Кіріспе
Діннің жандары ерекше маңызды деп санайтын уақыт. Діни мереке – сол діннің жандары үшін ерекше маңызды кезең. Діни мерекелер әдетте жылдық немесе айлық күнтізбеде белгілі бір циклмен қайталанып тұрады. Діни рәсімдер мен мерекелерді зерттейтін ғылым геортология деп аталады.
A religious festival is a time of special importance marked by adherents to that religion. Religious festivals are commonly celebrated on recurring cycles in a calendar year or lunar calendar. The science of religious rites and festivals is known as heortology.
Ежелгі Рим
Мерекелер (feriae) Римнің республикалық және императорлық дәуірлерінде римдік діни өмірдің маңызды бөлігі болды және рим күнтізбесінің негізгі ерекшеліктерінің бірі саналды. Feriae («қасиетті күндер» мағынасындағы «демалыс күндері») мемлекеттік (publicae) немесе жеке (privatae) болатын. Мемлекеттік мерекелерді римдіктер тойлап, оларға мемлекеттік қаржы жұмсалды. Feriae privatae – жеке тұлғалардың немесе отбасылардың құрметіне өткізілетін мерекелер. Б.з.б. 1 ғасырындағы ғалым Варро feriae-ны «құдайлар үшін белгіленген күндер» деп түсіндірді. Әдетте, құдайдың мерекесі құдайдың ғибадатханасының негізі қаланған күнінің (dies natalis, «туған күні») немесе ірі жөндеуден кейін қайта бағышталған күнінің жылдық мерекесін белгіледі. Feriae күндері діни қағидалар орындалуы үшін мемлекеттік істер тоқтатылды. Цицеронның айтуынша, бос адамдар сотқа жүгінбеуі және дауласпауы керек, ал құлдар еңбегінен демалуға құқылы. Республика мен ерте империя күнтізбелерінде діни мәртебелі күндер F (fastus үшін) және N (nefastus үшін, саяси іс-әрекеттер мен сот төрелігіне тыйым салынған күндер) әріптерімен белгіленді. Біздің заманымыздың 2 ғасырының соңында қолда бар күнтізбелерде бұл әріптер енді көрсетілмейді, бұл, мүмкін, империяның өзгерген діни ортасын мойындаған Марк Аврелий жүргізген күнтізбе реформаларының нәтижесі болды. Рим күнтізбесінде ірі әріптермен жазылған мерекелер (мысалы, Люперкалия және Парилия) ең көне мерекелер саналды, олар б.з.б. 509 жылға дейін күнтізбеге енген. Ең көне мерекелердің кейбіреулері құдайлардың есімдерімен аталмайды. Императорлық кезеңде Римде тойланатын бірнеше дәстүрлі мерекелер маңыздылығын жоғалтты, ал император мен оның отбасының туған күні мен мерейтойы римдік мерекелер ретінде маңызға ие болды. Ойындар (ludi), мысалы, Ludi Apollinares, көбінесе белгілі бір құдайларға арналған, бірақ техникалық тұрғыдан feriae емес, бірақ олар жұмыстан босатылатын күндер (dies festi) ретінде демалыс күндері болуы мүмкін. Біздің заманымыздың 1 ғасырының ортасынан бастап, әртүрлі құдайлардың құрметіне немесе императорлық мерейтойларға (dies Augusti) арналған «цирк» деп аталатын жерде жиі көрермендерге арналған тамашалар мен ойындар (circenses) ұйымдастырылды. Бір күндік діни мейрам, мысалы, Флоралия, бірнеше күндік ойындармен (Ludi Florae) кеңейтілуі мүмкін; Флора мерекесі мамыр мерекесінің алғабасы ретінде қарастырылады. Римдік мерекелер туралы маңызды дерек көзі – Овидийдің «Фасти» поэмасы, ол Август тұсында қаңтардан маусымға дейінгі мерекелердің шығу тегін сипаттайды және түсіндіреді. Ол маусымда аяқталады, сондықтан жылдың екінші жартысындағы римдік мерекелер туралы ақпарат аз, бірақ Сатурналияны қоспағанда, 17 желтоқсанда Сатурн құрметіне өткізілетін діни мейрам 23 желтоқсанға дейін тойланды. Римдіктердің ең танымал мерекесі, оның кейбір дәстүрлері, мысалы, сый-сыйлық беру және шамдарды жағу, Рождество мерекесіне әсер еткен деп есептеледі.
Буддистік
Жапондық фестивальдер мен Баруа фестивальдері жиі буддалық мәдениетті қамтиды, сондай-ақ Таиланд сияқты елдерде будда ғибадатханаларында жәрмеңке ретінде өткізілетін пагода фестивальдері де осыған жатады. Буддалық тибет фестивальдерінің ерекшеліктеріне дәстүрлі шам биі жатуы мүмкін, ол Үндістан мен Бутан елдеріндегі кейбір буддалық фестивальдерде де кездеседі. Непалдың көптеген фестивальдері буддизммен байланысты діни мерекелер болып табылады.
Христиандық
Христиан дінінің орталық мейрамы – Пасха, онда христиандар Иса Мәсіхтің айқышқа тартылып өлгеннен кейін үшінші күні қайта тірілгеніне деген сенімдерін тойлайды. Дегенмен, тіпті Пасха күніне де, әртүрлі христиан дәстүрлері арасында оны қалай және қай күні тойлау туралы бірлік жоқ, Рождество, Пентикост (Елуінші күн) және басқа да мерекелерге де осы жағдай қатысты. Протестанттар мен католиктер де Мәсіхтің өмірінен алынған оқиғаларды еске алатын белгілі бір мейрамдарды тойлайды, ал Шығыс православиеліктер сияқты, олар өздерінің қасиетті қамқоршыларына арналған мерекелерді де жиі өткізеді. Олардың ең маңыздысы – Исаның дүниеге келген күнін еске алатын Рождество және оның қайта тірілген күнін тойлайтын Пасха.
Діндер мерекесі
Дінаралық диалогты мерекелеу мақсатында алғашқы Діндер фестивалі Кентукки штатындағы Луисвилл қаласында өтті. 1998 жылы сенатор Венделл Форд АҚШ Конгресінде «Сенаттың Луисвиллдегі Діндер фестивалін мақтауға және оны АҚШ-тың басқа да қалаларында ұқсас фестивальдер үшін үлгі ретінде қарастыруға болады» деген мағынаны білдіретін резолюция қабылдады. Қазіргі таңдағы күні АҚШ-тың бірнеше қалалары, оның ішінде Канзас-Сити (Канзас штаты), Сент-Луис (Миссури штаты), Индианаполис (Индиана штаты) және Цинциннати (Огайо штаты) дінаралық фестивальдерге қонақжайлық етеді.
Индуизм
"Утсава" – индустардың мерекелері, санскрит тілінен аударғанда "өсіп бой түзуге" немесе "қанат қағуға" ұқсас мағына береді. Индустар қасиетті күндерді мерекелік рәсімдермен тойлайды. Индуизмдегі барлық мерекелердің негізгі мәні діни сипатта болады. Көптеген мерекелер маусымдық кезеңге сәйкес келеді. Бірқатары егін жинауды, құдайлар мен батырлардың дүниеге келуін тойлайды, ал кейбіреулері индуист мифологиясындағы маңызды оқиғаларға арналған. Көбінесе Шива мен Парвати, Вишну мен Лакшми, Брахма мен Сарасватиге арналған мерекелер өткізіледі. Мерекелерде құлшылық ету, құдайларға сыйлықтар сыйлау, ораза ұстау, той жасау, тіл тіктеп күту, қасиетті амалдар жасау, жәрмеңкелер ұйымдастыру, қайырымдылық шараларын өткізу, Пуджа, Хома, Арти сияқты дәстүрлер орындалады. Олар индустардың жеке және қоғамдық өмірін, тегіне, әлеуметтік жағдайына, жынысына қарамай, бірлікте тойлайды. Индуист күнтізбесіндегі күндер әдетте ай күнтізбесіне сәйкес белгіленеді. Ведалық есептеу бойынша, титхи – бір ай күні. Басты мерекелердің қатарында Дивали, Гуди Падва, Понгал, Холи, Ганеш Чатуртхи, Ракша Бхандан, Кришна Джанмаштами, Дасара немесе Дюссера (ол Шарда Навратридің он күнін немесе Виджаядашами күнін білдіруі мүмкін) бар. Сонымен қатар, Онам, Шиваратри, Угади, Иламдағы Пуридегі Джаганнатхтың Ратайатрасы, сондай-ақ Непал мен басқа да көптеген елдердегі түрлі аймақтарда тойланады.
Исламдық
Исламның маңызды діни мейрамдары – Құрбан айт, Ораза айт және Рамазан.
Жаңай
Маңызды мерекелер қатарына Париушан, Махавир Жанма Кальянак және Дивали кіреді.
Яһудилік
Яһудилік мереке (Иом Тов немесе ивритше хаг) – яһуди халқы үшін иудаизмде қасиетті күн. Ол көбінесе еврей Киелі кітаптарынан, әсіресе Торадан шығады, ал кейбір жағдайларда раввиндер кейінгі замандарға бекіткен. Мереке күндері, ораза күндер (та’анит) және естелік күндер көптеп кездеседі.
Мандалық
Парваная – мандалықтардың ең үлкен мейрамы. Дехва Хонина немесе Дехва Турма (кіші мереке) – мандалық діни мереке, ол Таура (Аяр) айының 18-інде тойланады. Бұл мереке құдай елшісі Хибил Зиваның Қараңғылық әлемінен Жарық әлеміне оралуын құрметтейді. Мандалықтар сондай-ақ Дехва Рабба (Жаңа жыл күні) және Дехва Даймане (Жохан Крестительдің туған күні) мерекелерін де атап өтеді.
Бахаи діні
Бахаи дінінің он бір қасиетті күні бар, олар осы діннің тарихындағы маңызды жылдық мерекелер.
Сикх
Сикхтердің маңызды мерекелеріне Гуру Нанак Гурпураб, Гуру Гобинд Гурпураб, Мағи, Пунай, Сангранд және Вайсахи жатады.