Кіріспе
Ішкі су жолдары желісі Ұлыбританиядағы ішкі су жолдары желісінің маңызды бөлігі болып табылады. Олардың тарихы алуан түрлі – суару және көліктік мақсаттарда қолданылудан бастап, Өнеркәсіптік революцияның орталығына айналуға және бүгінгі күнгі ойын-сауық қайық жүзуге дейін жеткен. Бір кездері тоқырап қалған кезеңге қарамастан, қазіргі таңда Ұлыбританиядағы каналдар жүйесі қайта жандануда, тасталған және бұрынғысынша қолданылмай жатқан каналдар қайта ашылуда, сондай-ақ жаңа бағыттар салынуда. Англия мен Уэльстегі каналдарды кеме жүруді қамтамасыз ететін органдар күтіп ұстайды. Ең ірі кеме жүруді қамтамасыз ететін органдар – Canal & River Trust және Қоршаған ортаны қорғау агенттігі, бірақ басқа каналдарды компаниялар, жергілікті билік органдары немесе қайырымдастық қорлар басқарады. Ұлыбританиядағы каналдардың көпшілігі белгілі бір ұзындықтағы қайықтарды қабылдай алады және қазіргі уақытта негізінен демалыс мақсатында пайдаланылады. Нью-Джанкшн каналы және Глостер мен Шарпнесс каналы сияқты, одан әлдеқайда үлкен бірнеше каналдар бар, олар 230 футқа (70 метрге) дейінгі ұзындықтағы қайықтарды қабылдай алады. Арнайы мақсатта салынған кеме каналы – Манчестер кеме каналы. 1894 жылы ашылғанда, ол әлемдегі ең үлкен кеме каналы болды, оның 58 шақырымдық бағыты бойынша 600 футқа (183 метрге) дейінгі ұзындықтағы кемелерге жүруге мүмкіндік берді.
The canals of the United Kingdom are a major part of the network of inland waterways in the United Kingdom. They have a varied history, from use for irrigation and transport, through becoming the focus of the Industrial Revolution, to today's role of recreational boating. Despite a period of abandonment, today the canal system in the United Kingdom is again increasing in use, with abandoned and derelict canals being reopened, and the construction of some new routes. Canals in England and Wales are maintained by navigation authorities. The biggest navigation authorities are the Canal & River Trust and the Environment Agency, but other canals are managed by companies, local authorities or charitable trusts. The majority of canals in the United Kingdom can accommodate boats with a length of between and are now used primarily for leisure. There are a number of canals which are far larger than this, including New Junction Canal and the Gloucester and Sharpness Canal, which can accommodate boats with a length of up to 230 feet (70 m). An incomparable purpose built ship canal is the Manchester Ship Canal. Upon opening in 1894, it was the largest ship canal in the world, permitting ships with a length of up to 600 feet (183 m) to navigate its 36 mile (58 km) route.
Коммерциялық тасымалдаудың тарихы
Каналдар алғаш рет Ұлыбританияның оңтүстігін римдіктер басып алған кезде қолданысқа енді және негізінен суару үшін пайдаланылды. Римдіктер өзендерді байланыстыратын, су арқылы ішкі аймақтарға көлікті жеңілдететін бірнеше кеме жүзе алатын каналдарды, мысалы, Фосс Дайк сияқты, құрды. Ұлыбританияның кеме жүзе алатын су желісі өнеркәсіптік көліктің қажеттілігі арта келе кеңейді. Каналдар Өнеркәсіптік революцияның қарқынына үлкен үлес қосты: сол кездегі жолдар үлкен көлемдегі жүктерді тасымалдауға қолайлы болмады. Үлкен аттармен жүк тасымалдау жүйесі дамыған, бірақ дөңгелекті көліктерге жарамды жолдар аз болды, олар көп мөлшерде материалды (әсіресе, қыш ыдыстар сияқты сынғыш тауарларды) жылдам тасымалдай алатын. Каналдық қайықтар әлдеқайда жылдам болды, үлкен көлемде жүк тасымалдай алатын және сынғыш заттар үшін қауіпсіз болды. Алғашқы Санки каналының, одан кейін Бриджвотер каналының табысынан кейін, өнеркәсіптік орталықтар, қалалар мен порттар арасында басқа каналдар салынды және көп ұзамай шикізатты (әсіресе, көмір мен ағаш) және өндірілген тауарларды тасымалдады. Бұл үй шаруашылықтарына да, саудаға да бірден пайдасын тигізді: Манчестерде Бриджвотер каналы ашылғаннан кейін көмірдің бағасы 75%-ға төмендеді. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Өнеркәсіптік революция кезінде технология каналдарды жақсартуға мүмкіндік берді. Алғашқы каналдар төбелер мен аңғарларды айналып өтті, ал кейінгілері түзурек салынды. Шлюздер каналдарды төбелерге көтеріп, аңғарлардан түсірді, ал биік және ұзын акведуктар арқылы аңғарларды кесіп өтті, ал төбелердің астынан ұзын және терең туннельдер салынды. XIX ғасырдың ортасынан бастап теміржолдар каналдарды ауыстыра бастады, әсіресе стандартты тар (2 метр) көпірлер мен шлюздері бар каналдарды. Пойыздар, кейіннен автомобильдер дамыған сайын, тар каналдық жүйеге қарағанда арзанға түсті, жылдам болды және әлдеқайда үлкен жүктерді тасымалдай алатын. Каналдық желі құлдырады және көптеген каналдарды теміржол компаниялары сатып алды, кейде бәсекелес компаниялардың аймақтарына ену үшін, каналдық қайықтармен жүк ауыстыруға мүмкіндік беру үшін. Кейбір тар каналдар пайдасыз болып, арамшөп, лай және қоқысқа толып, немесе теміржолға айналдырылды. Кейінірек кең су жолдары (мысалы, Каледон каналы және Манчестер кеме каналы) салынды, сондай-ақ Эйр және Кальдер компаниясының Бартоломеу сияқты адамдар жасаған жаңалықтар мен инновациялар пайда болды. Олар Йоркширдің көмір кен орындарынан Эйр және Кальдер навигациясымен тартылатын он тоғыз көмірмен толтырылған "Том Пудинг" бөліктері қайықтарын ойлап тапты, содан кейін оларды тік көтеріп, мазмұнын тікелей Гуль портындағы теңіздік көмір тасушы кемелерге құйды (олардың ұрпақтары, Харгревстің буксирлері үш көмір ыдысынан тұратын пойыздарды Aire электр станцияларындағы бункерлерге құлату үшін 2004 жылға дейін пайдаланылды). Алайда, 20 ғасырдың соңына дейін салынған соңғы жаңа канал 1905 жылы Йоркширдегі (қазіргі Оңтүстік Йоркшир) Нью-Джанкшн каналы болды. Жарыстың күшейгеніне байланысты, жылқымен тартылған жалғыз тар қайықтар бумен, кейін дизельмен жұмыс істейтін қайықтармен ауыстырылды, олар өздерімен бірге қуаты жоқ батти қайығын сүйреп әкелді, ал көптеген қайықшылар отбасылары жағалаудағы үйлерін тастап, қайық басқаруға көмектесу үшін және тұру шығындарын азайту үшін су үстінде өмір сүре бастады – осылай легендарлы "қайықшы кабинасы" пайда болды, ол жарқыраған ақ кружевомен, жылтыраған латуньмен және әдемі боялған металл бұйымдарымен әшекейленген. Каналдық жүйеде саяхаттауды "қайықта круиз" деп әдеттегідей атады. Жол ақысының үнемі төмендеуі кейбір ішкі су жолдарында кейбір көлемді, тез бүлінбейтін және маңызды емес жүктерді су арқылы тасымалдау әлі де мүмкін екенін білдірді, бірақ тар каналдарда коммерциялық тасымалдау үшін өлім хабары 1962-1963 жылдың қысында естілді, онда ұзаққа созылған қатты аяз жүктерді үш ай бойы каналдарда мұздатып қалдырды. Қалған клиенттердің біразы жеткізудің сенімділігін қамтамасыз ету үшін автомобиль және теміржол көлігіне бет бұрды және ешқашан қайтып келмеді, бірақ теміржол мен жолдың екеуі де аяз бен қардан қатты зардап шекті. Басқа тар қайық қатынасы көмірден мұнайға ауысу, канал маңындағы фабрикалардың жабылуы және британдық ауыр өнеркәсіптің құлдырауымен біртіндеп тоқтады. Соңғы алыс қашықтыққа тар қайықпен тасымалданатын көмірді Мидлендтен Дикинсонның Крокслидегі қағаз фабрикасына және Саутхоллдегі Керли мен Тонг конфета фабрикасына жеткізу 1970 жылы тоқтатылды. Кроксли фабрикалары мұнайға ауысты, конфета фабрикасы қайта орналасу үшін жабылды. Тұрақты тар қайық тасымалы жалғасты, мысалы, Брентфордтан Боксмурға дейін (1981 жылға дейін) лимон шырыны, ал 1988 жылға дейін Суар өзенінде агломераттар тасымалданады. Кейбір жеке су жолдары (әсіресе Манчестер кеме каналы, Aire & Calder Navigation және басқа да ірі су жолдары) өмір сүруде, жылына көптеген миллион тонна тасымалдайды және әлі де даму үміті бар, бірақ порттар мен жүк көліктерінің контейнерленуі су жолдары арқылы өтеді. Ішкі су жолдарындағы соңғы ірі инвестициялық даму - 1980 жылдардың басында Шеффилд және Оңтүстік Йоркшир навигациясын кеңейту, стандартты еуропалық өлшемдердегі баржаларды қабылдау үшін (бірақ 80-ші жылдардағы депрессияда олар ешқашан келмеді). Олардың күңкіреген үміттерінің ауқымын Рейнмен төмен қарай, Солтүстік теңіз арқылы кемемен және Донкастерге дейін жүретін баржалар үшін салынған шлюзде жоғалған демалыс қайығының тұрғындары бағалай алады. Бүгінде ірі ішкі су жолдарында көліктің көлемін арттыруға қатысты бірқатар сәтті бастамалар бар, бірақ тіпті Манчестер кеме каналы Сальфордтағы порттарға жүк тасымайды, олар 'Salford Quays' мәдени орталықтары мен кеңселердің су айдынына айналды.
Демалыс уақытын пайдаланудың өсуі
Бұрын каналдар демалыс үшін шектеулі пайдаланылған. Круиздік саяхат туралы ең алғашқы жазбалардың бірі 1891 жылы жарияланды. Мисс В. Сесил Коутс екі жас қыздың Паддингтоннан Ковентриге баржамен жасаған ерекше саяқатын сипаттады. Моторлық қайықтар енгізілгеннен кейін Джордж Весталл 1908 жылы «Англия мен Уэльстің өзендері мен каналдарындағы ішкі круиздер» атты кітап жазды, оны Lander, Westall and Co. баспасы шығарды. 1916 жылы П. Бонтрон «Ішкі су жолдарындағы демалысым» деген еңбегін жариялады, онда ол моторлық қайығымен 2000 мильді басып өткен саяхатын баяндады. 20-ғасырдың екінші жартысында тауар тасымалдау үшін каналдардың қолданылуы азайған кезде, олардың тарихына және демалыс үшін пайдалану мүмкіндігіне қызығушылық арта түсті. Бұл үлкен еңбектің нәтижесі үшін көбінесе Л.Т.К. Ролтқа алғыс айтылады, оның 1944 жылы жарық көрген «Тар каналдық қайық» кітабында «Кресси» аталған тар каналдық қайықпен жасалған саяхат туралы айтылған. Ішкі су жолдары қауымдастығының құрылуы және Норфолк Броудстарындағыдай, апталық қайықтарды жалға беру компанияларының пайда болуы маңызды даму болды, онда демалыс үшін қайық жүзу ұзақ жылдар бойы қолданылып келді. Каналдарды басқаруға жауапты Британ су жолдары басқармасы 1950-жылдардың соңынан бастап демалыс үшін жалға берілетін қайықтар паркін пайдалану арқылы бұл процеске қолдау көрсетті. Демалыс жасаушылар «тар каналдық қайықтарды» жалға алып, қалалар мен ауылдарды аралап, каналдармен саяхаттады. Әлдеқандай бай адамдар демалыс күндеріне және кейде ұзақ сапарларға шығу үшін қайықтар сатып алды. Каналдық демалыс туралы түсінік одан да кеңірек танылды, өйткені Броудстағы демалыспен айналысатын ірі агенттіктер өздерінің буклеттеріне канал кемелерін қоса бастады. Каналға негізделген демалыстардың танымалдығы олардың тыныш табиғатымен, өзін-өзі қамтамасыз етуге қолайлы бағасымен және ұсынылатын әртүрлі пейзаждармен байланысты болды – ішкі Лондоннан Шотландияның таулы аймақтарына дейін. Бұл қызығушылықтың артуы 1960-жылдары коммерциялық тұрғыдан тиімсіз каналдарды жабу туралы үкіметтік ұсыныстарға қарсы күресу үшін жергілікті каналдық қоғамдарға қажетті мүмкіндіктерді берді, сондай-ақ жергілікті билік органдары мен газеттердің «осы көрініссіздікті толтыруға» немесе тіпті «қазалы каналды жабуға» (біреу түсіп кеткен жағдайда) жасаған қысымын тойтарды. Ұзақ уақыт өтпей, ынталы еріктілер кеме жүзе алмайтын, бірақ ресми түрде ашық каналдарды жөндеуге кірісті, содан кейін ресми түрде жабылғандарды қалпына келтіріп, олардың жаңадан тиімділігін билік органдарына көрсетті. Жергілікті билік органдары тазартылған және жақсы пайдаланылатын су жолының басқа қалаларға және су жағалауындағы пабтарға келушілерді әкелетінін байқады – тек қайықпен жүрушілер ғана емес, сонымен қатар судың жанында болуды және қайықтарды қарауды ұнататын адамдар (gongoozler-ге қараңыз). Олар өздерінің су жағалауларын тазарта бастады және «өздерінің» каналын қалпына келтіру үшін үгіт жүргізді. Осы қызығушылықтың өсуінің нәтижесінде ғасыр ішінде алғаш рет кейбір жаңа бағыттар салынды (Риббл байланысы және Ливерпуль каналының байланысы), тағы біреуі құрылыс кезеңінде (Фенс су жолдарының байланысы). Андертон қайық көтергішін қалпына келтіру немесе Фолкерк дөңгелегін салу сияқты ірі жобалар Еуропалық Одақтан және Мыңжылдық қорынан дамуға қаражаттарды тартты. Рочдейл каналы, Хаддерсфилд тар каналы және Дройтвич каналдары 2000 жылдан бері қайтадан кеме қатынасына берілді.
Қазіргі жағдай
Қазіргі уақытта Ұлыбританияда шамамен 4700 миль (7564 км) кеме жүретін арналар мен өзендер бар; олардың 2700 милі (4345 км) бірыңғай жүйеге кіреді. Көпшілігі Бристольден Лондонға, Ливерпульден Гульге және Ланкастерден Рипонға дейінгі ағылшын және уэльстік желіге қосылған, сондай-ақ Ирланд теңізі, Солтүстік теңізі, Хамбер, Темза, Мерси, Северн және Рибл өзендерінің сағаларын байланыстырады. Бұл желіде тар қайықпен (ені 2 метр) жүзуге болады, оның ұзындығы шамамен 56 фут (17 метр) аспауы керек. Негізгі желіге қосылмаған бірнеше бағыттар да бар, әсіресе Шотландиядағылар, мысалы, Форт және Клайд каналы, Фолкерк дөңгелегі және Юнион каналы арқылы Глазгодан Эдинбургке дейінгі, сондай-ақ Каледония каналы (Лох-Лохи, Лох-Ойх және Лох-Несс көлдерін қамтиды) арқылы Форт-Уильямнан Инвернесске дейінгі бағыттар. Ішкі канал желісінің төрт бөлек бөлігі шамамен 12,6 фут (4 метр) ені бар кең қайықтарға қолжетімді (бірақ екеуі тасқын су арқылы байланысқан). Дегенмен, ұзақ мерзімді жоспарланған және қазіргі уақытта жүріп жатқан қалпына келтіру және жаңа бағыттар құрылысы осы бөліктерді байланыстырып, кең қайықтардың олардың арасында еркін қозғалуына және нағыз солтүстік-оңтүстік, шығыс-батыс желісін құруға мүмкіндік береді. Ішкі су жолдары қауымдастығы сияқты әрекет ететін ұйымдардың мақсаты – қолданыстағы су жолдарын қорғау және бұрын кеме жүрген су жолдарын қалпына келтіруге көмектесу. 2005 жылдың мамыр айында British Waterways (Canal & River Trust компаниясының алдыңғы ұйымы) 2010 жылға қарай Ұлыбританияның канал желісінде тасымалданатын жүк көлемін төрт есеге арттырып, 6 миллион тоннаға жеткізуді жоспарлап отырғаны хабарланды, осы мақсатта көп мөлшерде қалдықтарды кәдеге жарату орындарына тасымалдау көзделіпті. Canal & River Trust басқаратын Ұлыбританиядағы ішкі су жолдарының көп бөлігі үшін жылдамдық шегі – барлық жылдамдық өлшемдері Canal & River Trust су жолдарында жер үстіндегі жылдамдықпен көрсетіледі, су арқылы емес.
Су құбырлары
Каналдық су құбырлары – арнаны аңғар, жол, теміржол немесе басқа канал арқылы алып өтетін құрылыстар. Дундас су құбыры классикалық стильде тастан салынған. Понтцейнлейттің су құбыры – биік тас тіреулердегі темірден жасалған су жоғарысы. Бартон айналмалы су құбыры Манчестер кеме каналынан кемелердің өтуі үшін ашылады. Лондондағы Үш көпір – Гранд-Джанкшн каналы, жол және теміржолдың бір-бірімен кесісуіне мүмкіндік беретін құрылым.
Қалқалар
Кемелерді бір су деңгейінен екіншісіне көтеру немесе түсірудің ең көп таралған тәсілі – шлюздер. Шлюздің ерекшелігі – су деңгейін өзгертуге болатын бекітілген камера. Егер биіктік айырмашылығы үлкен болса, шлюздер бір-біріне жақын салынады, мысалы, Caen Hill шлюздарындағыдай. Ең қатал беткей болған жерлерде кейде Бингли бес қадамды шлюздері сияқты баспалдақ шлюздер қолданылады. Ал керісінше, тоқтату шлюздарының деңгейі көтерілмей немесе түсірілмейді, бірақ олар бір каналдың екіншісімен қосылған жерінде суды сақтау үшін салынған. Қызықты мысал – гильотин қақпаларымен салынған Кингс Нортон тоқтату шлюзі. Сондай-ақ, Ұлыбританиядағы канал шлюздерінің тізімін қараңыз.
Архивтер
Кадбери ғылыми кітапханасындағы (Бирмингем университеті) Каналдар жинағында 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басындағы Мидлендс каналдарына қатысты архивтік материалдар сақталған.