Кіріспе

Француз аристократы және сарай адамы (1749–1793)

Иоланде Мартин Габриэль де Поластрон, Полиньяк герцогинясы (8 қыркүйек 1749 – 9 желтоқсан 1793) Мария Антуанеттаның сүйіктісі болды. Ол алғаш рет 1775 жылы, Мария Антуанетта Франция королевасы болғаннан кейін, Версаль сарайында таныстырылды. Ол революцияға дейінгі қоғамның ең көрнекті сұлуларының бірі саналды, бірақ оның жомарттығы мен өзіне жақындатпауы көп жауларды тудырды.

Өмірбаян

Иоланде Мартин Габриэль де Поластрон король Людовик XV билік құрған кезде Парижде дүниеге келді. Оның ата-анасы – Жан Франсуа Габриэль, Поластрон графы, Нуэль, Венерк және Грепиак сеньоры (1722–1794), Швейцариядағы француз елшісі, және Жанна Шарлотта Эроль де Вокрессон (1726–1753). Аристократтар арасындағы дәстүр бойынша, көпшілігі бірнеше христиан есімін алып жүрген, ол көбінесе соңғы есімімен (Габриэль) танылды. Ол ежелгі аристократиялық тектің отбасында туды, бірақ Габриэль дүниеге келген кезде отбасы, жоғары тегіне қарамастан, көптеген қарыздармен мазаланған және өмір салты әсем емес еді. Габриэль нәресте кезінде ата-анасы отбасын Францияның оңтүстігіндегі Лангедок провинциясындағы Нуэль шатосына көшірді. Габриэль үш жасқа толғанда анасы қайтыс болды, және оның тәрбиесі әпкесіне тапсырылды, ол оның монастырьда білім алуын ұйымдастырды. 16 жасында Габриэль Жюль Франсуа Арман, Полиньяк графы, Манчини маркизіне (1746–1817) күйеуге берілді, олар 1767 жылдың 7 шілдесінде, оның 18 жасқа толуына бірнеше ай қалғанда үйленді. Полиньяк отбасы Габриэль отбасына ұқсас "жақсы тәрбиеленген" тектік тарихқа ие болды және сондай-ақ қаржылық қиындықтарға тап болды. Олар үйленген кезде Полиньяк "Корольдік Дракондар" ("1er régiment de dragons") полкінде қызмет етіп, жылына 4000 ливр жалақы алды. Отау құрғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Жюль мен Габриэльдің екі баласы болды: қызы Аглая және ұлы. Бірнеше жылдан кейін тағы екі ұлы дүниеге келді, соның ішінде Жюль, Полиньяк принці, 1829 жылы Карл X билігінде Франция премьер-министрі болды.

Сыртқы келбеті

Қазір сақталған көптеген портреттерде ол әдемі болып бейнеленген. Бір тарихшының айтуынша, Луиза Элизабет Виге Ле Брун салған портреттерінде Габриэль көбінесе "жинап алынған, әдемі жеміс сияқты" көрінеді. Оның қара қоңыр шашы, өте ақ терісі және, бәлкім, ең ерекшесі – лаванды немесе биік түсті көздері болған. Оның замандастарының естеліктерін жинақтаған бір заманауи тарихшы оның сыртқы келбетін былайша сипаттаған: Оның ерекше жаңаруы, қара шашы, үлкен көздері, ұқыпты мұрны және әдемі інжу тістерімен бірге, "табиғилығының толыққанды" сезімін тудырды, оны көптеген адамдар Рафаэльдің Мадоннасына теңеді.

Версаль

Қайын әпкесі Диана де Полиньякты Версаль сарайына шақырғанда, Габриэль күйеуімен бірге келді және 1775 жылы Айналар залында өткен ресми қабылдау кезінде таныстырылды. Сол кезде ол Франция королевасы Мари Антуанеттаға ресми түрде таныстырылды, ол бірден оның сұлулығына тәнті болды және оны Версальге тұрақты қоныстануға шақырды. Версаль сарайында өмір сүрудің құны жоғары болғандықтан, Габриэль күйеуінің сарайға тұрақты көшіп кетуге қаржысы жетпейтінін айтты. Жаңа сүйіктісін өзінің жанында ұстауға бейілді королева отбасының көптеген қарыздарын өтеуге және Габриэльдің күйеуіне лауазым табуға келісті. Сарайға орналасқаннан кейін, королеваның пәтеріне жақын, Габриэль патшаның кіші ағасы, Артуа графының достығына ие болды, сондай-ақ патша Людовик XVI-ның оның әйеліне жасаған тыныштандыру әсері үшін ризашылығын және олардың достығын қолдауын алды. Алайда, Габриэльді патшалық сарайдың басқа мүшелері, әсіресе королеваның рухани кеңесшісі және оның басты саяси кеңесшісі, Австрия елшісі ұнатпады. Королеваның анасы Мария Терезияға жазған хатында елші: «Осы қысқа мерзім ішінде патшалық қолдау отбасына осындай үлкен пайда әкелгені сирек кездесетін жағдай» деп жазды. Каризматикалық және әдемі Габриэль королеваның ерекше шеңберінің сөзсіз жетекшісі болды және оның рұқсатысыз кіргендердің саны азайды. Көптеген достары Габриэльді әдемі, сәнді, сүйкімді және көңілді деп есептеді. Полиньяктар әулеті королеваның жомарттығынан зор пайда көрді, бірақ олардың өсіп келе жатқан байлығы мен салтанатты өмір салты көптеген аристократтарды ашуландырды, олар сарайдағы олардың үстемдігіне наразылық білдірді. Ақырында, королеваның Полиньяктар отбасына деген ықыласы Мари Антуанеттаның күйеуінің кейбір азаматтары (әсіресе париждіктер) және саяси либералды дворяндар арасында оның танымалдығын төмендеткен көптеген себептердің бірі болды. 1780 жылы Габриэльдің күйеуіне Полиньяк герцогі атағы берілді, осылайша Габриэль герцогиня болды, бұл сарайдағылардың наразылығын тудырды. 1780-ші жылдардың соңында мыңдаған порнографиялық памфлеттер Габриэльді королеваның лесбияндық сүйіктісі деп айыптады, тіпті олардың трибадизммен айналысқаны туралы да қаңқу сөздер тарады. Бұл айыптауларды растайтын ешқандай дәлел болмаса да, олар монархияның беделіне зор зиян келтірді, әсіресе сол кезде буржуазия мен қалалық жұмысшы табының гомосексуализмге деген күмәні терең болғандықтан. Бірнеше тарихшы Габриэльдің ысырапшылдығы туралы хабарлар әдейі ұлғайтылған деп санайды және ол Версальде 14 жыл тұрған кезеңде Людовик XV-нің фавориті Мадам де Помпадурдың бір жылға жұмсаған ақшасына тең соманы жұмсағанын атап көрсетеді. Басқалары оның жыныстық жағынан нашар екендігі туралы мәлімдемелердің дұрыс еместігіне қарамастан, оған қатысты басқа сын-ескертпелердің орынды екенін айтады: ол суық, өзімшіл, жеке басына қызығушылық танытатын, және әдемі дауысы мен мінсіз манерасының артында қаңқу мен интригаға деген құштарлығын жасырды. Бұл пікірді автор және өмірбаяншы Стефан Цвайг ерекше қолдады, ол былай деп жазды: «Тіпті Мадам де Ментенон да, тіпті Помпадур да осы сүйікті, осы періште, көзін төмен түйіп, осы қарапайым және жұмсақ Полиньяк сияқты қымбат емес. Өздері айналып жатқан суға батпағандар, бірақ таңғалып, оның шетінде тұрғандар, [егер] королеваның қолы көзге көрінбейтіндей қызғылт көзді, сүйкімді, жұмсақ Полиньяк жетелеген болса». Тағы бір сыншы – Элизабет де Фейдо.

Франция балаларының тәрбиешісі

1782 жылы Франция балаларының гувернанты Виктория де Рохан, Геменэ принцессасы және Анри Луи де Роханның әйелі, күйеуінің банкротқа ұшырауынан туындаған даудан кейін лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Королева принцессаны Габриэльмен алмастырды. Бұл тағайындама сарайда наразылық тудырды, өйткені Габриэльдің әлеуметтік статусы осындай жоғары лауазымға лайық емес деп есептелді. Жаңа қызметінің нәтижесінде Габриэльге сарайда 13 бөлмелі пәтер берілді. Бұл формальды этикет талаптарына сәйкес келгенімен, пәтердің мөлшері бұрын-соңды болмаған, әсіресе Версаль сияқты тығыз қоныстанған жерде. Бұрынғы патшалық гувернанттар көбінесе төрт немесе бес бөлмелі пәтерлерде тұрған. Габриэльге тіпті Мария Антуанеттаның сүйікті шабыттандыратын жері – 1780 жылдары Версаль паркіндегі Кіші Трианон жерінде салынған Хамео де ла Рейнде жеке коттедж берілді. Габриэльдің некесі жылы болды, бірақ толыққанды сәтті деу қиын, ол аристократтар арасындағы әдеттегі үйленулердің үлгісі еді. Ол көп жыл бойы Корольдік гвардияның капитаны, Жозеф Гьясинте Франсуа де Пауль де Риго, Водреюль графына ғашық болған, бірақ оның көптеген достары Водреюльді Габриэль қатысқан қоғам үшін тым үстем және мәдениетсіз деп есептеді. Версальде Габриэльдің кіші баласының әкесі Водреюль екені туралы әңгіме тарады. Алайда, Габриэль мен Водреюльдің қарым-қатынасының нақты сипаты тарихшылар арасында пікірталас тудырды, олар бұл қарым-қатынастың сексуалдық екеніне күмән келтірді. Бұл теорияны католик романисі және комментаторы Елена Мария Видаль жақында қайта жаңғыртты. Олардың махаббаттас екендігіне қарамастан, Габриэль өзінің әлеуметтік жағдайына қауіп төндіргенін сезінген кезде Водреюльден қашықтауға асықпады. Бұл жұптың бір-біріне жазған хаттарының көбі сақталмаған, мүмкін олар шын мәнінде бір-бірімен жақын болмағандықтан немесе саяси себептермен өте сақты болғандықтан. Олардың хаттары кейіннен олардың өзі немесе басқалар сақтық шарасы ретінде жойылған болуы мүмкін.

Балалар

Аглаэ Луиза Франсуаза Габриэль де Полиньяк (7 мамыр 1768 жыл, Париж; 30 наурыз 1803 жылы Эдинбургте қайтыс болды). Отбасы оны Guichette деп лақаптап атады, 1780 жылдың 11 шілдесінде Версальде Антуан де Грамонт және Гюиш герцогіне тұрмысқа шықты. Арман Жюль Мари Эракль де Полиньяк, Полиньяк герцогі (11 қаңтар 1771 жыл, Париж; 1 наурыз 1847 жыл, Парижде қайтыс болды). Королева өзінің сүйіктілерінің жолсыздықтарына көңілі толуда, әсіресе олар королева жек көретін саясаткерді қолдағанда. Мари-Антуанетта тағы бір күтуші әйел, Генриетта Кампанға Полиньяктардан "қатты наразы екенін" айтты. Кампан былай деп жазды: "Ең патшайым маған, егер бір монарх өз сарайында сүйіктілерді билікке көтерсе, ол өзіне қарсы зұлматшылдарды көтереді" деді. Англияда болғанда оны нәзік денсаулығына байланысты "Кішкентай По" деп атады.

Революция

1788 жылдың 14 қыркүйегінде монархияға қарсы наразылықтар қайта жаңғырды, ал 1788 жылдың қазанында наразылық білдірушілер фейерверктерге ақша талап етті, күймедегі кез келген адамды түсіріп, Генри IV-ке салют беруді талап етті, сондай-ақ Иоланде де Поластронның бейнелерін өртеп жіберді. Содан кейін әскерлер орналастырылып, көпшілікті қан төгіліспен таратып жіберді. 1789 жылғы шілдедегі Француз революциясының басталуына дейінгі айларда королева мен герцогиня де Полиньяк қайтадан жақын болды. Саяси тұрғыдан Габриэль мен оның достары Версальдегі ультрамонархистік қозғалысты қолдады, ал Габриэль жаз бойы корольдік интригаларда маңызды рөл атқара бастады, көбінесе корольдің кіші інісі граф д’Артуамен серіктестікте. Дипломат және саясаткер маркиз де Бомбель Габриэльдің жаңадан пайда болған революцияға қарсы қатал шаралар қолдануға жасаған тынбай еңбегін еске алды. Барон де Бретейльмен, Бомбельдің құдасы және бұрынғы дипломат, граф д’Артуамен бірге Габриэль Мари Антуанеттаны корольдің танымал қаржы министрі Жак Некерге қарсы жұмыс істеуге көндірді. Алайда, көтерілісті басу үшін қажетті әскери қолдау болмағандықтан, Некердің қызметтен босатылуы Париждегі зорлық-зомбылықты күшейте түсті, бұл Бастилия бекінісіне шабуылмен аяқталды. 1789 жылдың 14 шілдесінде Бастилияға шабуыл жасалғаннан кейін Полиньяк отбасының барлық мүшелері жер аударылды. Людовик XVI-ның тікелей бұйрығымен граф д’Артуа, Бретейль сияқты, Швейцарияға кетті; Габриэль отбасымен бірге Швейцарияға кетті, онда ол хат арқылы королевамен байланыста болды. Габриэль кеткеннен кейін патша балаларының күтімі Маркиза де Турзельге тапсырылды.

Жер аудару

Франциядан кеткеннен кейін ол отбасымен бірге көшпелі өмір сүрді, бір жерден екінші жерге саяхаттап. Ол Мария Антуанеттамен хат алмасып тұрды, осылайша оның тұратын жерін анықтауға болады. Полиньяк отбасы Швейцария, Турин, Рим және Венеция (оны 1790 жылдың наурыз айында ұлының үйлену тойына қатысты) арқылы, содан кейін 1791 жылы Италиядан Австриядағы Венаға сапар шекті. Ол Варенге қашу кезінде Австриялық Нидерландта болды, ал 1791 жылдың шілдесінде Кобленцте Прованс графының эмигрант сотында сәнді киінген әйелдердің бірі ретінде тіркелді. Дегенмен, Кобленцтегі эмигрант соты 1792 жылы Вальми шайқасынан кейін таратылды, ол Австрияға оралды, онда қайтыс болды. Габриэль Швейцарияда тұрғанда, бірнеше жыл бойы денсаулығы нашарлап келгеніне қарамастан, өлімге әкеп соқтыратын ауруға шалдықты. Ол Мария Антуанеттаның өлім жазасын естігеннен кейін көп ұзамай, 1793 жылдың желтоқсанында Австрияда қайтыс болды. Габриэльдің отбасы оның қайтыс болуын тек қайғы мен азаптан деп хабарлады. Көптеген тарихшылар оның қатерлі ісіктен қайтыс болғанын болжайды, ал оның өлімі туралы роялистік баяндарда басқа себеп ретінде шекеқұрт (consumption) айтылды. Оның ауруы туралы ешқандай нақты мәлімет жоқ, бірақ түрлі аллегориялық памфлеттерде Өлім періштесі әдемі герцогиня де Полиньяқтың жанын алу үшін түсіп жатқаны бейнеленген. Оның сұлулығы мен ерте қайтысы, кемінде алғашқы памфлеттерде, ескі тәртіптің құлауының метафорасы болды. Кейінгі отбасылық хаттарда герцогиняның сұлулығына ерекше мән берілді.

Ұрпағы

Габриэль 1829 жылы Карл X (бұрынғы граф д’Артуа) үшін премьер-министр болған Жюль, Полиньяк принцінің анасы болды. Ол сонымен қатар 1803 жылы бақытсыз жағдайда өрттен қаза тапқан Аглаэ де Полиньяк, Гиш герцогинясының анасы еді. Оның екі немересі – Камиль Арман Жюль Мари, Полиньяк принці және Эдмонд де Полиньяк принці. Оның шөбересі, граф Пьер де Полиньяк, Монако князі Ренье III-нің әкесі болды. Оның ұрпақтары Францияда да, Ресейде де табылады, онда оның немересі, "Гишеттаның" қызы, дворян Александр Львович Давыдовқа үйленген.