Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық Антарктида экспедициясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Антарктикаға құпия британдық экспедиция

«Табарин» операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Антарктикаға жасалған құпия британдық экспедицияның кодолық атауы, ол 1943–1946 жылдары жұмыс істеді. Колониалдық кеңсе тапсырмасымен Адмиралтейство жүргізген экспедицияның басты мақсаты – Фолкленд аралдарының тәуелділіктеріне (FID) британдықтардың егемендік талаптарын нығайту болды. Аргентина мен Чили соғыс басталғаннан бері осы аймаққа қарсы талаптар білдірген. Бұл, тұрақты түрде орналасқан базалар құру, пошта қызметтері сияқты әкімшілік жұмыстарды атқару және ғылыми зерттеулер жүргізу арқылы іске асырылды. Метеорологиялық байқаулар Оңтүстік Атлант мұхитындағы одақтас елдердің кемелеріне көмектесті. 1943 жылдың қаңтарында Үкіметтің бекітуінен кейін экспедиция 1943 жылдың қарашасында Ұлыбританиядан, лейтенант-коммандер Джеймс Маррдың басшылығымен жоспарлау, жұмысқа алу және жабдықтармен қамтамасыз етудің қарқынды кезеңінен соң шықты. 1944 жылдың басында екі база құрылды: біріншіден, Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Десепшн аралындағы «B» базасы, содан кейін Виенке аралындағы Порт-Локройдағы «A» базасы. Әртүрлі ғылыми және картографиялық жұмыстар жүргізілді. 1944 жылы қыста 14 адам болды. 1944/45 жылғы Антарктика жазында капитан Эндрю Тейлор Маррдың денсаулығының нашарлауына байланысты отставкаға кеткеннен кейін экспедицияның басшысы болды. Коронация аралында, Оңтүстік Оркней аралдарында («C» базасы) базалық үй салынды, бірақ ол пайдаланылмады. Экспедицияның екінші жылында Тринити түбегіндегі Үміт шығанағында «D» базасы құрылды. Базаларды жабдықтауға адамдар, жабдықтар және 25 мұздық ит кірді, олар Антарктика түбегінің құрлығындағы далалық жұмыстарды кеңейтуге мүмкіндік берді. Ғылыми және картографиялық зерттеулердің толық бағдарламасы жүзеге асырылды. 1945 жылы қыста 21 адам болды. 1946 жылдың наурыз айында экспедиция жаңа құрылған Фолкленд аралдарының тәуелділіктерін зерттеу институтының (FIDS) мүшелерімен алмастырылды. FIDS 1945 жылдың шілдесінде Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін «Табарин» операциясымен басталган жұмысты тұрақты негізде жалғастыру үшін құрылды. 1962 жылы FIDS Ұлыбританияның Антарктика шартын ратификациялауынан және Британдық Антарктикалық аумақтың құрылуынан кейін Британдық Антарктикалық зерттеу институты (BAS) деп аталды.

Operation Tabarin was the code name for a secret British expedition to the Antarctic during World War Two, operational 1943–46. Conducted by the Admiralty on behalf of the Colonial Office, its primary objective was to strengthen British claims to sovereignty of the British territory of the Falkland Islands Dependencies (FID), to which Argentina and Chile had made counter claims since the outbreak of war. This was done by establishing permanently occupied bases, carrying out administrative activities such as postal services and undertaking scientific research. The meteorological observations made aided Allied shipping in the South Atlantic Ocean. Following Cabinet approval in January 1943, there was an intensive period of planning, recruitment and procurement, before the expedition left the UK in November 1943, led by Lieutenant Commander James Marr. Two bases were established in early 1944 – firstly, Base B, at Deception Island, South Shetland Islands, and later the main base, Base A, at Port Lockroy, Wiencke Island. A variety of science and mapping work was carried out. 14 men over wintered in 1944. In the Antarctic summer of 1944/45, Captain Andrew Taylor became leader, following the resignation of Marr due to ill health. A base hut was built on Coronation Island, South Orkney Islands (Base C) but not occupied. Base D, Hope Bay, Trinity Peninsula, was established as the centre for the expedition's second year. The resupply of the bases included men, supplies and equipment, together with 25 sled dogs to extend field work on the mainland of the Antarctic Peninsula. A full programme of science and mapping was undertaken. 21 men over wintered in 1945. The expedition was relieved in March 1946 by members of the newly formed Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS). FIDS had been established in July 1945, following the end of the War in Europe, to put the work started by Operation Tabarin on a permanent footing. In 1962 FIDS was re named the British Antarctic Survey (BAS), following Britain's ratification of the Antarctic Treaty and the creation of British Antarctic Territory.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, бүкіл әлем бойынша одақтас кемелері неміс әскери-теңіз күштерінің сауда рейдерлері мен U- қайықтарының шабуылдарына ұшырады. Соғыс Фолкленд аралдарының бейтарап Аргентинамен арадағы ұзақ жылдардан бері келе жатқан мәселені қайтадан жандандыру қаупін де тудырды. Хорн және Ізгі Үміт мүйісі маңындағы маңызды сауда жолдары Оңтүстік Атлант мұхитының суларын ерекше нысанаға айналдырды, бұл Фолкленд аралдары мен оның тәуелділіктеріне қауіп төндірді. 1941 жылдың қаңтар айында неміс крейсері «Пингвин» қарусыз және эскортсыз норвегиялық кит аулау флотына шабуыл жасады. «Пингвин» 20 320 тонна кит майын тартып алды, бұл соғыс кезінде сауда рейдерінің қолға түсірген ең ірі олжасының бірі болды. Жауап ретінде британдық билік қарулы сауда крейсерін Оңтүстік Джорджия, Оңтүстік Шетланд аралдары және Уэдделл теңізі арасындағы аймақты күзетуге жіберді. 5 наурызда «Бермуда королевасы» Десепшн аралындағы, Вейлерс-Бейдегі тасталған норвегиялық «Хектор» кит аулау станциясына барды, ол жақсы белгілі қауіпсіз порты болатын. Онда көмір мен май қорына және басқа да жабдықтарға нұқсан келтіріп, олардың жау қолына тиюіне жол бермеді. 1941 жылдың желтоқсан айында Жапонияның соғысқа қосылуы қауіпті күшейтті, себебі Жапония Оңтүстік Атлант мұхитындағы база ретінде Фолкленд аралдарын басып алуға тырысуы мүмкін деген қорқыныш пайда болды. Аралдардың қорғанысы нашар болды және АҚШ-тан қолдау сұраулары сәтсіз аяқталды, бірақ британ премьер-министрі Уинстон Черчилль оған қолдау көрсетті. 1942 жылдың қаңтар айында Аргентинаның Антарктика жөніндегі Ұлттық комиссиясы «ARA Primero de Mayo» көлік кемесін Десепшн аралына жіберді, содан кейін Мелхиор аралдарына, Палмер архипелагына және Қыс аралына бағытталды. Осы жерлерде Аргентина тулары көтерілді және 60° оңтүстік ендігінен төмен және 25° батыс бойы мен 68°34' батыс бойы арасындағы барлық аумақтар аннексияланды деп жарияланды. 1943 жылдың 28 қаңтарында Клемент Эттли төрағалық еткен Соғыс кабинетінің отырысында британдық аумаққа Аргентинаның енуі күшейіп бара жатқандықтан, Сыртқы істер министрлігінің ұсыныстары қарастырылды. Онда қарулы сауда крейсерін десант түсіруге, әкімшілік шаралар жүргізуге және Аргентинаның талаптарының белгілерін жоюға, сондай-ақ стратегиялық маңызды жерлерде тұрақты бекіністер құруға жіберу көзделді. Екеуі де мақұлданды. Десепшн аралына жеткен «Карнарвон қамалы» Аргентина туын Ұлыбритания туымен ауыстырып, төрт британдық Корольдік жер белгісін орнатты. Бір айдан кейін «Primero de Mayo» қайта оралып, Ұлыбритания туын Аргентина туымен ауыстырды. Британдықтар осы «көзге көз» тактикасын тоқтату үшін басып алудың қажеттігіне келді.

Following the outbreak of World War II, Allied shipping across the globe became vulnerable to attacks by German Navy commerce raiders and U boats. The War also threatened to reignite the longstanding Falkland Islands sovereignty dispute with neutral Argentina. The important trade routes round Cape Horn and the Cape of Good Hope made the waters of the South Atlantic Ocean a particular target, with a corresponding threat to the Falkland Islands and its Dependencies. In January 1941, the German cruiser German auxiliary cruiser Pinguin attacked the unarmed and unescorted Norwegian whaling fleet. Pinguin seized a haul of 20,320 tons of whale oil, one of the largest prizes seized by a commerce raider during the war. In response, the British authorities sent the armed merchant cruiser to patrol the area between South Georgia, the South Shetland Islands and Weddell Sea. On 5 March, Queen of Bermuda visited the abandoned Norwegian Hektor Whaling Station in Whalers Bay, Deception Island, which was a well known safe harbour, destroying stocks of coal and oil, and associated equipment, to prevent them from falling into enemy hands. The entry of Japan into the war in December 1941 increased the threat, with fear that Japan might seek to seize the Falkland Islands as a base in the South Atlantic. The Islands' defences were minimal and approaches to the USA for support were unsuccessful, though endorsed by the British prime minister, Winston Churchill. In January 1942, Argentina's Comisión Nacional del Antártico dispatched the transport ARA Primero de Mayo to Deception Island, afterwards sailing to the Melchior Islands, Palmer Archipelago and Winter Island. Argentine flags were raised in these locations and all territories south of 60° S and between 25° W and 68.34° W were declared annexed. On 28 January 1943 a meeting of the War Cabinet, chaired by Clement Attlee considered Foreign Office proposals to address what were seen as mounting Argentine encroachments on British territory. These were to dispatch the armed merchant cruiser to the Dependencies to make landings, carry out administrative activities and remove marks of Argentine claims, and, crucially, to establish permanently occupied bases at strategic locations. Both were approved. Upon reaching Deception Island, Carnarvon Castle replaced the Argentinian flag with the Union Jack and placed four British Crown Land signs. A month later Primero de Mayo returned and duly replaced the Union Jack with the Argentinian flag. The British concluded that occupation was indeed necessary to end these tit for tat tactics.

Жоспарлау және дайындау

1943 жылдың мамыр айында бірнеше ведомствоаралық кеңестерден кейін Фолкленд аралдарының тәуелділіктерінде (FID) базалар құру экспедициясын жоспарлау басталды. 27 мамырдағы кеңесте Десепшн аралында (Оңтүстік Шетланд аралдары) және Сигни аралында (Оңтүстік Оркней аралдары) тұрақты базалар құру міндеті қойылды. Бұл мақсат филателистерге жаңа FID маркаларын сатудан түскен қаражат есебінен қаржыландырылуы тиіс еді, бірақ шығындардың басым бөлігі Адмиралтейство арқылы төленді. Жоспарлау кезеңінде екінші базаның орналасқан жеріне қатысты басымдық Үміт шығанағына ауыстырылды, себебі ол материкте орналасқан, ал ресурстар жеткілікті болса, Сигни аралында киіз үй орнату мүмкіндігі қарастырылды. 1943 жылдың қарашасында физикалық және саяси мақсаттарды, марка шығарудың маңыздылығын, судьялар тағайындау және басқа да егемендік актілерін нақтылайтын соңғы нұсқаулар берілді. Экспедиция Фолкленд аралдарының губернаторының басшылығымен жүргізілді, ол Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшыдан нұсқаулар алды. 1943 жылдың маусымында экспедициялық комитет құрылды, төрағасы Колониалдық кеңсе хатшысы А. Б. Эчсон болды. Комитет құрамына Колониалдық кеңсе, Сыртқы істер министрлігі, Адмиралтейство, Қаржы министрлігі, Корольдік агенттер, Соғыс көлігі министрлігі және «Дискавери» зерттеулері өкілдері кірді. Экспедиция ғылыми зерттеулер мен карта жасау жұмыстарын жүргізуге келісті, ал Антарктикада тәжірибесі бар үш ғалым жұмысқа тартылды. Комитетке екі ғалым бірден қосылды: геолог және поляр зерттеушісі Джеймс Уорди, Шеклтонның Трансантарктикалық экспедициясының қатысушысы және Скотт полярлық зерттеу институтының негізін қалаушылардың бірі, сондай-ақ зоолог және «Дискавери» зерттеулерінің директоры Нил Маккинтош. Үшінші ғалым, Брайан Робертс, британдық Грэм Лэнд экспедициясында орнитолог болған және Уордимен бірге Адмиралтейство барлау бөлімінде суық климатқа арналған киім-кешек пен жабдықтарды зерттеген. Ол 1944 жылдың ақпанынан бастап ресми түрде қатысты, ол Сыртқы істер министрлігінің зерттеу бөлімінде жұмыс істеді. Маккинтош жағалаудағы топтар үшін егжей-тегжейлі ғылыми бағдарлама әзірледі. Экспедицияның кодтық атауы «Табарин» қазан айында Адмиралтействоның бөлімдеріне хабарланған, бірақ бұл атау одан бұрын қолданылған болуы мүмкін. Робертстің қолмен жазылған жазбасында атаудың Париждің «Бал Табарин» түнгі клубының атынан алынғандығы, себебі көптеген түнгі жұмыстар мен ұйымдастырудың күрделілігі көрсетілген. Кейбір деректерге сәйкес, экспедицияға қысқа мерзімге «Operation Bransfield» деген кодтық атау берілген, ол Корольдік теңіз күштерінің офицері Эдвард Брансфилдтің құрметіне берілген. Базаларға 475-ші теңіз тобының пошталық мекенжайы, ал экспедициялық кемеге 470-ші теңіз тобының мекенжайы бекітілді. Экспедицияның құпия екендігіне қарамастан, 1944 жылдың сәуіріне қарай оның жайлы ақпараттар тарады, оның ішінде Колониялық кеңсе басшылығымен жүргізілген филателиялық жұмыстар да болды. Экспедиция жетекшісі ретінде теңіз биологы және поляр зерттеушісі Джеймс Марр тағайындалды. Оның тәжірибесі 1921–1922 жылдары Шеклтонның соңғы экспедициясына 18 жасында қатысуын, 1929–1930 жылдардағы Британдық, Австралиялық және Жаңа Зеландиялық Антарктика зерттеу экспедициясын (BANZARE) және 1928–1929, 1931–1933 және 1935–1937 жылдардағы «Дискавери» зерттеулеріндегі ғалым ретінде жұмыс істеуін қамтыды. Марр сол кезде алыс Шығыста Корольдік теңіз күштері еріктілерінің резервінде лейтенант болып қызмет етіп тұрған. Ол 1943 жылдың шілдесінде Ұлыбританияға келді және экспедиция комитетіне қосылды. Кейіннен ол лейтенант-коммандер шеніне көтерілді. Маррдың басты міндеті экспедициялық кеме табу және тиісті тәжірибесі бар еріктілерді тарту болды. Соғыс жағдайында және уақыт шектеулеріне байланысты мұзды су арқылы жүзуге қабілетті және жеткілікті жүк көлеміне ие кеме табу қиын болды. Ол 1918 жылы салынған және бұрын Арктика экспедицияларында қолданылған норвегиялық «Веслекари» теңіз кемесін тексеру үшін Исландияға ұшты. Оны тексергеннен кейін, кеме жарамды деп танылды, Лондонның Тилбери қаласына жөндеуге жіберілді және Адмиралтейство тарапынан HMS Bransfield деген атпен реквизицияланды. Басқа жетістіктерімен қатар, ол Чили президенті Габриэль Гонсалес Виделаны бірнеше базаларын ашуға жеке шақырды, осылайша ол континентке аяқ басқан алғашқы мемлекет басшысы болды. Ұлыбритания, өз тарапынан, Табарин операциясы кезінде салынған базаларды жаңадан құрылған Фолкленд аралдарының тәуелділіктері зерттеуіне беру арқылы жалғастырды. «Табарин» операциясының қатысушылары Рис, Уайт және Расселл өздерінің базаларында қалды және FIDS үшін жұмысын жалғастырды. «Табарин» операциясының қатысушылары 1953 жылы Поляр медалімен марапатталды. Порт Локрой ионосфераның алғашқы өлшемдерін жасады және атмосфералық «сиыршы» (электрондық толқындар) тіркелді. Ол 1957 жылғы Халықаралық геофизикалық жылдың маңызды мониторинг орталығы болды. Порт Локрой тарихи орын ретінде белгіленді (HSM 61) және қазір Ұлыбританияның Антарктика шарты кеңесіне ұсынғаннан кейін музей болып табылады.

In May 1943, following a number of interdepartmental meetings, planning started for an expedition to occupy sites in the Falkland Islands Dependencies (FID). A meeting on 27 May set the objective of establishing permanent bases on Deception Island, South Shetland Islands, and on Signy Island, South Orkney Islands, funded through sales of a new FID stamp issue to philatelists, though in the event most costs were met through the Admiralty. During the planning stage the priority for the location of the second base was changed to Hope Bay, since it was on the mainland, with an option to erect a hut on Signy Island if resources allowed. Final instructions were issued in November 1943, clarifying the physical and political objectives, importance of the issuing of stamps, appointment of magistrates and other acts of sovereignty. In the field the expedition was under the authority of the Governor of the Falkland Islands, who received instructions from the Secretary of State for the Colonies. An Expedition Committee was established in June 1943, chaired by A. B. Acheson, Colonial Office Under Secretary, with members from the Colonial Office, Foreign Office, Admiralty, Treasury, Crown Agents, Ministry of War Transport and Discovery Investigations. It was agreed that scientific research and mapping should be undertaken by the expedition and three scientists with significant Antarctic experience were involved. Two joined the committee from the outset: geologist and polar explorer James Wordie, a member of Shackleton's Imperial Trans Antarctic Expedition and one of the founders of the Scott Polar Research Institute, and Neil Mackintosh, a zoologist and Director of the Discovery Investigations. The third, Brian Roberts, was an ornithologist on the British Graham Land Expedition, who was working with Wordie in the Admiralty Intelligence Department on cold climate clothing and equipment. He was formally involved after February 1944, when he took up a post at the Foreign Office Research Department. Mackintosh prepared a detailed scientific programme for the shore parties. The expedition code name 'Tabarin' was acknowledged in October when departments within the Admiralty were informed, though it is likely to have been in use earlier. A hand written note by Roberts explains that the name, after the Paris night club Bal Tabarin, was chosen because of the amount of night work required and the chaotic organisation. According to some sources the expedition was briefly code named Operation Bransfield, after Royal Navy officer Edward Bransfield. The Forces mail address Naval Party 475 was allocated for the bases to be established, and Naval Party 470 for the expedition ship. The expedition was considered top secret but by April 1944 news of it had leaked out, not least because of the philately work undertaken at the direction of the Colonial Office. Marine biologist and polar explorer James Marr was selected as leader of the expedition. His experience included participation in Shackleton's last expedition, during 1921–22, as an 18 year old; the British, Australian and New Zealand Antarctic Research Expedition (BANZARE) 1929–30; and as a scientist on the Discovery Investigations 1928–1929, 1931–1933, 1935–1937. At the time of his recall, Marr was serving as a lieutenant in the Royal Naval Volunteer Reserve in the Far East. He arrived in the UK in July 1943 and joined the expedition committee. He was subsequently promoted to Lieutenant Commander. Marr's priorities were to find an expedition vessel and recruit suitably experienced volunteers. In the circumstances of war and time constraints it was difficult to find a ship built to navigate through sea ice and with sufficient cargo capacity. He flew to Iceland to inspect a Norwegian sealer Veslekari, built in 1918, that had been used on Arctic expeditions in the past. After further inspection by a surveyor, she was considered suitable, brought to Tilbury, London for a refit and requisitioned by the Admiralty under the name HMS Bransfield. Among other accomplishments, it brought Chilean President Gabriel González Videla to inaugurate one of its bases personally, and he thereby became the first head of state to set foot on the continent. Britain, on the other hand, continued the operation of the bases built during Operation Tabarin by transferring them to the newly established Falkland Islands Dependencies Survey. Operation Tabarin veterans Reece, White and Russell remained at their bases and continued their work for the FIDS. Participants of Operation Tabarin were awarded the Polar Medal in 1953. Port Lockroy made the first measurements of the ionosphere and the first recording of an atmospheric whistler (electronic waves). It was also a key monitoring site during the International Geophysical Year of 1957. Port Lockroy was designated a Historic Site or Monument (HSM 61) and is now a museum following a proposal by the United Kingdom to the Antarctic Treaty Consultative Meeting.