Батыс Рим империясының саяси құлдырауы

Батыс Рим империясының құлауы: саяси биліктің жоғалу себептері, экономикалық және әлеуметтік факторлар, шапқыншылықтар тарихы. Рим империясының тарихы.

46 мин оқу

100%

Дереккөз: Fall of the Western Roman Empire — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Батыс Рим империясының құлдырауы, сондай-ақ Рим империясының немесе Римнің құлдырауы деп те аталады, – Батыс Рим империясының орталық саяси бақылауын жоғалту процесі. Империя өз билігін жүзеге асыра алмады, ал оның кең аумағы бірнеше жаңа мемлекеттер арасында бөлінді. Рим империясы Батыс провинцияларына тиімді басқару жүргізуге мүмкіндік берген күштерін жоғалтты. Қазіргі заманғы тарихшылар армияның тиімділігі мен саны, рим халқының денсаулығы мен саны, экономиканың күші, императорлардың қабілеті, билік үшін ішкі күрес, сол кезеңдегі діни өзгерістер және мемлекеттік басқарудың тиімділігі сияқты факторларды қарастырады. Рим мәдениетіне жатпаған шапқыншы тайпалардың күшейе берген қысымы да құлдырауға үлкен үлес қосты. Климаттың өзгеруі және эндемикалық және эпидемиялық аурулар осы бірден туындаған факторлардың көпшілігіне себеп болды. Құлдырау себептері ежелгі дүниенің тарихнамасының маңызды тақырыптары болып табылады және мемлекеттік жүйенің сәтсіздігі туралы қазіргі заманғы пікірталстарға әсер етеді. 376 жылы гундардан қашып, готтар мен басқа да римдік емес халықтар империяға көшіп келді. Рим әскерлері оларды жоюға, қууға немесе бағындыруға (әдеттегідей) күш жеткізбеді. 395 жылы екі қанды азаматтық соғыстан жеңіске жеткеннен кейін Теодосий I қайтыс болды. Ол құлдырап бара жатқан армияны қалдырып кетті, ал империя оның екі қабілетсіз ұлының соғысып жатқан кеңесшілері арасында бөлінді. Готтар мен римдік емес халықтар империяның кез келген бөлігіне қарсы тұра алатын күшке айналды. Барбарий тайпалары Рейн және басқа да шекаралардан өтті. Батыс империясының қарулы күштері азайып, тиімсіз болды, ал қабілетті басшылардың қысқа мерзімді қайта жаңғыруына қарамастан, орталық билік ешқашан толыққанды нығайтылмады. 476 жылы Батыс Рим императорының әскери, саяси немесе қаржылық билігі болмады және Рим империясы деп аталатын шашыраңқы Батыс аймақтарына тиімді басқару жүргізе алмады. Барбарий мемлекеттері Батыс империясының көп бөлігінде өз билігін орнатты. 476 жылы германдық варвар патшасы Одоакр Италиядағы Батыс Рим империясының соңғы императоры Ромул Августулды құлатты, ал Сенат императорлық белгілерін Шығыс Рим императоры Зенонға жіберді. Оның заңдылығы ғасырлар бойы сақталды және мәдени әсері бүгінге дейін сезіледі, бірақ Батыс империясы қайтадан көтерілуге күш таба алмады. Шығыс Рим империясы, немесе Византия империясы, күші азайып кеткенімен, ғасырлар бойы Шығыс Жерорта теңізінің тиімді күші болып қала берді. Сонымен қатар, саяси бірлік пен әскери бақылаудың жоғалуы барлығына белгілі болса да, Римнің құлдырауы осы оқиғаларды біріктіретін жалғыз түсінік емес. «Кейінгі антикалық дәуір» деп аталатын кезең саяси құлдыраудың ішінде және одан кейін де мәдени байланыстың сақталуын көрсетеді.

Loss of central political control in the Western Roman Empire in late antiquity

The fall of the Western Roman Empire, also called the fall of the Roman Empire or the fall of Rome, was the loss of central political control in the Western Roman Empire, a process in which the Empire failed to enforce its rule, and its vast territory was divided between several successor polities. The Roman Empire lost the strengths that had allowed it to exercise effective control over its Western provinces; modern historians posit factors including the effectiveness and numbers of the army, the health and numbers of the Roman population, the strength of the economy, the competence of the emperors, the internal struggles for power, the religious changes of the period, and the efficiency of the civil administration. Increasing pressure from invading barbarians outside Roman culture also contributed greatly to the collapse. Climatic changes and both endemic and epidemic disease drove many of these immediate factors. The reasons for the collapse are major subjects of the historiography of the ancient world and they inform much modern discourse on state failure. In 376, a large migration of Goths and other non Roman people, fleeing from the Huns, entered the Empire. Roman forces were unable to exterminate, expel or subjugate them (as was their normal practice). In 395, after winning two destructive civil wars, Theodosius I died. He left a collapsing field army, and the Empire divided between the warring ministers of his two incapable sons. Goths and other non Romans became a force that could challenge either part of the Empire. Further barbarian groups crossed the Rhine and other frontiers. The armed forces of the Western Empire became few and ineffective, and despite brief recoveries under able leaders, central rule was never again effectively consolidated. By 476, the position of Western Roman Emperor wielded negligible military, political, or financial power, and had no effective control over the scattered Western domains that could still be described as Roman. Barbarian kingdoms had established their own power in much of the area of the Western Empire. In 476, the Germanic barbarian king Odoacer deposed the last emperor of the Western Roman Empire in Italy, Romulus Augustulus, and the Senate sent the imperial insignia to the Eastern Roman Emperor Zeno. While its legitimacy lasted for centuries longer and its cultural influence remains today, the Western Empire never had the strength to rise again. The Eastern Roman, or Byzantine Empire, survived and remained for centuries an effective power of the Eastern Mediterranean, although it lessened in strength. Additionally, while the loss of political unity and military control is universally acknowledged, the fall of Rome is not the only unifying concept for these events; the period described as late antiquity emphasizes the cultural continuities throughout and beyond the political collapse.

Тарихи тәсілдер мен қазіргі заманғы синтездер

1776 жылдан бері, Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен зерексіздену тарихының» бірінші томын жариялағаннан бастап, құлдырау және зерексіздену – Рим империясы тарихының көп бөлігін құрайтын басты тақырыпқа айналды. Тарихшы Глен Боверсоктың айтуынша, «18 ғасырдан бастап біз құлдырау туралы ойларға ден қойып келеміз: ол әрбір сезілген құлдыраудың архетипі ретінде қарастырылады, демек, біздің өзіміздің қорқыныштарымыздың символы болып саналады».

Осы кезеңнің тағы бір парадигмасы

Кем дегенде Анри Пиреннің (1862–1935) кезінен бастап ғалымдар 476 жылдан кейін Рим мәдениеті мен саяси заңдылығының үзділігін сипаттады. Пирен классикалық өркениеттің құлдырауын 8 ғасырға дейін ықпалдады. Ол германдық варварлардың Батыс Рим империясының құлдырауына себеп болды деген пікірге қарсы шығып, Батыс Рим империясының құлдырауын Италиядағы императорлық биліктің аяқталуымен теңестіруден бас тартты. Ол римдік Жерорта теңізі экономикасының варварлардың шапқындарынан кейін де маңызды үзіліссіз жалғасқанын көрсетті және мұсылмандық жаулап алулар ғана ежелгі заманнан түбегейлі айырылыс болғанын ұсынды. "Кейінгі антикалық" деп аталатын тарихи кезеңнің жаңаша тұжырымы мәдени үзіліссіздік аясында ежелгі әлемнің ортағасырлық әлемге өзгеруін баса көрсетеді. Соңғы онжылдықтарда археологиялық зерттеулер материалдық мәдениет пен қоныстану үлгілерінің үзділігі XI ғасырға дейін сақталғанын көрсетті. Жоғалған бақылаудың саяси шындығын (және оның салдарынан сауда, мәдениет және тілдің фрагментациясын), сонымен қатар мәдени және археологиялық үзіліссіздікті ескере отырып, бұл процеске құлдыраудың орнына күрделі мәдени трансформация ретінде қарастырылды. "Кейінгі антикалық дәуір туралы түсінік өзгерді: бұл кезең енді құлдырау мен дағдарыс дәуірі емес, Жерорта теңізі аймағындағы метаморфоза дәуірі ретінде қарастырылады".

Негізгі себептері

Гиббон өзінің маңызды еңбегін жариялағаннан кейін, ол тез арада қалыпты стандартқа айналды. Питер Браун: «Гиббонның еңбегі – бір ғасыр бойы Рим империясының құлдырауын зерттеу, сонымен бірге қазіргі Еуропаның қалыптасуын зерттеу деп есептелген ғылыми еңбектердің шыңы болды» деп жазды. Гиббон империяның құлдырауына себеп болған жағдайларды түсіндіруге алғашқы болып тырысты. Басқа ағартушылық ойшылдар мен институционалды антикатолицизмге толы британдықтар сияқты, Гиббон орта ғасырларды дінбасылардың билігінде болған, шарбақты сенімдерге толы қараңғы дәуір деп санады. Оның заманы, «Ақыл дәуірі», рационалды ойлауға баса назар аударды және адамзат тарихы прогресін қайта бастай алады деп сенді. Ол христиан дінінің рөлі туралы пікірталас тудырды, бірақ империяның ішкі құлдырауына және сырттан жасалған шабуылдарға да үлкен мән берді. Оның құлдырауының тарихы қарапайым және түсінікті; Рим империясының неліктен құлағанын сұраудың орнына, оның сонша ұзаққа созылғанына таңғалу керек. Жеңімпаз легиондар, алыс соғыстарда шетелдіктер мен жалдамалы әскерлердің әдеттерін қабылдап, ең алдымен республиканың тәуелсіздігін жоққа шығарды, содан кейін императорлық биліктің қадір-қасиетін бұзды. Императорлар жеке қауіпсіздіктерін және қоғамдық тыныштықты сақтау үшін оларды билеушілеріне де, жауларына да қорқыныш тудырған тәртіпті бұзуға бейім болды; әскери үкіметтің күші әлсіреп, Константиннің ішінара реформаларымен толығымен жойылды; және Рим әлемі варварлардың шабуылына ұшырады. Эдвард Гиббон. «Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы», 38-тарау: «Батыстағы Рим империясының құлдырауына қатысты жалпы ойлар». Тынымсыз ізденістен кейін, Римнің құлдырауына себеп болған төрт негізгі факторды анықтадым, олар мың жылдан астам уақыт бойы әсер етті. I. Уақыт пен табиғаттың келтірген зияны. II. Барбарлар мен христиандардың жаулық шабуылдары. III. Материалдарды дұрыс пайдалану және оларды теріс пайдалану. IV. Римдіктердің ішкі жанжалдары. Эдвард Гиббон. «Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы», 71-тарау: «Қарқынды құлдырау мен жойылудың төрт себебі».

When Gibbon published his landmark work, it quickly became the standard. Peter Brown has written that "Gibbon's work formed the peak of a century of scholarship which had been conducted in the belief that the study of the declining Roman Empire was also the study of the origins of modern Europe". Gibbon was the first to attempt an explanation of causes of a Fall of empire. Like other Enlightenment thinkers and British citizens of the age steeped in institutional anti Catholicism, Gibbon held in contempt the Middle Ages as a priest ridden, superstitious Dark Age. It was not until his own era, the "Age of Reason", with its emphasis on rational thought, it was believed, that human history could resume its progress. He began an ongoing controversy about the role of Christianity, but he gave great weight to other causes of internal decline and to attacks from outside the Empire. The story of its ruin is simple and obvious; and, instead of inquiring why the Roman empire was destroyed, we should rather be surprised that it had subsisted so long. The victorious legions, who, in distant wars, acquired the vices of strangers and mercenaries, first oppressed the freedom of the republic, and afterwards violated the majesty of the purple. The emperors, anxious for their personal safety and the public peace, were reduced to the base expedient of corrupting the discipline which rendered them alike formidable to their sovereign and to the enemy; the vigour of the military government was relaxed, and finally dissolved, by the partial institutions of Constantine; and the Roman world was overwhelmed by a deluge of Barbarians. |Edward Gibbon. The Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 38 "General Observations on the Fall of the Roman Empire in the West"
After a diligent inquiry, I can discern four principal causes of the ruin of Rome, which continued to operate in a period of more than a thousand years. I. The injuries of time and nature. II. The hostile attacks of the Barbarians and Christians. III. The use and abuse of the materials. And, IV. The domestic quarrels of the Romans. |Edward Gibbon. The Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 71 "Four Causes of Decay and Destruction."

Климаттық дағдарыс

Жақында жасалған қорытындыда аурулар мен климаттың өзгеруі империяның саяси құлдырауының маңызды қозғаушы күштері ретінде қарастырылды. Шамамен б.з.д. 200 жылдан б.з. 150 жылына дейін Жерорта теңізі маңындағы жерлер әдетте жылы және суға толы Римдік климаттық оңтайлы кезең болды. Бұл ауыл шаруашылығының гүлденуіне, әскерге сарбаздарды оңай тартуға және салықтарды жинауды жеңілдетті. Шамамен 150 жылдан бастап, Жерорта теңізі маңындағы көптеген елді мекендер үшін климат орташа есеппен нашарлай бастады. 450 жылдан кейін, климат Кейінгі Антикалық Кішкентай Мұз дәуірінде одан да нашарлап, Римнің құлауына тікелей себеп болған факторлардың бірі болуы мүмкін. Рим империясы тропиктік аймақтардың шетінде орналасқан. Оның жолдары және қарақшылардан азат теңіздері, мол сауданы қамтамасыз еткенімен, білмей тұрып, патогендердің эволюциясы мен таралуына жағдай жасайтын, өзара байланысты аурулар экологиясын құрды. Пандемиялар үшінші ғасырдағы дағдарыста үлкен демографиялық өзгерістерге, экономикалық дағдарыстарға және азық-түлік тапшылығына әкелді. 165–180 жылдары Антонин обасынан болған жоғары өлім-жітім германдық шабуылдарды тойтару әрекеттерін қиындатты, бірақ легиондар империяның шекараларын көбінесе сақтап тұрды немесе кем дегенде жылдам қалпына келтірді.

Көші-қон дағдарысы

376 жылдан бастап, империяға зор халықтар қоныс аударды, оларды хунндар жетеледі, ал хунндардың өзі Еуразия даласындағы климат өзгерісі салдарынан ықпал етуі мүмкін. Бұл варварлардың шапқыншылығы нәтижесінде Батыс империясының бұрынғы аумағының көп бөлігінде варварлық мемлекеттер құрылды. Алайда, Рим саяси тұрғыдан фрагменттелген және материалдық ресурстары таусылған кезде, Антика кезеңінің соңындағы Ұсақ мұз дәуірі мен оның салдары ғана соңғы қақпа болды.

Саяси дағдарыс

274 жылы Аурелиан империяны қайта біріктірді, ал 284 жылдан бастап Диоклетиан және оның ізбасарлары оны әскери салаға басымдық беріп қайта ұйымдастырды. Екі ғасырдан астам уақыт өткен соң жазған Иоанн Лидийскийдің мәлімдемесіне сәйкес, Диоклетианның әскері бір кезде 389 704 адамнан, ал флот 45 562 адамнан тұрған. Кейінірек сандар артуы мүмкін. Сол кездегі байланыс шектеулі болғандықтан, Еуропа және Шығыс шекараларының екеуі де өздерінің жоғарғы қолбасшыларының назарына мұқтаж болды. Диоклетиан бұл мәселені шешу үшін империяның әр жартысында аға (Август) және кіші (Цезарь) императорлармен мұрагерлік жүйені қайта орнатуға тырысты, бірақ тетрархия жүйесі бір ұрпақ ішінде күйреп, мұрагерлік принцип қайта орнатылып, көбінесе жағымсыз нәтижелерге әкелді. Содан кейін жаңа императорлық режимдерді орнатудың басты тәсілі азаматтық соғыс болды. Константин Ұлы (306-337 жылдары билік еткен) империяны қайта біріктіргенімен, IV ғасырдың соңында бөліну қажеттілігі жалпы мойындалды. Одан бері империя екі императордың қажеттілігі мен өзара сенімсіздік арасындағы тұрақты шиеленісте өмір сүрді. Төртінші ғасырдың соңына дейін біріккен империя Германиядағы және Сасани империясындағы жауларына қарсы күшті шабуылдар жасауға жеткілікті күшке ие болды. Барбариялықтарды қабылдау кеңінен таралды: императорлық билік потенциалды жауынгер топтарды империяға қабылдап, оларды бөліп, императорлық жүйеде оларға жер, мәртебе және міндеттер берді. Осылайша көптеген топтар римдік жер иелеріне ерікті емес жұмысшыларды (колони) және рим әскеріне сарбаздарды (лаети) қамтамасыз етті. Кейде олардың басшылары офицерлер болды. Римдіктер әдетте процесті мұқият басқарды, орындалуын қамтамасыз ету үшін жеткілікті әскери күш қолдануға дайын болды. Мәдени ассимиляция келесі бір-екі ұрпақ ішінде жалғасты.

Қаржылық дағдарыс

III ғасырда империя бірнеше ауыр дағдарысқа ұшырады. Сасанидтер империясы рим әскерін үш рет күйретіп, ғасырлар бойы қауіпті қатер болып қала берді. Басқа да апаттардың қатарында қайта-қайта азаматтық соғыстар, варварлардың шабуылдары және Киприан обасы (250 жылдан бастап) салдарынан кеңінен тараған өлім-жітім болды. Ғасырдың шамалы уақытында империя батыста Галлия империясына (260–274), шығыста Палмира империясына (260–273) және орталық Рим мемлекетіне бөлінді; 271 жылы Рим Дунайдың солтүстігіндегі Дакия провинциясын тастап кетті. Рейн-Дануб шебі де егістік шаруашылығын жақсартып, халқын көбейткен үлкен варварлық топтардың күшейген қауіп-қатеріне тап болды. Батыс халқының орташа бойы екінші ғасырдың соңында күрт төмендеді; Солтүстік-Батыс Еуропа халқы қалпына келмеді, бірақ Жерорта теңізі аймақтары жақсарды. Империя "Үшінші ғасырдың дағдарысынан" аман қалды, экономикасын қорғанысқа бағыттап, бірақ оның құны орталықтандырылған және бюрократиялық мемлекетке айналды. Артық әскери шығындар, тұрақсыз мұрагерлік салдарынан азаматтық соғыстар өнеркәсіпке зиян келтіретін салықтарды күшейтті. Галлиеннің (253–268 жылдардағы император) тұсында сенаторлық аристократия жоғары әскери қолбасшылар қатарына қосылудан бас тартты. Олардың көпшілігі әскери қызметке қызығушылық танытпады және басқаруда нашарлық көрсетті. Константиннің тұсында қалалар жергілікті салықтардан түсетін кірісінен айырылды, ал Констанций II (337–361 жылдары билеген) тұсында олардың меншікті қорлары азайды. Бұл қалалық кеңестерді толықтырудағы қиындықтарды күшейтті, ал қалалар ұсынатын қызметтер нашарлап немесе тоқтатылды. II ғасырдан бастап қоғамдық құрылыс жобалары азайды. Ғибадатханалар мен киелі орындарды қалпына келтіруге және күтіп ұстауға мемлекеттің қатысы немесе қолдауы туралы ешқандай дәлел жоқ. Қайта жаңарту жеке қаржыландырылып, жүзеге асырылды, бұл оның ауқымын шектеді. Соның салдарынан сарайда әсем әдет-ғұрыптар қалыптасты, ал құлшынып мақтау күн тәртібінің бір бөлігіне айналды. Диоклетианның тұсында императорға тікелей өтініштер ағыны тез азайды және жақын арада тоқтады. Оларды ешқандай тікелей байланыс алмастырмады, император тек қана сарай қызметкерлері арқылы ақпарат алды. Алайда Сабина МакКормак сияқты зерттеушілердің айтуынша, Диоклетианның кезінде қалыптасқан сарай мәдениеті төменнен де қысымға ұшырады. Императорлық жариялаулар императорлық кеңселердің дәстүрлі шектеулерін атап өту үшін пайдаланылды, ал императорлық рәсімдер "келісімге және халықтық қатысуға мүмкіндік берді". Ресми қатыгездік, қорқыныш пен сыбайлас жемқорлықты қолдау жиі кездесетін құбылысқа айналды, мысалы, Константиннің құлдары өздерінің қожайындарының құпия сөздерін сатқан жағдайда олардың тамағына балқытылған қорғасын құю туралы заңы. Биліктің ауқымы, күрделілігі және зорлық-зомбылығы бұрынғыдан жоғары болса да, императорлар өздерінің бүкіл империясын бақылауын жоғалтты, өйткені бұл бақылау оған ақы төлеген кез келген адамға берілді. Осы уақытта ең бай сенаторлық отбасылар көптеген салықтардан босатылып, қол жетімді байлық пен табыстың көп бөлігін жинады, сонымен қатар әскери шеберліктің дәстүрінен алыстады. Бір зерттеуші алтынның сатып алу қабілетінің 274 жылдан бастап төртінші ғасырдың соңына дейін екі жарым есеге өскенін анықтады. Бұл алтынға бай элита мен ақшаға кедей шаруалар арасындағы экономикалық теңсіздіктің өсуінің көрсеткіші болуы мүмкін. "Бұрын Рим өзінің қанағаттылығымен, бай мен кедей арасындағы ынтымақпен, өлімге немқұрайтынымен құтқарылған, енді ол өзінің сән-салтанаты мен ашкөздігімен құлдырап жатыр (Аммиан. XXXI.5.14 және XXII.4.). Салвиан Аммианның пікірін қолдап, ашкөздік (avaritia) барлық римдіктерге ортақ жамандық екенін айтады". Алайда Луций Кальпурний Пизо Фруги (б.з.д. 133 жылы консул болған) Римнің моральдық құлдырауының б.з.д. 154 жылға дейін басталғанын айтқан. Кейінгі рим әскерінде көптеген сарбаздар мен тіпті офицерлердің де варварлық тегі болды. Әскерлерде варварлық рәсімдер қолданылғаны туралы мәліметтер бар, мысалы, талапкерді қалқанға көтеру. Кейбір зерттеушілер мұны әлсіздіктің белгісі деп санайды. Басқалары келіспейді, варварлық сарбаздардың немесе жаңа рәсімдердің әскердің тиімділігіне немесе адалдығына ешқандай зиян келтірмейді деп санайды, кем дегенде, әскерді Римдік деп таныған офицерлер тиімді басқарып, тәртіпті ұстап, оқытып, жалақысын төлеп, жабдықтап берген кезде.

The Empire suffered multiple serious crises during the third century. The rising Sassanid Empire inflicted three crushing defeats on Roman field armies and remained a potent threat for centuries. Other disasters included repeated civil wars, barbarian invasions, and more mass mortality in the Plague of Cyprian (from 250 onwards). For a short period, the Empire split into a Gallic Empire in the West (260–274), a Palmyrene Empire in the East (260–273), and a central Roman rump state; in 271, Rome abandoned the province of Dacia on the north of the Danube. The Rhine/Danube frontier also came under more effective threats from larger barbarian groupings, which had developed improved agriculture and increased their populations. The average stature of the population in the West suffered a serious decline in the late second century; the population of Northwestern Europe did not recover, though the Mediterranean regions did. The Empire survived the "Crisis of the Third Century", directing its economy successfully towards defense, but survival came at the price of a more centralized and bureaucratic state. Excessive military expenditure, coupled with civil wars due to unstable succession, caused increased taxes to the detriment of the industry. Under Gallienus (Emperor from 253 to 268) the senatorial aristocracy ceased joining the ranks of the senior military commanders. Its typical members lacked interest in military service, and showed incompetence at command. Under Constantine, the cities lost their revenue from local taxes, and under Constantius II (r. 337–361) their endowments of property. This worsened the existing difficulty in keeping the city councils up to strength, and the services provided by the cities were scamped or abandoned. Public building projects had declined since the second century. There is no evidence of state participation in, or support for, restoration and maintenance of temples and shrines. Restorations were funded and accomplished privately, which limited what was done. An elaborate court ceremonial developed, and obsequious flattery became the order of the day. Under Diocletian, the flow of direct requests to the emperor rapidly reduced, and soon ceased altogether. No other form of direct access replaced them, and the emperor received only information filtered through his courtiers. However, as Sabine MacCormack described, the court culture that developed with Diocletian was still subject to pressure from below. Imperial proclamations were used to stress the traditional limitations of the imperial office, while imperial ceremonies "left room for consensus and popular participation". Official cruelty, supporting extortion and corruption, may also have become more commonplace; one example being Constantine’s law that slaves who betrayed their mistress's confidential remarks should have molten lead poured down their throats. While the scale, complexity, and violence of government were unmatched, the emperors lost control over their whole realm insofar as that control came increasingly to be wielded by anyone who paid for it. Meanwhile, the richest senatorial families, immune from most taxation, engrossed more and more of the available wealth and income while also becoming divorced from any tradition of military excellence. One scholar identifies a great increase in the purchasing power of gold, two and a half fold from 274 to the later fourth century. This may be an index of growing economic inequality between a gold rich elite and a cash poor peasantry. "Formerly, says Ammianus, Rome was saved by her austerity, by solidarity between rich and poor, by contempt for death; now she is undone by her luxury and greed (Amm. xxxi. 5. 14 and xxii. 4.). Salvianus backs up Ammianus by affirming that greed (avaritia) is a vice common to nearly all Romans". However, Lucius Calpurnius Piso Frugi (consul 133 BC) had already dated the start of Rome's moral decline to 154 BCE. Within the late Roman military, many recruits and even officers had barbarian origins. Soldiers are recorded as using possibly barbarian rituals, such as elevating a claimant on shields. Some scholars have seen this as an indication of weakness. Others disagree, seeing neither barbarian recruits nor new rituals as causing any problem with the effectiveness or loyalty of the army, at least while that army was effectively led, disciplined, trained, paid, and supplied by officers who identified as Roman.

География

А.Х.М. Джонс бұрынғы ғалымдардың көзқарастары Батысқа негізделгенін көрсетті. Ғалымдар талқылаған кемшіліктердің көпшілігі "империяның екі жартысына ортақ" болды, тіпті христиан діні Батысқа қарағанда Шығыста кеңінен таралған. Діни даулар қызу болды, бюрократия сыбайлас жемқорлыққа және зорлық-зомбылыққа толы болды, касталық жүйе қалыптасты, ал жер Шығыста да, Батыста да пайдаланылмай қалды. Дегенмен, Шығыс 5 ғасырда тұғыр тапты, 6 ғасырда қарсы шабуыл жасады және тіпті 7 ғасырда бірнеше аумақты қайта басып алды. Шығыстың бір ғана айқын артықшылығы болды: географиялық орны. Ол стратегиялық тұрғыдан Батысқа қарағанда осал болды. Оның орталық аймақтарына дейінгі ең қысқа теңіз жолы солтүстік тайпаларынан Константинопольдің бекіністері мен теңіз және құрлық әскерлерімен қорғалған, ал Рейн мен Дунайдың арасындағы Еуропа шекарасы шамамен 2000 километрлік қашықтықты құрайды және оны айтарлықтай оңай кесіп өтуге болады. "Тайпалардың шабуылдары [Батыс] шекаралық провинцияларды кедейлендіріп, халқын азайтты, ал олардың үздіксіз қысымы империяның әкімшілік жүйесі мен экономикалық ресурстарын барынша тозуға ұшыратты, бұл [ойнайтын] Батыстың құлауына елеулі үлес қосты".

Биліктің биіктігі, жүйелі әлсіздіктер тікелей себептері

Рим империясы өзінің ең үлкен географиялық аумағына Траянның (98–117 жылдары билеген) тұсында жетті, ол Армениядан Атлант мұхитына дейін созылған гүлденген мемлекетке басшылық етті. Империяда өсіп келе жатқан халықтан сақталған, жабдықталған және тәртіпті әскерлер көп болды. Оның гүлденген қалаларда орналасқан, мемлекеттік қаржыны тиімді басқаратын толыққанды азаматтық басқаруы болды. Сауатты элита өздерінің өркениетінің жалғыз құнды түрі деп санады, бұл Империяға идеологиялық негіз және грек және рим әдебиеті мен шешендігімен толыққанды танысуға негізделген мәдени біртүтаслық сыйлады. Империяның күші зор байлық және мәртебе арасындағы үлкен айырмашылықтарды сақтауға мүмкіндік берді. Оның кең сауда желісі тіпті қарапайым үй шаруашылықтарына алыс елдердегі шеберлер жасаған заттарды пайдалануға мүмкіндік берді. Империяда күш пен төзімділік бірге болды. Оның қаржы жүйесі оған маңызды салықтар жинауға мүмкіндік берді, бұл эндемикалық жемқорлыққа қарамастан, үлкен тұрақты армияны логистикамен және оқытумен қамтамасыз етті. Cursus honorum – амбициялы аристократтар үшін ұйымдастырылған әскери және азаматтық лауазымдардың стандартталған тізбегі, қуатты дворяндарға әскери және азаматтық басшылық пен басқарумен танысу мүмкіндігін берді. Армияның төменгі буынында, жоғарыдағы аристократтар мен қатардағы сарбаздарды байланыстыратын көптеген жүзбасылар жақсы сыйақы алып, сауатты болды және жаттығу, тәртіп, басқару және шайқаста басшылыққа жауапты болды. Өздерінің мүлігі мен кірісі бар қалалық басқарулар жергілікті деңгейде тиімді жұмыс істеді; қалалық кеңестерге мүшелік тәуелсіз шешімдер қабылдау үшін пайдалы мүмкіндіктер ұсынып, міндеттемелеріне қарамастан, артықшылық ретінде қарастырылды. Бірінен соң бірі жетілген және қабілетті мұрагерді таңдаған императорлар тұсында Империя императорлық мұрагерлікті реттеу үшін азаматтық соғыстарға мұқтаж болмады. Өтініштерді тікелей жақсы императорларға жолдауға болады, ал жауаптар заң күшіне еніп, император билігін тіпті қарапайым азаматтарымен де тікелей байланыста қалдырды. Көпқұдайлық діндердің әртүрлі культтері болды, бірақ ешқайсысы өз діні ғана шындық деп мәлімдемеді. Олардың жақтастары өзара төзімділік танытып, көп дауысты діни үйлесімді тудырды. 136 жылы Бар-Кохба көтерілісі басылғаннан кейін діни қақтығыстар сирек болды, содан кейін қираған Иудея еврейлердің наразылығының маңызды орталығы болды. Дегенмен, ол аурудың микробтық теориясының әлсіз көріністері бар ерте өмір сүру экономикасына негізделген мәдениет болып қалды. Су құбырлары болғанына қарамастан, сумен жабдықталу жақсы гигиенаға мүмкіндік бермеді. Қалдықтар көшелерге, ашық арықтарға немесе қоқыс іздеуші жануарларға тасталатын. Тіпті Рим климаттық оптималы кезінде жергілікті егін жинаудың сәтсіздігі ашаршылыққа әкелуі мүмкін еді. Жақсы уақытта да римдік әйелдер халық санын сақтау үшін орта есеппен алты бала тууы керек еді. Жақсы тамақтану және дене тазалығы байлардың артықшылығы болды, олардың сенімді қадамы, дені сау терісі және "жуынбағандардың жаман иісінен" айнымауы осыны көрсетті. Сәбилер өлімі жоғары болды, ал іш аурулары өлімнің басты себебі болды. Безгек көптеген аймақтарда, әсіресе Римнің өзінде кең таралған, бұл бай римдіктердің бақшаларындағы су нысандарына деген құштарлығын күшейтті.

The Roman Empire reached its greatest geographical extent under Trajan (r. 98–117), who ruled a prosperous state that stretched from Armenia to the Atlantic Ocean. The Empire had large numbers of trained, supplied, and disciplined soldiers, drawn from a growing population. It had a comprehensive civil administration based in thriving cities with effective control over public finances. The literate elite considered theirs to be the only worthwhile form of civilization, giving the Empire ideological legitimacy and a cultural unity based on comprehensive familiarity with Greek and Roman literature and rhetoric. The Empire's power allowed it to maintain extreme differences of wealth and status. Its wide ranging trade networks permitted even modest households to use goods made by professionals far away. The empire had both strength and resilience. Its financial system allowed it to raise significant taxes which, despite endemic corruption, supported a large regular army with logistics and training. The cursus honorum, a standardized series of military and civil posts organised for ambitious aristocratic men, ensured that powerful noblemen had the opportunity to become familiar with military and civil command and administration. At a lower level within the army, connecting the aristocrats at the top with the private soldiers, a large number of centurions were well rewarded, literate, and responsible for training, discipline, administration, and leadership in battle. City governments with their own properties and revenues functioned effectively at a local level; membership of city councils involved lucrative opportunities for independent decision making, and, despite its obligations, became seen as a privilege. Under a series of emperors who each adopted a mature and capable successor, the Empire did not require civil wars to regulate the imperial succession. Requests could be submitted directly to the better emperors, and the answers had the force of law, putting the imperial power directly in touch with even humble subjects. The cults of polytheist religion were hugely varied, but none claimed that theirs was the only truth. Their followers displayed mutual tolerance, producing a polyphonous religious harmony. Religious strife was rare after the suppression of the Bar Kokhba revolt in 136, after which the devastated Judaea ceased to be a major centre for Jewish unrest. Nevertheless, it remained a culture based on an early subsistence economy, with only ineffective inklings of a germ theory of disease. Despite its aqueducts, the water supply did not allow good hygiene. Sewage was disposed of on the streets, in open drains, or by scavenging animals. Even in the Roman Climatic Optimum, local harvest failures causing famines were always a possibility. And even in good times, Roman women needed to have, on average, six children each in order to maintain the population. Good nourishment and bodily cleanliness were privileges of the rich, advertised by their firm tread, healthy skin color, and lack of the "dull smell of the underbathed". Infant mortality was very high, and diarrhoeal diseases were a major cause of death. Malaria was endemic in many areas, notably in the city of Rome itself, possibly encouraged by the enthusiasm of rich Romans for water features in their gardens.

Христиан дінінің өрлеуі, қарулы күштердің ықтимал құлдырауы

313 жылы Ұлы Константин христиан дінін ресми түрде мойындауды жариялады. Осыдан кейін онжылдықтар бойы христиандық ортодоксияның барлық адамдар келісетін анықтамасын іздеу жүргізілді. Діннің негізгі қағидалары қалыптасты, бірақ христиандық ешқашан өз Киелі кітаптарының немесе ілімдерінің ресми нұсқасына келіспеді; оның орнына көптеген түрлі қолжазба дәстүрлері сақталды. Христиандық даулар оның құлдырауына ықпал еткен болуы мүмкін. Төртінші ғасырдан бастап қазіргі заманға дейін гетеродоксальды христиандарға (еретиктерге) қарсы ресми және жеке шаралар қолданылды. Константиннен кейін христиан дінінің жеңіске жетуіне байланысты пайда болған жеккөрініске негізделген, яғни, ескі дінді ұстанушыларға қарсы шектеулі шаралар қолданылды. Христиандық құрбандыққа және сиқырға қарсы болды, ал христиан императорлары христиандықты қолдайтын заңдар шығарды. Константиннің ізбасарлары осы саясатты жалғастырды. Христиан шіркеуінің байлығы бесінші ғасырда күрт өсті. Көптеген мемлекеттік және жеке қаражат шіркеулер салуға, қайырымдылық үшін астық сақтауға, кедейлерге арналған жаңа ауруханалар салуға және басқа да табысы жоқ діни қызметкерлерді қолдауға жұмсалды. Осылайша, бай қалалардағы епископтар Рим аристократтарының көптен бері қалыптасқан дәстүрі бойынша, олардың қамқорлығын көрсете алды. Аммиан "матроналардың сыйлықтарынан байыған, күймеде отырған, киімдерін сақтап киген, патшалардың дастарқанынан да асатын тойларды ұйымдастырған" адамдарды сипаттаған. Бірақ христиандықты қабылдау мемлекеттік қаржыға елеулі әсер етпеді. Үлкен ғибадатхана кешендері, кәсіби діни қызметкерлер, мерекелер мен көптеген құрбандықтар (бұл көпшілік үшін тегін тамаққа айналды) күтіп ұстауға қымбат болды. Олар үшінші ғасырдағы империяның қаржылық қиындықтарынан бұрын-ақ зардап шеккен еді. Діни қызметкерлер, монахтар мен монахтардың саны нақты әскердің жартысына дейін өсті, сондықтан олар шектеулі адам күшін сарптайтындықтан саналады. Төртінші ғасырда әскер саны мен тиімділігі төмендеген болуы мүмкін. Жалақылар көбейтіліп, міндеттен босату сатылды. Әскерлердің жеке қорқыту мүмкіндіктері қалаларда тұру арқылы көбейді, ал олардың тиімділігі әскери жаттығулардың орнына қорқытуға назар аударғандықтан төмендеді. Алайда, Рим әскері үшін зорлық-зомбылық, сыбайлас жемқорлық және кейде тиімсіздік жаңалық емес еді. Оның тиімділігі 376 жылға дейін едәуір төмендеді дегенге келісуге болмайды. Аммиан Марцеллин, өзі кәсіби сарбаз, қазіргі Рим әскерлерінің артықшылығы жеке адамның дене бітіміне немесе күшіне емес, жаттығу мен тәртіпке байланысты екендігі туралы ұзақ уақыттан бері айтылып келе жатқан пікірді қайталайды. Сонымен қатар, ол Валентиан I-ді әскерилердің мақтаныш сезімін арттырып, олардың дәрежесі мен билігін шектен тыс көтеру, қарапайым сарбаздардың ұсақ қылмыстарын қатаң жазалау, ал жоғары шенділердің, өзін ұятты және сұмдық қылмыстар жасауға қабілетті деп санайтындарды жазаламаумен айыптайды. Империяның үлкен әскерлерді жинап, жабдықтау қабілеті төмендеуіне қарамастан, Рим төртінші ғасырдың соңына дейін қауіп төндірген қауіптерге қарсы агрессивті және күшті ұстанымын сақтады.

In 313, Constantine the Great declared official toleration of Christianity. This was followed over the ensuing decades by the search for a definition of Christian orthodoxy all could agree upon. Creeds were developed, but Christianity has never agreed upon an official version of its Bible or its doctrine; instead it has had many different manuscript traditions. Christianity's disputes may have effected decline. Official and private action was taken against heterodox Christians (heretics) from the fourth century up to the modern era. Limited action against pagans, who were mostly ignored, was based on the contempt that accompanied Christianity's sense of triumph after Constantine. Christianity opposed sacrifice and magic, and Christian emperors made laws that favored Christianity. Constantine's successors generally continued this approach, and by the end of the fourth century, Christianity had become the religion of any ambitious civil official. The wealth of the Christian Church increased dramatically in the fifth century. Immense resources, both public and private, were used for building churches, storage barns for the grain used for charity, new hospitals for the poor, and in support of those in religious life without other income. Bishops in wealthy cities were thus able to offer patronage in the long established manner of Roman aristocrats. Ammianus described some who "enriched from the offerings of matrons, ride seated in carriages, wearing clothing chosen with care, and serve banquets so lavish that their entertainments outdo the tables of kings". But the move to Christianity probably had no significant effects on public finances. The large temple complexes, with professional full time priests, festivals, and large numbers of sacrifices (which became free food for the masses), had also been expensive to maintain. They had already been negatively impacted by the empire's financial struggles in the third century. The numbers of clergy, monks, and nuns increased to perhaps half the size of the actual army, and they have been considered as a drain on limited manpower. The numbers and effectiveness of the regular soldiers may have declined during the fourth century. Payrolls were inflated, so that pay could be diverted and exemptions from duty sold. The soldiers' opportunities for personal extortion were multiplied by residence in cities, while their effectiveness was reduced by concentration on extortion instead of military exercises. However, extortion, gross corruption, and occasional ineffectiveness were not new to the Roman army. There is no consensus whether its effectiveness significantly declined before 376. Ammianus Marcellinus, himself a professional soldier, repeats longstanding observations about the superiority of contemporary Roman armies being due to training and discipline, not to individual size or strength. He also accuses Valentinian I of being the first emperor to increase the arrogance of the military, raising their rank and power to excess, severely punishing the minor crimes of the common soldiers, while sparing those of higher rank who felt able to commit shameful and monstrous crimes. Despite a possible decrease in the Empire's ability to assemble and supply large armies, Rome maintained an aggressive and potent stance against perceived threats almost to the end of the fourth century.

313376: Азаматтық және сыртқы соғыс

Константин франктерді Рейннің төменгі сол жағалауына қоныстандырды. Олардың қауымдастықтарына оларды бақылау үшін қамалдар тізімі қажет болды, бұл Римнің жергілікті басқаруды жоғалтып алғанын көрсетеді. Констанцийдің тұсында қарақшылар империяның ішінде орналасқан Исаурия сияқты аймақтарды басып алды. Германия тайпалары да халық саны артып, қауіп төндірді. III ғасырдағы шабуылдардан толыққанды қалпына келмеген Галлияда 300-ші жылдары кең таралған қауіпсіздіксіздік пен экономикалық құлдырау болды, мүмкін, Арморикада ең нашар жағдай болды. 350 жылы, ондаған жылдар бойы пираттық шабуылдардан кейін, Арморикадағы барлық виллалар тастап кетілді. 360 жылы жергілікті тұрғындар ақша қолдануын тоқтатты. Әскери шығындарды үнемдеуге бағытталған көптеген әрекеттердің ішінде әскерлерді қалаларда орналастыру да болды, онда оларды әскери тәртіпте ұстау қиын болды және азаматтардан оңай зорлық-зомбылық жасауға мүмкіндік туды. Сирек жағдайда ғана қатал және сыбайлас жемқорлықтан аулақ генерал болмаса, бұл әскерлер әрекетке жарамсыз және бейбіт тұрғындар үшін қауіпті болды. Шекара әскерлеріне жалақының орнына жер берілді. Олар өздеріне шаруашылық жүргізуде, тікелей шығындары азайды, бірақ тиімділігі де төмендеді, ал жалақысы шекара экономикасына аз ынта берді. Дегенмен, Рейннің төменгі жағалауындағы провинцияларды қоспағанда, ауыл шаруашылығының экономикасы жалпы алғанда жақсы дамыды. 18 қаңтар 350 жылы императорлық magister officiorum Аугустодунумда той берді, ал оның қожайыны, Батыс императоры Констанс аң аулауға кеткен болатын. Той кезінде император үйінің әскерлерінің қолбасшысы Магнус Магнеций императорлық қызыл тога киіп, өзін жаңа император деп жариялады. Констанс жақын арада өлтіріліп, Магнеций оның батыс аймақтарының көп бөлігін басып алды. Ол Шығыспен келісімге келуге тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін болған қанды азаматтық соғыста Магнеций Констанцийге қарсы мүмкіндігінше көп әскер жинап, Рейн шекарасын ең тиімді әскерлерден айырды. Магнеций де, оның көптеген жақтастары да қаза тапты. Осы уақытта Констанций Рейннің шығысындағы герман тайпаларына хат жіберіп, оларды Галлияға шабуыл жасауға шақырды. Келесі бірнеше жылда Рейннің батысына қарай 40 шақырымға жуық ені бар аймақты германдар басып алды, ал тағы 120 шақырым Галлияға аман қалған халық пен гарнизондар қашып кетті. Юлиан Галлияны басып алған германдарға қарсы жеңіске жетті. Ол ресми сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті бастады, бұл Галлиядағы салық талаптарының бұрынғы мөлшерінің үштен бір бөлігіне дейін азайтылуына мүмкіндік берді, ал барлық мемлекеттік талаптар орындалды. Азаматтық заңнамада Юлиан өзінің пұтқа табынушылық саясатымен танымал болды. Юлиан құрбандықтарға тыйым салуды алып тастады, ғибадатханаларды қалпына келтіріп қайта ашты, сондай-ақ христиандарға салық салу мәртебесін және салықтан түскен табысты жойды. Ол қалаларға салықты жеңілдетіп, оларды жақсы көретін, ал христиандықты ұстанбағандарға жағымсыз қарады. Юлиан Констанцийдің еретик деп таныған христиандық ағымдарына төзімділік танытуды бұйырды; Юлиан Констанцийге қарсы азаматтық соғысқа дайындалды, ол қайтадан германдарды Галлияға шабуыл жасауға шақырды. Алайда Юлианның жорықтары тиімді болды және тек бір ғана шағын алемандық шабуыл болды, оны Юлиан тез арада тоқтатты.) Соңғы готтардың қоныстануы жеңілдеумен қабылданды, тіпті ресми панегирист бұл готтарды қуып жіберуге немесе жоюға болмайды, сондай-ақ еркін емес мәртебеге төмендетуге болмайды деп мойындады. Олар императорлық әскерге қабылданып немесе Дунайдың оңтүстік жағалауындағы қираған провинцияларға қоныстанды, онда тұрақты гарнизондар толыққанды қалпына келтірілмеді. Кейбір кейінгі жазбаларда және соңғы зерттеулерде бұл келісімшарт бойынша келісім ретінде қарастырылады, бұл варварларға империяның ішінде бірінші рет үй берілді, онда олар саяси және әскери бірлігін сақтады. Бұл жерде ешқандай ресми келісімшарт немесе жасалған келісім туралы мәлімет жоқ. Готтар Рим жазбаларында қайта аталғанда, олардың басқа басшылары және әскерлері болды. 391 жылы гот көшбасшысы Аларик Римге қарсы көтерілді. Готтар императордың өзіне шабуыл жасады, бірақ бір жыл ішінде Аларик Теодосийдің гот әскерлерінің басшысы ретінде қабылданды және бұл көтеріліс аяқталды. Теодосийдің қаржылық жағдайы қиын болған болуы керек, өйткені ол қымбат науқандарды жүргізу үшін азайған салық базасынан қаржыландыруға мәжбүр болды. Варварлардың әскерлерін бағындыру да құнды металлдарды көп мөлшерде сыйлық ретінде беруді талап етті. Кем дегенде бір қосымша салық әрекеті үмітсіздік пен көтеріліске әкелді, онда императордың ескерткіштері қиратылды. Дегенмен, ол император ретінде жомарт, ал жеке өмірінде ұқыпты болғандығы айтылады. 380-ші жылдардың соңына қарай Теодосий мен сарайы Медиоланумда болды, ал Солтүстік Италияда сарайдың тамаққа деген қажеттілігінен пайда тапқан ірі жер иелері үшін өркендеу кезеңі болды, "ауыл шаруашылығы өнімдерін алтынға айналдырып", оны өсірген және әкелген кедейлерді қанаумен бірге. Милан епископы Амброзийдің нотариусы Паулин Диакон бұл адамдарды "барлық нәрсенің сатылатын" орта құрғандықтарын сипаттады. Амброзий өзі де бай адамдарына бағытталған бірқатар уағыздар жасады, ол ашкөздіктің қоғамның құлауына әкелетінін мәлімдеді. Ғасырлар бойы Теодосий христиан православиесінің чемпионы ретінде қарастырылды, ол пұтқа табынушылықты шешуші түрде жойды. Оның ізашарлары Константин, Констанций II және Валенс барлығы жартылай ариандық болған, ал Теодосий кейінгі христиан шіркеулерінің көпшілігі үшін православиелік христологиялық нұсқасы болған Никей христиандығын қолдады - оның Фессалоника эдикты ариан христиандарын "ақымақ ессіздер" деп сипаттады. Сондықтан, Амброзий мен одан кейін келген христиан әдебиеті үшін Теодосий христианның соңғы жеңісіне ең көп үлес қосқан деп есептелді. Қазіргі заманғы ғалымдар бұл оқиғаның христиандық интерпретациясы екенін көрсетеді. Теодосий пұтқа табынушылықты жойған жоқ, ол жетінші ғасырға дейін жалғасты.

Constantine settled Franks on the lower left bank of the Rhine. Their communities required a line of fortifications to keep them in check, indicating that Rome had lost almost all local control. Under Constantius, bandits came to dominate areas such as Isauria, which were well within the empire. The tribes of Germania also became more populous and more threatening. In Gaul, which did not really recover from the invasions of the third century, there was widespread insecurity and economic decline in the 300s, perhaps worst in Armorica. By 350, after decades of pirate attacks, virtually all villas in Armorica were deserted. Local use of money ceased around 360. Repeated attempts to economize on military expenditure included billeting troops in cities, where they could less easily be kept under military discipline and could more easily extort from civilians. Except in the rare case of a determined and incorruptible general, these troops proved ineffective in action and dangerous to civilians. Frontier troops were often given land rather than pay. As they farmed for themselves, their direct costs diminished, but so did their effectiveness, and their pay gave much less stimulus to the frontier economy. However, except for the provinces along the lower Rhine, the agricultural economy was generally doing well. On January 18 350, the imperial magister officiorum gave a banquet in Augustodunum while his master, Western Emperor Constans, was away hunting. During the feast Magnus Magnentius, commander of the imperial household troops, appeared in an imperial purple toga and announced himself to be the new Emperor. Constans was soon murdered and Magnentius took over most of his western domains. He made peace overtures to Constantius in the East, but these failed. In the ensuing bloody civil war Magnentius marched against Constantius with as many troops as he could mobilize, stripping the Rhine frontier of its most effective troops. Magnentius died and so did many of his men. Meanwhile, Constantius sent messages to the German tribes east of the Rhine, inviting them to attack Gaul, which they did. In the next few years a strip some 40 miles wide to the west of the Rhine was occupied by the Germans, and a further 120 miles into Gaul the surviving population and garrisons had fled. Julian won victories against Germans who had invaded Gaul. He launched a drive against official corruption, which allowed the tax demands in Gaul to be reduced to one third of their previous amount, while all government requirements were still met. In civil legislation, Julian was notable for his pro pagan policies. Julian lifted the ban on sacrifices, restored and reopened temples, and dismantled the privileged tax status and revenue concessions of the Christians. He gave generous tax remissions to the cities which he favored, and disfavor to those who remained Christian. Julian ordered toleration of varieties of Christianity banned as heretical by Constantius;

Julian prepared for civil war against Constantius, who again encouraged the Germans to attack Gaul. However Julian's campaigns had been effective and only one small Alemannic raid, speedily dealt with by Julian, resulted.) The final Gothic settlement was acclaimed with relief, even the official panegyrist admitting that these Goths could not be expelled or exterminated, nor reduced to unfree status. Instead they were either recruited into the imperial forces, or settled in the devastated provinces along the south bank of the Danube, where the regular garrisons were never fully re established. In some later accounts, and widely in recent work, this is regarded as a treaty settlement, the first time that barbarians were given a home within the Empire, in which they retained their political and military cohesion. No formal treaty is recorded, nor details of whatever agreement was actually made. When the Goths are next mentioned in Roman records, they have different leaders and are soldiers of a sort. In 391, Alaric, a Gothic leader, rebelled against Roman control. Goths attacked the emperor himself, but within a year Alaric was accepted as a leader of Theodosius's Gothic troops and this rebellion was over. Theodosius's financial position must have been difficult, since he had to pay for expensive campaigning from a reduced tax base. The business of subduing barbarian warbands also demanded substantial gifts of precious metal. At least one extra levy provoked desperation and rioting, in which the emperor's statues were destroyed. Nevertheless, he is represented as financially generous as emperor, though frugal in his personal life. By the end of the 380s, Theodosius and the court were in Mediolanum, and northern Italy was experiencing a period of prosperity for the great landowners who took advantage of the court's need for food, "turning agrarian produce into gold", while repressing and misusing the poor who grew it and brought it in. Paulinus the Deacon, notary of Ambrose the bishop of Milan, described these men as creating a court where "everything was up for sale". Ambrose himself preached a series of sermons aimed at his wealthy constituents, asserting that avarice leads to a breakdown in society. For centuries, Theodosius was regarded as a champion of Christian orthodoxy who decisively stamped out paganism. His predecessors Constantine, Constantius II, and Valens had all been semi Arians, whereas Theodosius supported Nicene Christianity which eventually became the orthodox version of Christology for most later Christian churches—his Edict of Thessalonica described Arian Christians as "foolish madmen". Therefore, as far as Ambrose and the Christian literary tradition that followed him were concerned, Theodosius deserved most of the credit for the final triumph of Christianity. Modern scholars see this as a Christian interpretation of history. Theodosius did not stamp out paganism, which continued into the seventh century.

Азаматтық соғыс

Теодосий Батыста күшті узурпатормен бетпе-бет келді; Магнус Максим 383 жылы өзін император деп жариялады, Рим Британиясының шеткі аймақтарынан әскерлерді алып кетті (мүмкін, кейбіреулерін федерация басшылары мен олардың соғыс жасақтарымен алмастырып) және Галлияға шабуыл жасады. Оның әскерлері Грацианды өлтірді және ол Галлия провинцияларында Август ретінде қабылданды, онда ол христиан еретиктерін алғаш ресми түрде жазалады. Батыс сарайының Галлия, Испания және Британияны жоғалтқаны үшін Теодосий Дакия епархиясын және Македония епархиясын олардың билігіне берді. 387 жылы Максим Италияға басып кірді, Валентиан II шығысқа қашуға мәжбүр болды, онда ол Никейлік христиандықты қабылдады. Максим Амвросийге өзінің әскеріндегі варварлардың санымен мақтанды, ал Теодосийдің соңынан готтар, гунндар және аландар ерді. Максим Теодосиймен Батыс Августығына қабылдау туралы келіссөздер жүргізді, бірақ Теодосий бас тартты, әскерлерін жинап, қарсы шабуыл жасады және 388 жылы азаматтық соғыста жеңіске жетті. Екі тарап та қақтығыста ауыр әскери шығынға ұшырады. Кейінгі Уэльс аңызында Максимнің жеңілген әскерлері Британияға қайтудың орнына Арморикаға қоныстанды. 400 жылға қарай Армориканы императорлық билік емес, Багаудалар басқарды. Теодосий әлі де өте жас Валентиан II-ні Батыста Август ретінде қайта орнатты. Сондай-ақ, ол франк тектес, жалған дінге табынушы генерал Арбогастты Валентианның бас қолбасшысы және қамқоршысы етіп тағайындады. Валентиан Арбогастпен ашық түрде дауласып, билігін орнатуға үлкермеді және 21 жасында өзін-өзі өлтірді немесе өлтірілді. Арбогаст пен Теодосий келісе алмады, Арбогаст императорлық шенеунік Евгенийді (392–394 жылдары билік еткен) Батыста император етіп тағайындады. Евгений жалған құдайларға табынушылардың қолдауын алуға тырысты, ал Арбогастпен бірге үлкен әскерді басқарып, тағы бір қанды азаматтық соғысқа қатысты. Олар Фригид шайқасында жеңіліп, қаза тапты, одан кейін ауыр шығынға ұшырады, әсіресе Теодосийдің гот федерациялары арасында. Италияға солтүстік-шығыстан жасалған шабуылдар енді тиімді тоқтатылмады. Теодосий 395 жылдың басында бірнеше айдан кейін қайтыс болды, өзінің жас ұлдары Гонорийді (393–423 жылдары билік еткен) және Аркадийді (383–408 жылдары билік еткен) императорлар етіп тағайындады. Теодосийдің өлімінен кейін, Теодосийдің немересіне үйленген магистр милитум Стилихон өзін Батыста Гонорийдің қамқоршысы және жеңілген Батыс әскерінің қолбасшысы ретінде бекітті. Ол сондай-ақ Константинопольде Аркадийды бақылауға тырысты, бірақ сол жердегі магистр официорум Руфин өз билігін орнатты. Осыдан бастап империя бір адамның бақылауында болмады, Батыстың көп бөлігі мәңгілікке жоғалып кеткенше. Гонорий мен Аркадий билеушілер немесе генералдар ретінде ешқандай қабілет танытпады, екеуі де өздерінің сарайларының қуыршақ билеушілері ретінде өмір сүрді. Стилихон Шығыс және Батыс сарайларын өзінің жеке бақылауында біріктіруге тырысты, бірақ бұл Аркадийдің барлық кезекті министрлерінің қарсылығын күшейтті.

Theodosius had to face a powerful usurper in the West; Magnus Maximus declared himself Emperor in 383, stripped troops from the outlying regions of Roman Britain (probably replacing some with federate chieftains and their war bands) and invaded Gaul. His troops killed Gratian and he was accepted as Augustus in the Gallic provinces, where he was responsible for the first official executions of Christian heretics. To compensate the Western court for the loss of Gaul, Hispania, and Britannia, Theodosius ceded the diocese of Dacia and the diocese of Macedonia to their control. In 387 Maximus invaded Italy, forcing Valentinian II to flee to the East, where he accepted Nicene Christianity. Maximus boasted to Ambrose of the numbers of barbarians in his forces, and hordes of Goths, Huns, and Alans followed Theodosius. Maximus negotiated with Theodosius for acceptance as Augustus of the West, but Theodosius refused, gathered his armies, and counterattacked, winning the civil war in 388. There were heavy troop losses on both sides of the conflict. Later Welsh legend has Maximus's defeated troops resettled in Armorica, instead of returning to Britannia, and by 400, Armorica was controlled by Bagaudae rather than by imperial authority. Theodosius restored Valentinian II, still a very young man, as Augustus in the West. He also appointed Arbogast, a pagan general of Frankish origin, as Valentinian's commander in chief and guardian. Valentinian quarreled in public with Arbogast, failed to assert any authority, and died, either by suicide or by murder, at the age of 21. Arbogast and Theodosius failed to come to terms and Arbogast nominated an imperial official, Eugenius (r. 392–394), as emperor in the West. Eugenius made some modest attempts to win pagan support, and with Arbogast led a large army to fight another destructive civil war. They were defeated and killed at the Battle of the Frigidus, which was attended by further heavy losses; especially among the Gothic federates of Theodosius. The north eastern approaches to Italy were never effectively garrisoned again. Theodosius died a few months later in early 395, leaving his young sons Honorius (r. 393–423) and Arcadius (r. 383–408) as emperors. In the immediate aftermath of Theodosius's death, the magister militum Stilicho, married to Theodosius's niece, asserted himself in the West as the guardian of Honorius and commander of the remains of the defeated Western army. He also claimed control over Arcadius in Constantinople, but Rufinus, magister officiorum on the spot, had already established his own power there. Henceforward the Empire was not under the control of one man, until much of the West had been permanently lost. Neither Honorius nor Arcadius ever displayed any ability either as rulers or as generals, and both lived as the puppet rulers of their courts. Stilicho tried to reunite the Eastern and Western courts under his personal control, but in doing so achieved only the continued hostility of all of Arcadius's successive supreme ministers.

Әскери, қаржылық және саяси тиімсіздігі: сәтсіздік процесі

Стилихонның билігі кезінде және одан кейін Рим әскери жауаптарының тиімсіздігі "таң қалдыратын" деп сипатталған. Қолда бар әскерлердің көпшілігін құраған варварлардың жергілікті далалық күштерінің немесе жеткілікті дайындық, тәртіп, жалақы немесе жабдықталуы туралы аз ғана дәлел бар. Жергілікті қорғаныс кейде тиімді болды, бірақ көбінесе орталық биліктен қол үзгенмен және салықтардан жалтарғанмен байланысты болды. Көптеген аймақтарда римдік билік астындағы варварлар мәдени тұрғыдан римдік "Багаудаларға" шабуыл жасады. Бесінші ғасырдағы Батыс императорлары, сирек ерекшеліктерден басқа, тиімді басқаруға немесе тіпті өз сарайларын бақылауға қабілетсіз болды. Осы ерекшеліктер римдік биліктің қысқа, бірақ керемет қайта жандануына жауапты болды. Сыбайлас жемқорлық, осы жағдайда армияның қажеттіліктеріне қаржыны бұру, құлдырауға үлкен үлес қосуы мүмкін. Римдегі бай сенаторлық аристократия бесінші ғасырда күшейе берді; олар теорияда қарулы күшті қолдады, бірақ оған төлеуге немесе өз жұмысшыларын әскерге алуға ынтақтанбады. Дегенмен, олар христиан шіркеуіне көп ақша бөлді. Жергілікті деңгейде, төртінші ғасырдың басынан бастап, қалалық кеңестер мүліктері мен биліктерінен айырылды, олар көбінесе заңнан тыс қалған бірнеше жергілікті зәлімдердің қолына жинақталды.

395406: Стилихо

Билік басындағы беделді билеуші болмағандықтан, Балқан провинциялары тез арада тәртіпсіздікке түсті. Аларик Фригид шайқасынан кейін әскери магистр (magister militum) лауазымына жоғарылату үмітіне көңілі тоймады. Ол тағы да гот тайпаларын қаруға көтеріп, өзін тәуелсіз күш ретінде орнықтырды, Константинополь қабырғаларына дейін аймақты өртеп тастады. Алариктің Римде ұзақ мерзімді лауазымға ие болуға деген ниеті Рим императорлық сарайларына ешқашан толыққанды қанағаттандырмады, ал оның жауынгерлері бір жерде қоныстанып, шаруашылықпен айналысуға жеткілікті уақыт таба алмады. Олар Империяны тастап, 376 жылы қашып келген ғұндарға қарсы тұруға мүдделі емес еді. Ал ғұндар одан әрі көші-қондарды қоздырып, көшіп жүрген тайпалар өз кезегінде Рим империясына шабуыл жасап тұрды. Алариктің жасағы ешқашан жойылған жоқ, Империядан қуылған жоқ және Римнің тиімді билігі астында толыққанды сіңірілмеді.

Стилихонның империяны біріктіруге тырысуы, көтерілістер мен шабуылдар

Аларик өзінің гот әскерін Стилихонның пропагандисті Клавдиан "алғашқыда Шығыс аймағында басталған тонау науқаны" деп сипаттаған. Аларик әскері жағалау арқылы Афинаға қарай аттанып, римдіктерге жаңа бейбіт келісімді таңбалауға тырысты. 396 жылы оның жорығы Термопиладан өтті. Стилихон өзінің қалған жылжымалы әскерлерімен Италиядан Рим Грециясына жөнелтілді, бұл Руфиноның Шығыс империясын басқаруына айқын қауіп төндірді. Руфиннің әскерлерінің басым бөлігі Хундықтардың Кіші Азия мен Сирияға шабуылдарына қатысып, Фракияны қорғанышсыз қалдырды. Стилихонның пропагандисті Клаудиан Стилихонның шабуылдауымен ғана ол Алариктің әскерін солтүстікке, Эпирге итеріп жіберді. Бернс түсіндіруінше, Аларик пен оның адамдары Руфиноның шығыс режимімен жалданып, Стилихоның қатерінен құтылу үшін Фессалияға жіберілген. Соғыс болған жоқ. Зосим Стилихонның әскерлері де талқандап, тонаған, ал Алариктің адамдары олжаларымен қашып кеткенін айтады. Көптеген шығыс әскерлері үйлеріне қайтуды қалады, сондықтан ол оларды жіберуге мәжбүр болды (егерде Клавдиан мұны өз еркімен жасады деп мәлімдейді). Кейбіреулері Константинополға үлкен готикалық ізбасарлары бар гот Гайнас деген кісінің қол астында барды. Келіп жеткенде Гайнас Руфинді өлтіріп, оны жаңа жоғары министр және Римнің жалғыз евнух консулы Евтропий Тракияның әскери магистері етіп тағайындады. Евтропий Аркадийді "қойдай" басқаратын. Стилихон Германия шекарасынан тағы бірнеше әскерді жинап, Шығыс империясына қарсы тиімді емес науқанды жалғастырды; оған тағы да Аларик пен оның адамдары қарсы шықты. Келесі жылы, яғни 397 жылы, Евтропий өзінің әскерін Кіші Азияға шабуыл жасап келген ғұндардан жеңіске жеткізді. Осылайша өзінің позициясы нығайып, ол Стилихонды жамағат жауы деп жариялады және Аларикті Иллирия бойынша әскери магистр етіп тағайындады. Синезийдің бір өлеңі императорға ерлік танытып, "теріге жамылған жабайыны" (бәлкім, Аларикті) билік кеңестерінен және оның варварларын Рим армиясынан алып тастауға кеңес береді. Аркадийдің бұл кеңестің бар екендігін білгенін білмейміз, бірақ оның әсері туралы мәлімет жоқ. Синезий, бірнеше кедей, бірақ ашкөз варварлардың кең таралған апатынан зардап шеккен провинциядан, "бейбіт уақыттағы соғысқа, варвар соғысынан да жаман, әскери тәртіпсіздік пен офицердің ашкөздігіне байланысты" деп шағымданады. Африка епархиясының әскери магистрі шығысқа қарай бет бұрып, Римге астық жеткізуді тоқтатты. Италия ғасырлар бойы өзін-өзі тамақтандыра алмады және қазір де тамақтандыра алмады. 398 жылы Стилихон өзінің соңғы бірнеше мың адамын Африка епархиясын қайтарып алу үшін жіберді. Ол өз қызы Марияны Онориске үйлендіріп, өз билігін одан әрі нығайта түсті. Осы кезең ішінде Стилихон мен басқа да генералдар жауынгерлерге және оларға керек-жарақтарға өте аз болды. 400 жылы Стилихонға кез келген "лаэтус, аламанн, сармат, босқын, ардагердің ұлы" немесе қызмет етуге қабілетті кез келген адамды қызметке тарту міндеті жүктелді. Ол өзінің жаңадан жұмысқа қабылданатын топтарының түбіне жетті. Жеке өзі сыбайлас жемқор болмаса да, ол активтерді тәркілеуде өте белсенді болды; қаржы және әкімшілік машина әскерге жеткілікті қолдау көрсете алмады. 399 жылы Кіші Азиядағы Трибигильданың көтерілісі Гайнасқа елеулі әскер жинауға (негізінен готтар) мүмкіндік берді, Шығыс сотында жоғары билікке ие болды және Евтропийді өлтірді. Ол қазір Алариктің қызметінен бас тарта алатынын сезінді және Алариктің провинциясын батысқа ауыстырды. Бұл әкімшілік өзгеріс Алариктің римдік атағын және өз адамдарына заңды түрде қамтамасыз ету құқығын алып тастады, бұл оның әскерін - талқандалған Балқандағы жалғыз маңызды күшті - Стилихо үшін проблемаға айналдырды. 400 жылы Константинополь азаматтары Гайнасқа қарсы көтеріліп, оның қатарында болғандардың көпшілігін, әскерлерін және олардың отбасыларын өлтірді. Кейбір готтар, кем дегенде, сал жасап, Азия мен Еуропаны бөліп тұрған теңіз белдеуінен өтуге тырысты; Рим теңіз флоты оларды өлтірді. 401 жылдың басында Гайнас баспен Константинопол арқылы аттанды, ал басқа готикалық генерал консулды болды. Осы уақытта ғұндар Дунай арқылы шабуылдар жасады, ал Исаурлықтар Анатолияның түкпір-түкпірінде шабуыл жасады. 401 жылы Стилихон Альп таулары арқылы Раетияға барып, одан әрі әскер жинады. Ол Рейнді тек римдіктер жазалаудан қорқып қорғады, ал алаңға бара алатын күштері жеткілікті емес. Көктемнің басында Аларик, әрине, үмітсіз Италияға шапты, және ол Онористі Медиоланумнан батысқа қарай ығыстырып, Лигуриядағы Гаста Помпеяда қоршауға алды. Стилихон өткелдер ашылған соң дереу қайтып келді, Аларикпен екі шайқаста кездесті (Поленция мен Веронаның жанында) шешуші нәтижесіз. Әлсіреген готтарға Иллирияға қайтаруға рұхсат берілді, онда Батыс сарайы Аларикке қайтадан лауазым берді, бірақ тек комис ретінде және тек Далмация мен Паннония Секундаға, емес, бүкіл Иллирияға. Стилихон бұл келісім оған Италия үкіметін тәртіпке келтіруге және жаңа әскер жинауға мүмкіндік береді деп ойлады. Ол сондай-ақ Алариктің көмегімен Шығыс сарайын бақылауға қайтадан тырысуды жоспарлаған болуы мүмкін. Алайда, 405 жылы Стилихон Солтүстік Италияға жаңа шабуылдан алаңдады. Бір топ готтар, ғұндардан қашып келе жатып, Радагаисус басшылығында Италияның солтүстігін алты ай бойы қиратты, Стилихон оларға қарсы күш жинағанша. Стилихон Британиядан әскер шақырды, және дағдарыстың тереңдігі оның барлық римдік әскерлеріне жеке құлдарымен бірге шайқасуға рұхсат беруге шақырғанда көрінді. Оның күштері, ғұндар мен аландарды қоса алғанда, соңында 15 000 адамнан аспады. Радагаисус жеңіліп, өлімге кесілді, ал жеңілген ордадан 12 000 тұтқын Стилихонның қызметіне алынды. Стилихон Аларикпен келіссөздерді жалғастырды; Стилихонның маңызды қолдаушыларының бірінің ұлы Флавий Этий 405 жылы Аларикке кепіл ретінде жіберілді. 406 жылы Стилихон солтүстік провинцияларда пайда болған жаңа басқыншылар мен көтерілісшілер туралы естіді. Ол Аларикпен бейбітшілікке келісуге талап етті, бәлкім, Аларик Шығыс сарайына немесе Галлиядағы көтерілісшілерге қарсы әрекет етуге дайындалады деген үмітпен. Сенат Аларикпен бейбітшілікке терең наразылық білдірді. 407 жылы Аларик Норикумға кіріп, Стилихонның мүдделері үшін жасаған қымбат әрекеттері үшін үлкен төлем талап етті. Сенат, "өткендердің батылдығынан емес, ақылдылығынан шабыттанған", соғысқа дайын болды. Бір сенатор әйгілі түрде Non est ista pax, sed pactio servitutis ("Бұл бейбітшілік емес, құлдық шарты") деп айқайлады. Стилихон Аларикке бес мың фунт алтын төледі. Стилихон Сарус, гот генералын, Альп таулары арқылы Константин III-ке қарсы күресу үшін жіберді. Сарус бұл науқанды жеңіліске ұшырады және мүлде қашып құтылуға мәжбүр болды, Альп өткелдерін билеп алған қарақшыларға багажын қалдырды. Императрица Мария, Стилихонның қызы, 407 немесе 408 жылдың басында қайтыс болды, ал оның қарындасы Эмилия Матерна Терментия Онориске үйленді. Шығыста Аркадий 1 мамыр 408 жылы қайтыс болды және оның орнына ұлы Феодосий II келді. Стилихон Константинопольге жорық жасап, өзіне адал режимді орнатуды жоспарлаған сияқты көрінеді. Ол сондай-ақ Аларикке жоғары лауазым беруді және оны Галлиядағы көтерілісшілерге қарсы жіберуді ниеттенген болуы мүмкін. Ол оны іске асыра алмай тұрып, Тицинумда шағын отрядпен болғанда, Онористің сарайында оның қолдаушыларына қарсы қанды төңкеріс болды. Оны Стилихонның өзінің құрбысы Олимпиус бастады.

Alaric took his Gothic army on what Stilicho's propagandist Claudian described as a "pillaging campaign" that began first in the East. Alaric's forces made their way along the coast to Athens, where he sought to force a new peace upon the Romans. His march in 396 passed through Thermopylae. Stilicho sailed from Italy to Roman Greece with his remaining mobile forces, posing a clear threat to Rufinus' control of the Eastern empire. The bulk of Rufinus' forces were occupied with Hunnic incursions in Asia Minor and Syria, leaving Thracia undefended. Stilicho's propagandist Claudian reports that only Stilicho's attack stemmed the plundering, as he pushed Alaric's forces north into Epirus. Burns' interpretation is that Alaric and his men had been recruited by Rufinus's Eastern regime, and sent to Thessaly to stave off Stilicho's threat. No battle took place. Zosimus adds that Stilicho's troops destroyed and pillaged too, and let Alaric's men escape with their plunder. Many of Stilicho's Eastern forces wanted to go home and he had to let them go (though Claudian claims that he did so willingly). Some went to Constantinople under the command of one Gainas, a Goth with a large Gothic following. On arrival, Gainas murdered Rufinus, and was appointed magister militum for Thrace by Eutropius, the new supreme minister and the only eunuch consul of Rome. Eutropius reportedly controlled Arcadius "as if he were a sheep". Stilicho obtained a few more troops from the German frontier and continued to campaign ineffectively against the Eastern empire; again he was successfully opposed by Alaric and his men. During the next year, 397, Eutropius personally led his troops to victory over some Huns who were marauding in Asia Minor. With his position thus strengthened, he declared Stilicho a public enemy, and he established Alaric as magister militum per Illyricum. A poem by Synesius advises the emperor to display manliness and remove a "skin clad savage" (probably Alaric) from the councils of power and his barbarians from the Roman army. We do not know if Arcadius ever became aware of the existence of this advice, but it had no recorded effect. Synesius, from a province suffering the widespread ravages of a few poor but greedy barbarians, also complained of "the peacetime war, one almost worse than the barbarian war and arising from military indiscipline and the officer's greed." The magister militum in the Diocese of Africa declared for the East and stopped the supply of grain to Rome. Italy had not fed itself for centuries and could not do so now. In 398, Stilicho sent his last reserves, a few thousand men, to re take the Diocese of Africa. He strengthened his position further when he married his daughter Maria to Honorius. Throughout this period Stilicho, and all other generals, were desperately short of recruits and supplies for them. In 400, Stilicho was charged to press into service any "laetus, Alamannus, Sarmatian, vagrant, son of a veteran" or any other person liable to serve. He had reached the bottom of his recruitment pool. Though personally not corrupt, he was very active in confiscating assets; the financial and administrative machine was not producing enough support for the army. In 399, Tribigild's rebellion in Asia Minor allowed Gainas to accumulate a significant army (mostly Goths), become supreme in the Eastern court, and execute Eutropius. He now felt that he could dispense with Alaric's services and he nominally transferred Alaric's province to the West. This administrative change removed Alaric's Roman rank and his entitlement to legal provisioning for his men, leaving his army—the only significant force in the ravaged Balkans—as a problem for Stilicho. In 400, the citizens of Constantinople revolted against Gainas and massacred as many of his people, soldiers and their families, as they could catch. Some Goths at least built rafts and tried to cross the strip of sea that separates Asia from Europe; the Roman navy slaughtered them. By the beginning of 401, Gainas' head rode a pike through Constantinople while another Gothic general became consul. Meanwhile, groups of Huns started a series of attacks across the Danube, and the Isaurians marauded far and wide in Anatolia. In 401 Stilicho travelled over the Alps to Raetia, to scrape up further troops. He left the Rhine defended only by the "dread" of Roman retaliation, rather than by adequate forces able to take the field. Early in spring, Alaric, probably desperate, invaded Italy, and he drove Honorius westward from Mediolanum, besieging him in Hasta Pompeia in Liguria. Stilicho returned as soon as the passes had cleared, meeting Alaric in two battles (near Pollentia and Verona) without decisive results. The Goths, weakened, were allowed to retreat back to Illyricum where the Western court again gave Alaric office, though only as comes and only over Dalmatia and Pannonia Secunda rather than the whole of Illyricum. Stilicho probably supposed that this pact would allow him to put Italian government into order and recruit fresh troops. He may also have planned with Alaric's help to relaunch his attempts to gain control over the Eastern court. However, in 405, Stilicho was distracted by a fresh invasion of Northern Italy. Another group of Goths fleeing the Huns, led by one Radagaisus, devastated the north of Italy for six months before Stilicho could muster enough forces to take the field against them. Stilicho recalled troops from Britannia, and the depth of the crisis was shown when he urged all Roman soldiers to allow their personal slaves to fight beside them. His forces, including Huns and Alans, may in the end have totalled rather less than 15,000 men. Radagaisus was defeated and executed, while 12,000 prisoners from the defeated horde were drafted into Stilicho's service. Stilicho continued negotiations with Alaric; Flavius Aetius, son of one of Stilicho's major supporters, was sent as a hostage to Alaric in 405. In 406, Stilicho heard of new invaders and rebels who had appeared in the northern provinces. He insisted on making peace with Alaric, probably on the basis that Alaric would prepare to move either against the Eastern court or against the rebels in Gaul. The Senate deeply resented peace with Alaric. In 407, Alaric marched into Noricum and demanded a large payment for his expensive efforts in Stilicho's interests. The senate, "inspired by the courage, rather than the wisdom, of their predecessors," preferred war. One senator famously declaimed Non est ista pax, sed pactio servitutis ("This is not peace, but a pact of servitude"). Stilicho paid Alaric four thousand pounds of gold nevertheless. Stilicho sent Sarus, a Gothic general, over the Alps to face the usurper Constantine III. Sarus lost this campaign and barely escaped, having to leave his baggage to the bandits who now infested the Alpine passes. The empress Maria, daughter of Stilicho, died in 407 or early 408 and her sister Aemilia Materna Thermantia married Honorius. In the East, Arcadius died on 1 May 408 and was replaced by his son Theodosius II. Stilicho seems to have planned to march to Constantinople, and to install there a regime loyal to himself. He may also have intended to give Alaric a senior official position, and to send him against the rebels in Gaul. Before he could do so, while he was away at Ticinum at the head of a small detachment, a bloody coup d'état against his supporters took place at Honorius's court. It was led by Stilicho's own creature, one Olympius.

Стилихоның құлдырауы және Алариктің реакциясы

Стилихо Бонониядағы төңкеріс туралы хабар алды, ол сол жерде Аларикті күтіп тұрған болса керек. Оның варвар әскерлері, ішінде гунн сарбаздары мен Сарус басқаратын көптеген готтар, төңкерісшілерге шабуыл жасауды талқылады, бірақ императорға ешқандай зиян келмегенін естігенде Стилихо оларға тыйым салды. Содан кейін Сарустың готикалық әскерлері гунн жасағын ұйықтағанда қырғынға ұшыратты, ал Стилихо өзінің әскерінің талас-тартысқа толы қалдықтарынан Равеннаға қайтты. Ол бұрынғы сарбаздарына отбасылары тұратын қалаларға кірмеуді бұйырды. Стилихо шіркеуге паналап, өміріне кепілдік беруді сұрады, бірақ ол өлтірілді. Аларик тағы да императордың жауы деп жарияланды. Конспираторлар федеративтік әскерлердің отбасыларын өлтірді (Стилихоның қолдаушылары деп есептелді, бірақ олар оған қарсы көтерілген болуы мүмкін), содан кейін әскерлердің көп бөлігі Аларикке көшті. Конспираторлар өздерінің негізгі әскерін ыдыратуға рұқсат бергендей көрінді және Стилихоның жақтастарын іздеуден басқа ешқандай саясаты болмады. Италия тиімді жергілікті қорғаныс күштерісіз қалды. Олимпияның серігі Гераклиан Африка провинциясының губернаторы болды. Ол Италияның астығының көп бөлігін бақылап, Хонорий режиміне ғана азық-түлікпен қамтамасыз етті. «Императордың жауы» деп жарияланғандықтан, Аларикке салық жинауға және үлкен гарнизонсыз қалаларды ұстауға қажетті заңды құқық берілмеді, оны бөліп алуға мүмкіндік болмады. Ол өз әскерін Паннонияға көшіруді ұсынды, оның орнына шамалы сома ақша мен «Comes» атағын сұрады. Олимпияның тобы оны әлі де Стилихоның жақтасы деп есептегендіктен, одан бас тартты. Ол Италияға кірді, бәлкім, Стилихоның өзі үшін дайындаған жол мен жабдықтауды пайдаланды, Равеннадағы императорлық сарайды айналып өтті, ол батпақты жерлермен қоршалған және порты бар еді, және Рим қаласына қауіп төндірді. 407 жылы, б.з.д. 216 жылы болған Канна шайқасынан кейін, рим халқының барлығы, тіпті құлдар да жауға қарсы тұру үшін жұмылдырылғандай, тиімді жауап беруге тең келді. Алариктің әскери операциялары Рим портына, арқылы Римнің астықпен қамтамасыз етілуіне бағытталды. 408 жылы Алариктің Римді бірінші қоршауы қала ішінде қорқынышты аштыққа әкелді. Ол үлкен сома төленгеннен кейін аяқталды, бірақ ең бай сенатордың бере алатынынан да аз болды. Өте бай аристократтар аз ғана үлес қосты, ал жазыққыштар ғибадатханаларынан әшекейлерді алып, жетіспейтін соманы толтырды. Аларик Римдегі көптеген құлдарға бостандық уәдесі берді. Аларик Тосканаға көшіп, құлдарды жинады. Атаулф, формальды түрде рим қызметіндегі гот және Алариктің құдайы, Аларикке қосылу үшін Италия арқылы жолға шықты. Олимпия басқарған гунн жалдамалыларының шағын тобы осы сапарда Атаулфтың бірнеше адамын өлтірді. Сарус Атаулфтың жауы болды және Атаулф келгеннен кейін императорлық қызметке қайта оралды.

Stilicho had news of the coup at Bononia, where he was probably waiting for Alaric. His army of barbarian troops, including a guard of Huns and many Goths under Sarus, discussed attacking the forces of the coup, but Stilicho prevented them when he heard that the Emperor had not been harmed. Sarus's Gothic troops then massacred the Hun contingent in their sleep, and Stilicho withdrew from the quarreling remains of his army to Ravenna. He ordered that his former soldiers should not be admitted into the cities in which their families were billeted. Stilicho was forced to flee to a church for sanctuary, promised his life, and killed. Alaric was again declared an enemy of the Emperor. The conspiracy then massacred the families of the federate troops (as presumed supporters of Stilicho, although they had probably rebelled against him), and the troops defected en masse to Alaric. The conspirators seem to have let their main army disintegrate, and had no policy except hunting down anyone they regarded as supporters of Stilicho. Italy was left without effective indigenous defence forces thereafter. Heraclianus, a co conspirator of Olympius, became governor of the Diocese of Africa. He consequently controlled the source of most of Italy's grain, and he supplied food only in the interests of Honorius's regime. As a declared 'enemy of the Emperor', Alaric was denied the legitimacy that he needed to collect taxes and hold cities without large garrisons, which he could not afford to detach. He again offered to move his men, this time to Pannonia, in exchange for a modest sum of money and the modest title of Comes. He was refused, as Olympius's clique still regarded him as a supporter of Stilicho. He moved into Italy, probably using the route and supplies arranged for him by Stilicho, bypassing the imperial court in Ravenna which was protected by widespread marshland and had a port, and he menaced the city of Rome itself. In 407, there was no equivalent of the determined response to the catastrophic Battle of Cannae in 216 BCE, when the entire Roman population, even slaves, had been mobilized to resist the enemy. Alaric's military operations centred on the port of Rome, through which Rome's grain supply had to pass. Alaric's first siege of Rome in 408 caused dreadful famine within the walls. It was ended by a payment that, though large, was less than one of the richest senators could have produced. The super rich aristocrats made little contribution; pagan temples were stripped of ornaments to make up the total. With promises of freedom, Alaric also recruited many of the slaves in Rome. Alaric withdrew to Tuscany and recruited more slaves. Athaulf, a Goth nominally in Roman service and brother in law to Alaric, marched through Italy to join Alaric. A small force of Hunnic mercenaries led by Olympius killed some of Athaulf's men on this journey. Sarus was an enemy of Athaulf, and on Athaulf's arrival went back into imperial service.

Аларик Римді қоршап алады

409 жылы Олимпиус тағы да қастандық құрбаны болды, өлтіру алдында құлақтары кесілді. Аларик қайтадан Гонориймен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ оның талаптары (қазір тіпті қарапайым – тек шекаралық жерлер мен азық-түлік) елші тарапынан арттырылды, ал Гонорий оған тікелей, қорлайтын жауап берді, ол сөз созбен Аларикке жеткізілді. Ол келіссөздерді тоқтатты, және қақтығыс жалғасты. Гонорийдің сарайы Галлиядағы узурпатор Константин III-ке ұсыныс жасады және гунн әскерлерін Италияға шақыруды ұйымдастырды. Аларик Италияны бекітілген қалалардың сыртында (ол оларды гарнизонмен қамтамасыз ете алмады) қиратты, ал римдіктер ашық шайқасқа бара алмады, себебі оларда жеткілікті күш болмады. Жыл соңында Аларик өз халықтарына астық беру шартымен Италиядан кетуге дайын екенін білдіру үшін епископтарды жіберді. Гонорий, әлсіздік сезімін сезіне, бұл ұсынысты түбірлі түрде қабылдамады. Аларик Римге келді және Гонорийдің қарындасы Галла Плацидияны тұтқынға алды. Рим Сенаты, Аларикке деген жеккөрушілігіне қарамастан, оған қалағанын беруге дайын болды. Олар оған тамақ бере алмады, бірақ оған императорлық заңдылық беруге тырысты. Сенаттың келісімімен ол Приск Атталды өз қуыршақ императоры етіп жариялады және Равеннаға жорық жасады. Константинопольге қашуды жоспарлап отырған Гонорийге шығыстан 4 мың сарбаз келді, олар Равенна қабырғаларын нығайтты, және Гонорий бекінді. Ол Константиннің басты қолдаушысын өлімге жіберді, ал Константин Гонорийге қарсы жорық жасау жоспарынан бас тартты. Аттал Африка провинциясын бағындыра алмады, ал Римге астық жеткізілмеді, онда аштық одан да қорқынышты болды. Жером қала ішіндегі каннибализм туралы хабарлады. Аттал Аларикке ешқандай пайда әкелмеді, сонымен қатар Гонориймен (Аттал оған мүтілдеу, қорлау және жер аударуды ұсынды) тиімді келісімге келе алмады. Шындығында, Атталдың талабы Гонорийге қауіптің белгісі болды, және Аларик оны бірнеше айдан кейін тақтан түсірді. 410 жылы Аларик аштықпен Римді басып алды және үш күн бойы тонады. Ол қаланың қалған барбариялық құлдарын өзіне қосылуға шақырды, көптегендері де солай істеді. Бұзушылық салыстырмалы түрде аз болды. Кейбір христиандық қасиетті орындарда Алариктің әскерлері тіпті қастандықпен зорлық-зомбылық жасаудан бас тартты, және Жером басқыншылар анасын ұрып-соққаннан кейін шіркеуге эскорттаған бір қыз туралы айтады, содан кейін ол қайтыс болды. Рим қаласы ең бай сенаторлық әулеттердің орталығы және олардың мәдени демеушілігінің орталығы болды. Бұл жер, түрлі діндерді ұстанатындар үшін империяның қасиетті бастауы болды, ал христиандар үшін – Петірдің мұрагерінің орны. Сол кезде бұл лауазымды Батыстың ең беделді епископы Папа Иннокентий I атқарды. Рим сегіз ғасыр бұрынғы Альия шайқасынан бері жауға түспеген еді. Қашқындар жаңалықты және өздерінің әңгімелерін бүкіл империяға таратты, ал құлдыраудың мәні діни ынтамен талқыланды. Христиандар да, түрлі діндерді ұстанатындар да Римнің жоғарыдан берілген қорғанысынан айырылғандығы үшін тиісінше түрлі діндерді ұстанушылықты немесе христиандықты кінәлады, және Стилихонның жердегі сәтсіздіктерін сынады. Кейбір христиандық жауаптар соңғы соттың жақындауын күтті. Августин "Құдай қаласы" кітабында діннің дүниелік пайдасы болуы керек деген түрлі діндерді ұстанатындардың және христиандық идеясын жоққа шығарды. Оның орнына ол христиандардың нағыз мақсаты – көктегі Құдай қаласы екенін, ол дүниелік апаттардан зардап шекпейтінін айтты. Практикалық тұрғыдан алғанда, Гонорий жалған діндерді ұстанатындардың әскери шенеунік болуына тыйым салатын заңдарды алып тастауға қысқа уақытқа көндірілді, осылайша Генридус Далмацияда римдік билікті қайта орнатуға мүмкіндік алды. Генридус бұл жұмысты ерекше тиімділікпен атқарды. Оның әскерін оқыту, тәртіпке келтіру және оларға қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету, тіпті оның жеке қаражатын жұмсауға тура келсе де, оның әдістері сол кезең үшін ерекше болды. Қылмыстық заңдар 410 жылдың 25 тамызынан кешіктірілмей қайта жаңартылды, яғни түрлі діндерді ұстанушылықты басудың жалпы тенденциясы жалғасты. Прокопий Гонорийдің Римнің "құлағаны" туралы хабарды естігенде қорқып қалғанын айтады. Император бұл хабар оның сүйікті тауығы "Roma" туралы екенін ойлады. Римнің құлағанын естігенде, ол дем алды:

In 409 Olympius fell to further intrigue, having his ears cut off before he was beaten to death. Alaric tried again to negotiate with Honorius, but his demands (now even more moderate, only frontier land and food) were inflated by the messenger and Honorius responded with insults, which were reported verbatim to Alaric. He broke off negotiations and the standoff continued. Honorius's court made overtures to the usurper Constantine III in Gaul and arranged to bring Hunnic forces into Italy, Alaric ravaged Italy outside the fortified cities (which he could not garrison), and the Romans refused open battle (for which they had inadequate forces). Late in the year, Alaric sent bishops to express his readiness to leave Italy if Honorius would only grant his people a supply of grain. Honorius, sensing weakness, flatly refused. Alaric moved to Rome and captured Galla Placidia, sister of Honorius. The Senate in Rome, despite its loathing for Alaric, was now desperate enough to give him almost anything he wanted. They had no food to offer, but they tried to give him imperial legitimacy; with the Senate's acquiescence, he elevated Priscus Attalus as his puppet emperor, and he marched on Ravenna. Honorius was planning to flee to Constantinople when a reinforcing army of 4,000 soldiers from the East disembarked in Ravenna. These garrisoned the walls and Honorius held on. He had Constantine's principal court supporter executed and Constantine abandoned plans to march to Honorius's defence. Attalus failed to establish his control over the Diocese of Africa, and no grain arrived in Rome where the famine became even more frightful. Jerome reports cannibalism within the walls. Attalus brought Alaric no real advantage, failing also to come to any useful agreement with Honorius (to whom Attalus offered mutilation, humiliation, and exile). Indeed, Attalus's claim was a marker of threat to Honorius, and Alaric dethroned him after a few months. In 410 Alaric took Rome by starvation, and sacked it for three days. He invited its remaining barbarian slaves to join him, which many did. There was relatively little destruction. In some Christian holy places, Alaric's men even refrained from wanton violence, and Jerome tells the story of a virgin who was escorted to a church by the invaders, after they had given her mother a beating from which she later died. The city of Rome was the seat of the richest senatorial noble families and the centre of their cultural patronage. To pagans it was the sacred origin of the empire, and to Christians the seat of the heir of Saint Peter. At the time, this position was held by Pope Innocent I, the most authoritative bishop of the West. Rome had not fallen to an enemy since the Battle of the Allia, over eight centuries before. Refugees spread the news and their stories throughout the Empire, and the meaning of the fall was debated with religious fervour. Both Christians and pagans wrote embittered tracts, blaming paganism or Christianity respectively for the loss of Rome's supernatural protection and all attacking Stilicho's earthly failures. Some Christian responses anticipated the imminence of the Last Judgment. Augustine of Hippo in his book "City of God" ultimately rejected the pagan and Christian idea that religion should have worldly benefits. He instead developed the doctrine that the City of God in heaven, undamaged by mundane disasters, was the true objective of Christians. More practically, Honorius was briefly persuaded to set aside the laws forbidding pagans to be military officers, so that one Generidus could re establish Roman control in Dalmatia. Generidus did this with unusual effectiveness. His techniques were remarkable for this period, in that they included training his troops, disciplining them, and giving them appropriate supplies even if he had to use his own money. The penal laws were reinstated no later than 25 August 410, meaning that the overall trend of repression of paganism continued. Procopius mentions a story in which Honorius, on hearing the news that Rome had "perished", was shocked. The emperor thought that the news was in reference to his favorite chicken, which he had named "Roma". On hearing that Rome itself had fallen, he breathed a sigh of relief:

Сол кезде император Гонорий Равеннадағы евнухтардың бірінен, әрине құс бағушыдан, Римнің құлағандығы туралы хабар алды. Ол: "Ол менің қолымнан тамақ жеп отыр!" - деп айқайлады. Себебі оның өте үлкен әтеш тауығы болды, оның аты Roma еді; евнух оның сөздерін түсініп, қала Roma Алариктің қолынан құлағанын айтты, император дем алып, тез жауап берді: "Бірақ менің әтеш тауығым Roma құлаған деп ойладым". Осы императордың осындай ақымақтыққа берілгендігі соншалық екенін айтады.

Готтар Италиядан кетеді

Содан соң Аларик Африкаға теңіз жолымен саяхаттау ниетімен оңтүстікке қарай жылды. Оның кемелері дауылда қирады, ал ол көп ұзамай қызбадан қайтыс болды. Оның ізбасары Атаулф, әлі де билікті басып алған деп есептеліп, тек сирек және қысқа мерзімге ғана азық-түлікпен қамтамасыз етілді, солтүстікке қарай Галлияның қайнаған қазандығына бет алды. Осы аймақта тамақ табуға мүмкіндік болды. Оның басқаратын шайқасқан тайпалар тобы қазіргі тарихнамада вестготтар деп аталады: олар осы кезде өздерінің ерекше еңбегін қалыптастырып жатқан болуы мүмкін.

405418: Галлия провинцияларында; варварлар мен узурпаторлар, Британияның жоғалуы, Гиспания мен Галлияның ішінара жоғалуы

405–406 жылдары Рейнді кесіп өту кезінде герман және алан тайпаларының (шамамен 30 000 жауынгер, 100 000 адам) бақылаусыз саны Галлияға келді. Олар осы кезде Ұлы Венгрия даласын басып алуға ұмтылған ғұндардан қашуға тырысқан болуы мүмкін. Келесі бірнеше жыл бойы бұл тайпалар азық-түлік пен жұмыс іздеп, арандап жүрді, ал рим әскерлері Гонорийдің атынан және императорлық таққа таласқан көптеген үміткерлердің атынан бір-бірімен соғысты. Британиядағы қалған әскерлер императорлық билікті узурпациялаушылардың тізбесін көтерді. Соңғысы, Константин III, Британиядағы қалған әскерлерден әскер жинады, Галлияға шабуыл жасап, Сарус басқарған Гонорийге адал күштерді жеңді. Константиннің билігі 409 жылы шарықталуға жетті, ол Галлияны және одан да көп жерді басқарды, Гонориймен бірге консул болды және оның магистр милитумы Геронтий Испания шекарасын ұстауға тырысқан соңғы рим әскерін жеңді. Оны Гонорийдің туыстары басқарды; Константин оларды өлімге кесті. Геронтий Испанияға барып, онда суэвтер мен асинди вандалдарын қоныстандырған болуы мүмкін. Содан кейін Геронтий билеушісімен келіспей, Максимді өзінің қуыршақ императоры етіп тағайындады. Ол Константинды жеңіп, Арелатта қоршауға алғанда, Италиядан (көптеген хун жалдамалыларынан тұратын) армиямен Констанций келді. Геронтийдің әскері оны тастап кетті, ол өзін-өзі өлтірді. Констанций қоршауды жалғастырып, жеңіске жеткен әскерді жеңді. Константин 411 жылы өмірін сақтап қалуға уәде беріп, бас тартты, содан кейін оны өлімге кесті. 410 жылы Британиядағы римдік қалалар Константинге қарсы көтеріліп, оның шенеуніктерін қуды. Олар Гонорийден көмек сұрады, ол өздерін қорғауды қарастыру керектігін айтты. Британдықтар бірнеше ұрпақ бойы өздерін римдіктер деп санаған болуы мүмкін, ал британдық әскерлер кейде Галлияда соғысқан болуы мүмкін, бірақ Римнің орталық үкіметі Британияда бұдан кейін лауазымды адамдарды тағайындағаны туралы мәлімет жоқ. Британия епархиясына ақшалай ақша ағыны Гонорий кезінде тоқтатылды. 411 жылы Жовин көтеріліп, Рейндегі Константиннің қалған әскерлерін басып алды. Ол бургундтар мен аландардың қолдауына сүйенді, оларға азық-түлік пен жер ұсынды. 413 жылы Жовин Сарусты да жалдады. Атаулф олардың режимін Гонорийдің атынан жойды, содан кейін Жовин мен Сарус өлім жазасына кесілді. Бургундтар Рейннің сол жағалауына қоныстанды. Атаулф сол кезде Галлияның оңтүстігінде жұмыс істеді, кейде римдіктерден қысқа мерзімді жабдықтаумен. Барлық узурпаторлар жеңілді, бірақ үлкен варварлық топтар Галлияда да, Испанияда да бағындырылмаған болып қалды. Императорлық үкімет Рейн шекарасын жылдам қалпына келтірді. 407 жылы басып кірген тайпалар 409 жылдың соңында Испанияға көшіп барды; визиготтар 412 жылдың басында Италиядан шығып, Нарбоның айналасына қоныстанды. Гераклиан әлі де Африка епархиясында басшылықты ұстады. Ол Стилихонды құлатып, билікті өз қолына алған топтың соңғы мүшесі болды. 413 жылы Италияға шабуыл жасады, бірақ Констанцийдің қол астындағы адамдарынан жеңілді. Содан кейін ол Африкаға қашып кетті, ал онда Констанцийдің қызметкерлері оны өлтірді. 414 жылдың қаңтар айында римдік теңіз әскерлері Атаулфты Нарбода қоршауға алды, ол жерде Галла Плацидияға үйленді. Тойға қатысқан хорға Аттал кірді, ол ақшасы мен әскері жоқ қуыршақ император. Атаулф өзінің ізбасарларының құтқарылғысыз қатыгездігіне байланысты гот империясын құру ниетінен бас тартқанын және оның орнына Рим империясын қалпына келтіруге ұмтылғандығын мәлімдеді. Ол Атталды Гонорийдің режиміне жазалау, қорлау және жер аудару үшін тапсырды. Ол сондай-ақ Атталдың жақтастарын тастап кетті. Олардың бірі Паулин Пеллай, готтар өздерін мейірімді деп санайтынын жазды, өйткені олар оған және оның үй ішіне жоқшылыққа ұшырауға мүмкіндік берді, бірақ тірі, зорланбай. (осы оқиғаның 390-шы жылдарда болғаны туралы да мәлімет бар). Ол әскердегі көптеген кемшіліктерді атап өтті, әсіресе сарбаздардың дұрыс жабдықталмағанын айтты: қаланың негізі қаланғаннан бастап император Грациан билігіне дейін жаяу әскерлер кирасса және шлем киген. Бірақ бейхабарлық пен жалқаулық біртіндеп тәртіпті толық жеңілдетті, сарбаздар қару-жарақтарын тым ауыр деп санай бастады, өйткені оларды сирек киеді. Олар алдымен императордан қорғанды, содан кейін шлемді алып тастауға рұқсат сұрады. Осыған байланысты біздің әскерлеріміз готтармен соғысқанда олардың жебелерімен жиі ұрысып, жауды жеңеді. Сол кездегі жауынгерлерді шүберек пен шлемді қайтадан киюге мәжбүрлеудің қажеті де болды. Осы кезеңдегі діни пікірсайыс римдіктердің барлығы дерлікке қарағанда байлардың ғана зорлық-зомбылыққа ұшырағаны туралы ащы шағымданып айтты. Көптеген адамдар багаудаларға немесе тіпті жаман иіс шығаратын варварларға қашуға ниеттенді. «Бұл адамдар олар паналағандармен әдет-ғұрыптары мен тілі жағынан ерекшеленсе де, тіпті варварлардың денесі мен киімдерінің жағымсыз иісіне де үйренбеген болса, олар римдіктер арасындағы теңсіздікке қарағанда олардың өмір салтын артық көреді. Сондықтан адамдарды әр жерде кездестіруге болады, готтарға, багаудаларға немесе билігін орнатқан басқа варварларға. Біз оларды қылмыс жасаған, толығымен адасқан адамдар деп атаймыз, өйткені оларды багаудалар еткен себептеріміз біздің теңсіздігіміз, судьялардың жаман шешімдері, мемлекеттік жинақтарды жеке пайдаға жұмсайтын және салық жинауды тонау мүмкіндігі ретінде пайдаланатынтардың қысымы болды». 6-шы ғасырдағы монах және «Британияның құлауы және жаулануы» авторы Гилдас былай деп жазды: «Жазалау тоқтағаннан кейін арал [Британия] осыған дейін ешбір дәуірде болмаған молшылыққа ие болды. Сонымен қатар, зәулімдік өркендеді». Дегенмен, варварлардың шабуылынан тиімді императорлық қорғау ізделді. Осы кезеңде Британия билігі Этийге көмек сұрады: «Үш рет консул болған Этийге: британдықтар аңырап жатыр». Әрі қарай былай делінген: «Варварлар бізді теңізге кері итеріп, теңіз бізді варварларға кері итеріп, осы екі өлім арасында біз суға батып немесе қырғынға ұшыраймыз». Бірақ олар қайтадан көмек алмады. 454 жылы Этий Валентианмен жеке тікелей пышақталды. «[Валентиан] өзінің шеберінің өлімін келтірді деп ойлады; ол өзінің қорғаушысын өлтіргенін анықтады: және ол таққа қарсы жасалған алғашқы қастандықтан құрбан болды». Валентианның өзі бір жылдан кейін қайтыс болған генералдың жақтастарымен өлтірілді. Бай сенаторлық аристократ, Петроний Максим, екеуі де бұл кісілердің өліміне ықпал еткен, содан кейін таққа отырды. Ол принцесса Эвдокия мен вандал тағының мұрагері Хунерик арасындағы келісімді бұзды. Бұл вандалдармен соғыс жариялауға тең болды. Петроний Италияға Визиготтардан көмек сұрау үшін Авитсті жіберуге үлкерді, бірақ вандал флоты Италияға келді. Петроний тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады, қаладан қашуға тырысты және бір топ адамдар оның денесін полюске тігіп, көтеріп жүрді. Вандалдар Римге кірді және екі апта бойы тонады. Мемлекеттің қорғанысына жұмсалатын ақша жетіспесе де, бұрынғы тонаудан бері көптеген жеке байлық жиналды. Вандалдар көптеген қазыналармен және ханзадалармен бірге кетті...

The Crossing of the Rhine in 405/6 brought unmanageable numbers of Germanic and Alan barbarians (perhaps some 30,000 warriors, 100,000 people) into Gaul. They may have been trying to get away from the Huns, who about this time advanced to occupy the Great Hungarian Plain. For the next few years these barbarian tribes wandered in search of food and employment, while Roman forces fought each other in the name of Honorius and a number of competing claimants to the imperial throne. The remaining troops in Britannia elevated a succession of imperial usurpers. The last, Constantine III, raised an army from the remaining troops in Britannia, invaded Gaul and defeated forces loyal to Honorius led by Sarus. Constantine's power reached its peak in 409 when he controlled Gaul and beyond, he was joint consul with Honorius and his magister militum Gerontius defeated the last Roman force to try to hold the borders of Hispania. It was led by relatives of Honorius; Constantine executed them. Gerontius went to Hispania, where he may have settled the Sueves and the Asding Vandals. Gerontius then fell out with his master and elevated one Maximus as his own puppet emperor. He defeated Constantine and was besieging him in Arelate when Honorius's general Constantius arrived from Italy with an army (possibly, composed mainly of Hun mercenaries). Gerontius's troops deserted him, and he committed suicide. Constantius continued the siege, defeating a relieving army. Constantine surrendered in 411 with a promise that his life would be spared, and was then executed. In 410, the Roman civitates of Britannia rebelled against Constantine and evicted his officials. They asked for help from Honorius, who replied that they should look to their own defence. While the British may have regarded themselves as Roman for several generations, and British armies may at times have fought in Gaul, no central Roman government is known to have appointed officials in Britannia thereafter. The supply of coinage to the Diocese of Britannia ceases with Honorius. In 411, Jovinus rebelled and took over Constantine's remaining troops on the Rhine. He relied on the support of Burgundians and Alans, to whom he offered supplies and land. In 413, Jovinus also recruited Sarus. Athaulf destroyed their regime in the name of Honorius, afterwards both Jovinus and Sarus were executed. The Burgundians were settled on the left bank of the Rhine. Athaulf then operated in the south of Gaul, sometimes with short term supplies from the Romans. All usurpers had been defeated, but large barbarian groups remained un subdued in both Gaul and Hispania. The imperial government was quick to restore the Rhine frontier. The invading tribes of 407 moved into Hispania at the end of 409; the Visigoths left Italy at the beginning of 412 and settled themselves around Narbo. Heraclianus was still in command in the diocese of Africa. He was the last member of the clique which had overthrown Stilicho to retain power. In 413 he led an invasion of Italy, and lost to a subordinate of Constantius. He then fled back to Africa, where he was murdered by Constantius's agents. In January 414 Roman naval forces blockaded Athaulf in Narbo, where he married Galla Placidia. The choir at the wedding included Attalus, a puppet emperor without revenues or soldiers. Athaulf famously declared that he had abandoned his intention to set up a Gothic empire, because of the irredeemable barbarity of his followers, and instead he sought to restore the Roman Empire. He handed Attalus over to Honorius's regime for mutilation, humiliation, and exile. He also abandoned Attalus's supporters. One of them, Paulinus Pellaeus, recorded that the Goths considered themselves merciful because they allowed him and his household to leave destitute, but alive, without being raped. (though a date in the 390s has also been suggested). He identified many deficiencies in the military, especially mentioning that the soldiers were no longer properly equipped:From the foundation of the city till the reign of the Emperor Gratian, the foot wore cuirasses and helmets. But negligence and sloth having by degrees introduced a total relaxation of discipline, the soldiers began to think their armor too heavy, as they seldom put it on. They first requested leave from the Emperor to lay aside the cuirass and afterwards the helmet. In consequence of this, our troops in their engagements with the Goths were often overwhelmed with their showers of arrows. Nor was the necessity of obliging the infantry to resume their cuirasses and helmets discovered, notwithstanding such repeated defeats, which brought on the destruction of so many great cities. Troops, defenseless and exposed to all the weapons of the enemy, are more disposed to fly than fight. What can be expected from a foot archer without cuirass or helmet, who cannot hold at once his bow and shield; or from the ensigns whose bodies are naked, and who cannot at the same time carry a shield and the colors? The foot soldier finds the weight of a cuirass and even of a helmet intolerable. This is because he is so seldom exercised and rarely puts them on. A religious polemic of about this time complains bitterly of the oppression and extortion suffered by all but the richest Romans. Many wished to flee to the Bagaudae or even to foul smelling barbarians. "Although these men differ in customs and language from those with whom they have taken refuge, and are unaccustomed too, if I may say so, to the nauseous odor of the bodies and clothing of the barbarians, yet they prefer the strange life they find there to the injustice rife among the Romans. So you find men passing over everywhere, now to the Goths, now to the Bagaudae, or whatever other barbarians have established their power anywhere We call those men rebels and utterly abandoned, whom we ourselves have forced into crime. For by what other causes were they made Bagaudae save by our unjust acts, the wicked decisions of the magistrates, the proscription and extortion of those who have turned the public exactions to the increase of their private fortunes and made the tax indictions their opportunity for plunder?" Gildas, a 6th century monk and author of De Excidio et Conquestu Britanniae, wrote that "In the respite from devastation, the island [Britain] was so flooded with abundance of goods that no previous age had known the like of it. Alongside there grew luxury." Nevertheless, effective imperial protection from barbarian ravages was eagerly sought. About this time authorities in Britannia asked Aetius for help: "'To Aetius, thrice consul: the groans of the British.' Further on came this complaint: 'The barbarians push us back to the sea, the sea pushes us back to the barbarians; between these two kinds of death, we are either drowned or slaughtered.' But they got no help in return." In 454, Aetius was personally stabbed to death by Valentinian. "[Valentinian] thought he had slain his master; he found that he had slain his protector: and he fell a helpless victim to the first conspiracy which was hatched against his throne." Valentinian himself was murdered by the dead general's supporters a year later. A rich senatorial aristocrat, Petronius Maximus, who had encouraged both murders, then seized the throne. He broke the engagement between the princess Eudocia and Huneric, heir to the Vandal throne. This amounted to a declaration of war with the Vandals. Petronius had time to send Avitus to ask for the help of the Visigoths in Gaul before a Vandal fleet arrived in Italy. Petronius was unable to muster any effective defence, tried to flee the city, and was torn to pieces by a mob who paraded the bits around on a pole. The Vandals entered Rome, and plundered it for two weeks. Despite the shortage of money for the defence of the state, considerable private wealth had accumulated since the previous sack in 410. The Vandals sailed away with large amounts of treasure and also with the princess Eudocia. She became the wife of one Vandal king and the mother of another, Hilderic. The Vandals conquered Sicily. Their fleet became a constant danger to Roman sea trade, and to the coasts and islands of the western Mediterranean.

455456: Авитустың сәтсіздігі, Галлиядағы одан әрі шығындар, Рицимердің көтерілуі

Авитус Бурдигаладағы вестготтар сарайында өзін император деп жариялады. Ол вестготтардың қолдауымен Римге жорық жасады. Италияның қалған армиясының қолбасшылары Мажориан мен Рицимер оны қабылдады. Бұл варварлық патшалықтың империялық мұрагерлікте маңызды рөл атқарған алғашқы жағдайы болды. Авитустың күйеу баласы Сидоний Аполлинарис вестготтар патшасы Теодерик II-ді римдік үкіметпен келісімге келе алатын саналы адам ретінде көрсету үшін үгіт жүргізді. Теодерикке сыйлық ретінде Италияның қалған мемлекеттік әшекейлерінен алынған қымбат металл пен Испаниядағы бақылаусыз жорық берілді. Ол онда суэвтерді жеңіп қана қоймай, өз жеңістігі Рехиарды өлтіріп, римдік қалаларды тонады. Бургундтар Рона аңғарындағы өздерінің билігін кеңейтті, ал вандалдар Африка диоцезінің қалдықтарын басып алды. 456 жылы вестготтар армиясы Испанияда тым көп күш жұмсағандықтан Италияға қауіп төндіре алмады. Рицимер 60 вандал кемесінен тұратын қарақшылар флотын жойды. Майориан мен Рицимер Авитусқа қарсы жорық жасап, оны Плаценция маңында жеңді. Ол Плаценция епископы болуға мәжбүр болды және бірнеше аптадан кейін қайтыс болды (мүмкін, өлтірілген).

457467: Мажорианның тұсында қайта өрлеу, Африканы қайтарып алу әрекеті, Рицимердің бақылауы

Қазір Италияны Майориан мен Рицимер басқарды. Рицимер швеялық патшаның ұлы, ал анасы готикалық патшаның қызы болғандықтан, ол император тағына үміттенуге болмады. Бірнеше айдан кейін, Константинополдың жаңа императорымен келіссөздер жүргізіліп, оның бірінен Италияға шабуыл жасаған 900 алеманнды жеңіліске ұшыратып, Майориан Август деп жарияланды. Гиббон Майорианды "ұлы және батыр тұлға" деп сипаттаған. Ол Италияның әскері мен флотын қайта құрып, оның билігін мойындамаған Галлия провинцияларын қайтаруға кірісті. Ол Арелат шайқасында вестготтарды жеңіп, оларды тәуелді мәртебеге түсірді және Испаниядағы талаптарынан бас тартуға мәжбүр етті; содан кейін бургундтарды, Лугдунум маңындағы галло-римдіктерді (оларға салық жеңілдіктері берілді және жоғары лауазымды шенеуніктер өздерінен тағайындалды) және Испаниядағы суэвилер мен багудтарды бағындырды. Далмациядағы әскери сардар Марцеллин оны император деп мойындап, Сицилияны вандалдардан қайтарып алды. Эгидий де Майорианды мойындап, Солтүстік Галлияны басқаруға кірісті. (Эгидий «Франктердің патшасы» деген атақты да қолданған болуы мүмкін). Салық жинаудағы бұзылықтар түзетілді және қалалық кеңестер күшейтілді. Бұл екеуі де империяның күшін қайта жаңғырту үшін қажетті шаралар болды, бірақ ең бай аристократтар үшін тиімсіз болды. Майориан Африка провинциясын қайта басып алу үшін Карфаго-Новада флот дайындады. Флот сатқындармен өртелді, ал Майориан вандалдармен бейбіт келісімге келіп, Италияға оралды. Онда Рицимер онымен кездесіп, тұтқындап, бес күннен кейін өлім жазасын орындады. Далмациядағы Марцеллин және Солтүстік Галлиядағы Эгидий (Сойсон маңында) Рицимер мен оның марионеткаларын мойындамады және өз аймақтарында Рим билігінің бір түрін сақтап қалды. Рицимер кейінірек Эгидийге қарсы визиготтардың көмегі үшін Нарбо және оның айналасындағы жерді визиготтарға берді; бұл Рим әскерлерінің Италиядан Испанияға жорық жасауына кедеріс келтірді. Рицимер бірнеше жыл бойы Италияның нақты билеушісі болды (бірақ басқа ештеңе емес). 461 жылдан 465 жылға дейін ізгі ниетті итальяндық аристократ Ливий Север патшалық құрды. Оның ешқандай маңызды жетістікке жеткені туралы жазба жоқ, Рицимерге қажет болған Шығыс оны мойындаған жоқ және ол 465 жылы ыңғайлы жағдайда қайтыс болды.

Majorian and Ricimer were now in control of Italy. Ricimer was the son of a Suevic king, and his mother was the daughter of a Gothic one, so he could not aspire to an imperial throne. After some months, allowing for negotiation with the new emperor of Constantinople and the defeat of 900 Alamannic invaders of Italy by one of his subordinates, Majorian was acclaimed as Augustus. Majorian is described by Gibbon as "a great and heroic character". He rebuilt the army and navy of Italy with vigour and set about recovering the remaining Gallic provinces, which had not recognized his elevation. He defeated the Visigoths at the Battle of Arelate, reducing them to federate status and obliging them to give up their claims in Hispania; he moved on to subdue the Burgundians, the Gallo Romans around Lugdunum (who were granted tax concessions and whose senior officials were appointed from their own ranks), and the Suevi and Bagaudae in Hispania. Marcellinus, magister militum in Dalmatia and the pagan general of a well equipped army, acknowledged him as emperor and recovered Sicily from the Vandals. Aegidius also acknowledged Majorian and took effective charge of northern Gaul. (Aegidius may also have used the title "King of the Franks"). Abuses in tax collection were reformed and the city councils were strengthened. Both were actions necessary to rebuild the strength of the Empire, but disadvantageous to the richest aristocrats. Majorian prepared a fleet at Carthago Nova for the essential reconquest of the Diocese of Africa. The fleet was burned by traitors, and Majorian made peace with the Vandals and returned to Italy. Here Ricimer met him, arrested him, and executed him five days later. Marcellinus in Dalmatia and Aegidius around Soissons in northern Gaul rejected both Ricimer and his puppets and maintained some version of Roman rule in their areas. Ricimer later ceded Narbo and its hinterland to the Visigoths in exchange for their help against Aegidius; this made it impossible for Roman armies to march from Italy to Hispania. Ricimer was then the effective ruler of Italy (but little else) for several years. From 461 to 465 the pious Italian aristocrat Libius Severus reigned. There is no record of anything significant that he even tried to achieve, he was never acknowledged by the East whose help Ricimer needed, and he died conveniently in 465.

467472: Антемий; Шығыс императоры мен әскері

Екі жыл бойы Батыс императоры болмағаннан кейін, Шығыс сарайы Антемийді тағайындады – ол табысты генерал болған және Шығыс тағына лайықты үміткер еді. Ол Марцеллин мен оның флотының қолдауымен әскермен Италияға келді. Антемий қызы Алипияны Рицимерге үйлендірді және 467 жылы Август деп жариялады. 468 жылы Шығыс империясы Африка провинциясын Батысқа қайтаруға көмектесу үшін зор күш жинады. Марцеллин вандалдарды Сардиния мен Сицилиядан жылдамдықпен қуды, ал құрлықтағы шабуыл оларды Триполитаниядан ығыстырды. Бас қолбасшы негізгі күшпен Сицилия жанында вандал флотын жеңіп, Кейп Бонға түсті. Сол жерде Гензерик, егер ол процеске дайындық үшін бес күндік тынығу ала алса, бас иеді дейді. Ол осы тынығуды пайдаланып, Рим флотының көп бөлігін жойған және көптеген сарбаздарын өлтірген отты кемелермен толыққанды шабуылға дайындалды. Вандалдар Африка провинциясына иелік етуін бекітті. Олар көп ұзамай Сардиния мен Сицилияны қайта басып алды. Марцеллин, мүмкін Рицимердің бұйрығымен өлтірілді. Галлияның преториандық префекті Арванд, Галлиядағы Рим билігінің мәні қалмағандықтан, вестготтардың жаңа патшасы Эврикті бүлікке көтеруге тырысты, бірақ патша бас тартты. Антемий әлі де Италиядағы әскерге басшылық етіп тұрды. Сонымен қатар, Солтүстік Галлияда Риотамас басқаратын британдық әскер, Деол шайқасында империяның мүддесі үшін күресті. Антемий ұлы Антемиолды әскерімен Альп тауларынан өткізіп, вестготтардан Оңтүстік Галлияны Римге қайтаруды сұрады. Бұл Империяға тағы да Испанияға құрлықтан өтуге мүмкіндік бермек. Вестготтар бас тартты және Арль шайқасында Риотамас пен Антемийдің күштерін жеңді; бургундтармен бірге олар Оңтүстік Галлиядағы императорлық аумақтың көбісін басып алды. Рицимер Антемиймен келіспей, оны Римде қоршап алды, ол 472 жылдың шілдесінде бірнеше ай ашаршылықтан кейін берілді. Антемий Бургундия князі Гундобадтың бұйрығымен тұтқындалды және (Рицимердің бұйрығымен) өлімге кесті. Тамызда Рицимер өкпеден қан кетуден қайтыс болды. Ол Гундобадты өзінің патрицийі етіп тағайындады, бірақ көп ұзамай өзі де қайтыс болды.

After two years without a Western Emperor, the Eastern court nominated Anthemius, a successful general who had a strong claim to the Eastern throne. He arrived in Italy with an army, supported by Marcellinus and his fleet. Anthemius married his daughter Alypia to Ricimer, and he was proclaimed Augustus in 467. In 468, at vast expense, the Eastern empire assembled an enormous force to help the West retake the Diocese of Africa. Marcellinus rapidly drove the Vandals from Sardinia and Sicily, and a land invasion evicted them from Tripolitania. The commander in chief with the main force defeated a Vandal fleet near Sicily, and landed at Cape Bon. Here Genseric offered to surrender, if he could have a five day truce to prepare the process. He used the respite to prepare a full scale attack preceded by fireships, which destroyed most of the Roman fleet and killed many of its soldiers. The Vandals were confirmed in their possession of the Diocese of Africa. They soon retook Sardinia and Sicily. Marcellinus was murdered, possibly on orders from Ricimer. The Praetorian prefect of Gaul, Arvandus, tried to persuade Euric the new king of the Visigoths to rebel, on the grounds that Roman power in Gaul was finished anyway; the king refused. Anthemius was still in command of an army in Italy. Additionally, in northern Gaul, a British army led by one Riothamus, operated in imperial interests at the battle of Déols. Anthemius sent his son Anthemiolus over the Alps, with an army, to request the Visigoths to return southern Gaul to Roman control. This would have allowed the Empire land access to Hispania again. The Visigoths refused, and defeated the forces of both Riothamus and Anthemius at the battle of Arles ; with the Burgundians, they took over almost all of the remaining imperial territory in southern Gaul. Ricimer then quarreled with Anthemius, and besieged him in Rome, which surrendered in July 472, after more months of starvation. Anthemius was captured and executed (on Ricimer's orders) by the Burgundian prince Gundobad. In August, Ricimer died of a pulmonary haemorrhage. Olybrius, his new emperor, named Gundobad as his patrician, then shortly died himself.

472476: Соңғы императорлар, әскери әміршілердің қуыршақтары

Олибрийдің өлімінен кейін 473 жылдың наурызына дейін тағы бір үзіліс болды, содан кейін Гундобад Глицерийді император деп жариялады. Ол Галлияға араласуға тырысқан болуы мүмкін; егер солай болса, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 474 жылы генерал Марцеллиннің немересі және оның орнына келген Юлий Непос, шығыс императоры Лео I-ден әскери күш пен өкілеттік алып Римге келді. Осы кезде Гундобад Бургундия тағы үшін Галлияда күресуге кетіп қалды. Глицерий қарсылықсыз бас тартып, Далмациядағы Салона епископы қызметін атқара бастады. Юлий Непос Равеннадан Италия мен Далмацияны басқарды және Атилдің бұрынғы хатшысы Орестесті магистр милитум қызметіне тағайындады. 475 жылы Орест түрлі германдық жалдамалы әскерлерге – герулдерге, сцириандарға және торцилингтерге Италияда жер беруге уәде берді, олардың қолдауын алу үшін. Ол Юлий Непосты Равеннадан қуды да, 31 қазан күні өзінің ұлы Флавий Момилл Ромул Августусты (Ромул Августул) император деп жариялады. Оның «Август» деген тегін қарсыластары «Августул» деп қысқартты, себебі ол әлі кәмелетке толмаған еді. Ромул Италиядан тыс жерлерде заңды билеуші ретінде мойындалмады. 476 жылы Орест Одоакрдың басшылығымен көтеріліс жасаған жалдамалы әскерлеріне уәде берген жерді беруден бас тартты. 476 жылдың 23 тамызында Орест Павия қаласына қашып, қала епископынан пана сұрады. Бірақ Одоакрдың әскері қала қабырғаларын бұзып, қаланы қиратқан соң, Орест Павиядан қайта қашуға мәжбүр болды. Одоакрдың әскері Орестті Пиаченцаға қуып жетіп, 476 жылдың 28 тамызында тұтқынға алып өлім жазасын берді. 476 жылдың 4 қыркүйегінде Одоакр әкесі Оресттің Рим императоры деп жариялаған Ромул Августусты тақтан түсірді. Аноним Валесиан Одоакрдың «жас шағына аянып» (ол кезде ол 16 жаста болған) Ромулдың өмірін сақтап қалғанын және оны Кампаниядағы туыстарымен бірге тұруға жібермес бұрын, жыл сайын 6000 солиди зейнетақысын бергенін жазды. Одоакр Италияның билеушісі болды және императорлық белгілерді Константинопольге жіберді.

476 жылдан: Соңғы император, Арт мемлекеттері

Келісім бойынша, Батыс Рим империясы 476 жылдың 4 қыркүйегінде аяқталды деп есептеледі, осы күні Одоакр Ромул Августулды тақтан түсіріп, өзін Италияның билеушісі деп жариялады. Бұл келісім көптеген шектеулерге байланысты. Рим конституциялық теориясы бойынша, империя әлі де бір императордың билігінде біртұтас болды, бұл аумақтық талаптардан бас тартпауды білдіреді. Империяның құлдырауы салдарынан өзін-өзі қорғау заңды болып саналған аймақтарда, 476 жылдан кейін Рим билігінің әлдебір түрі сақталды. Юлий Непос әлі де Батыс императоры болып өзін жариялап, 480 жылы қаза тауып келгенше Далматияны басқарды. Эгидийдің ұлы Саягрий 486 жылы қаза тауып келгенше Сойсон аймағын биледі. Мавританияның жергілікті халқы вандалдардан тәуелсіз, римдік мәдениеттің күшті іздерін сақтай отырып, өздерінің патшалықтарын құрды. Олар Юстиниан I-нің басып алулары кезінде императорлық мойындауға ұмтылысты, содан кейін Магрибтің мұсылман шапқыншылығына қарсы тиімді қарсылық көрсетті. Британияның қалалары Хонорийдің рұқсатымен өздерін қорғауды жалғастырды; олар латын тіліндегі сауаттылықты және басқа да римдік белгілерді біраз уақыт сақтады, бірақ олардың материалдық даму деңгейі тіпті Римге дейінгі темір ғасырындағы ата-бабаларынан да төмен болды. Одоакр Шығыс Рим (Византия) императоры Зенонмен келіссөздер жүргізе бастады, ол Шығыстағы тәртіпсіздіктермен күресіп жатқан болатын. Зенон ақыры Одоакрға патриций мәртебесін берді және оны Италиядағы өзінің вице-патрицийі ретінде қабылдады. Алайда Зенон Одоакрдың Батыс империясының императоры Юлий Непосқа құрмет көрсетуін талап етті. Одоакр ешқандай аумақты немесе нақты билікті қайтармады, бірақ Италияда Юлий Непос атынан монеталар шығарды. 480 жылы Юлий Непостың қазасы (Глицерий қастандыққа қатысқан болуы мүмкін) Одоакрды Далматияға шабуыл жасап, оны Италия патшалығына қосуға итермеледі. 488 жылы Шығыс императоры қиын гот Теодерихке (кейін "Ұлы" деп аталды) Италияны басып алуға рұқсат берді. Бірнеше шешімсіз шайқастардан кейін, 493 жылы Теодерих пен Одоакр бірлесіп билік етуге келісті. Олар келісімді татуласу банкетімен атап өтті, онда Теодерихтің әскерлері Одоакрдың әскерлерін өлтірді, ал Теодерих жеке өзі Одоакрды екіге бөліп өлтірді. Көбінесе билігі шектеулі, бірақ әлі де ықпалды Батыс Рим Сенаты Остготтар патшалығының және кейін Византия империясының билігінде Рим қаласында кем дегенде бір ғасыр бойы өмір сүрді, содан кейін 7 ғасырдың басында белгісіз күні жоғалып кетті.

By convention, the Western Roman Empire is deemed to have ended on 4 September 476, when Odoacer deposed Romulus Augustulus and proclaimed himself ruler of Italy. This convention is subject to many qualifications. In Roman constitutional theory, the Empire was still simply united under one emperor, implying no abandonment of territorial claims. In areas where the convulsions of the dying Empire had made organized self defence legitimate, rump states continued under some form of Roman rule after 476. Julius Nepos still claimed to be Emperor of the West, and controlled Dalmatia until his murder in 480. Syagrius son of Aegidius ruled the Domain of Soissons until his murder in 486. The indigenous inhabitants of Mauretania developed kingdoms of their own, independent of the Vandals, and with strong Roman traits. They again sought imperial recognition with the reconquests of Justinian I, and they later put up effective resistance to the Muslim conquest of the Maghreb. The civitates of Britannia continued to look to their own defence as Honorius had authorized; they maintained literacy in Latin and other identifiably Roman traits for some time although they sank to a level of material development inferior even to their pre Roman Iron Age ancestors. Odoacer began to negotiate with the East Roman (Byzantine) emperor Zeno, who was busy dealing with unrest in the East. Zeno eventually granted Odoacer the status of patrician and accepted him as his own viceroy of Italy. Zeno, however, insisted that Odoacer had to pay homage to Julius Nepos as the Emperor of the Western Empire. Odoacer never returned any territory or real power, but he did issue coins in the name of Julius Nepos throughout Italy. The murder of Julius Nepos in 480 (Glycerius may have been among the conspirators) prompted Odoacer to invade Dalmatia, annexing it to his Kingdom of Italy. In 488 the Eastern emperor authorized a troublesome Goth, Theoderic (later known as "the Great") to take Italy. After several indecisive campaigns, in 493 Theoderic and Odoacer agreed to rule jointly. They celebrated their agreement with a banquet of reconciliation, at which Theoderic's men murdered Odoacer's, and Theoderic personally cut Odoacer in half. The mostly powerless, but still influential Western Roman Senate continued to exist in the city of Rome under the rule of the Ostrogothic kingdom and, later, the Byzantine Empire for at least another century, before disappearing at an unknown date in the early 7th century.

Мұра

Рим империясы әскери күш қолдану арқылы сақталған саяси бірлік ғана емес, сонымен қатар Жерорта теңізі бассейні мен одан тыс аймақтардың біріктірілген және дамыған өркениеті болды. Оған өндіріс, сауда, сәулет, кең тараған діни емес сауаттылық, жазба заңдар және ғылым мен әдебиеттің халықаралық тілі кірді. Батыс тайпалары осы жоғары мәдени дәстүрлердің көп бөлігін жоғалтты, бірақ олардың орта ғасырларда Римнің жетістіктерін білетін мемлекеттер арқылы қайта жандануы Еуропаның кейінгі дамуының негізін қалады. Саяси билік жоғалған кезеңде және одан кейін де мәдени және археологиялық байланыстарды байқағанда, бұл процесті құлдырау емес, күрделі мәдени өзгеріс деп сипаттауға болады.