Като Ломб: Тілдерді үйренудің шебері

Кіріспе

Венгр тілінен аудармашы және аудармашы Като Ломб (8 ақпан 1909 – 9 маусым 2003) – венгр тілінен аудармашы, аудармашы және әлемдегі алғашқы синхронды аудармашылардың бірі. Физика мен химия саласында білім алған ол көп ұзамай тілдерге қызығушылық танытты. Венгр тілі – оның ана тілі, ол тоғыз немесе он тілде (төртінде дайындықсыз) еркін аударма жасады, техникалық әдебиет аударды және алты тілде көркем әдебиет оқыды. Ол тағы 11 тілдегі жаңалықтарды түсіне алды. Ол 16 тілмен (болгар, қытай, дания, ағылшын, француз, неміс, иврит, итальян, жапон, латын, поляк, румын, орыс, словак, испан, украин) кәсіби түрде жұмыс істегенін, оларды көбінесе өзі оқып үйренгенін, себебі оларға деген қызығушылығын айтты. Оның өзінің айтуынша, оның өмірін тілдерді қолдану емес, оларды зерттеу ерекшелендірді. Бұл туралы оның кітаптарында (венгр және басқа да тілдерде бірнеше рет басылған), сұхбаттарында және әңгімелерінде айтылған. Аудармашы ретінде ол бес құрлықтағы 40 елді аралап, өзінің тәжірибесін «Egy tolmács a világ körül» («Әлемді аралаған аудармашы») атты кітабында сипаттады.

Оқу әдісі мен қағидаттары

Ломбтың бас қағидасы – қызығушылық: Латын тілінен шыққан бұл сөздің екі мағынасы бар, материалдық пайда немесе рухани тартымдылықты білдіреді: мотивация. Ол былай деп жазды: «Бұл маған мына сұрақтарға жауап беруге көмектеседі: Мен қаншалықты қызығушылық танытамын? Мен онымен не істегім келеді? Бұл мен үшін нені білдіреді? Маған қандай пайдасы бар?» Ол «тілге қабілеттілік» дегеннің бар екеніне сенбеді. Ол тілдік шеберлікті және оның нәтижесін мотивациямен (сондай-ақ, жұмсалған уақытпен) көрсетілген бөлшек түрінде бейнелеуге бейім болды, бірақ оның айтуынша, «шынайы ынта болса, тіпті ең көп жұмысы бар адам да күніне он минутты бөліп ала алады», ал төменгі бөлігінде – тежелу (сөйлеуді бастаудан қорқу, ұялу, күлдіруден сескену). Оның пікірінше, мотивация неғұрлым күшті болса және адам тежелуді қаншалықты жеңсе, тілді соғұрлым жылдам меңгере алады. Ол тілдер әлемінде үш «автокөлік» жүргізді: автолексия, автография және автология. (Грек тілінен аударғанда, «авто» – өзің, ал «лексия», «графия» және «логия» – оқу, жазу және сөйлеу.) Автолексия – өзің үшін оқу: мен өзім тапқан кітап, ол маған қайта-қайта жаңалықтар сыйлайды, онымен кез келген жерге алып жүруге болады, мен сұрақтар қоюдан шаршамаймын. Автография – өзің үшін жазу, жаңа ғана үйреніп жатқан тілімде өз ойларымды, тәжірибелерімді, күнделікті нәрселерді жазу, тіпті ол ақымақтық болса да, қателік болса да, бір-екі сөзді қалдырып кетсем де. Автология – өзіңмен сөйлесу, үйреніп жатқан тілімде өз ойымды немесе көшеде көргенімді айтуға тырысу, өзіммен әңгімелесіп отыру. Оған тіпті курстық кітаптардың жасалма диалогтары да жалықтырды, сондықтан оның сүйікті әдісі – өзіне мүлдем беймәлім тілдегі, бірақ жеке қызықты тақырыбы бар (детектив, махаббат, тіпті техникалық сипаттама) түпнұсқа романды алу еді. Ол сирек кездесетін немесе күрделі сөздердің өзіне кедерес келтірмеді: оларды жіберіп жіберіп, «маңызды нәрсе ерте ме, кеш пе қайта пайда болады және қажет болған жағдайда өзін түсіндіреді» деді. («Кітап көптеген үзілістерге байланысты қолымызда дәмсіз болып кетсе, инспектор қылмыскерді қарақат немесе долана бұтасының артынан бақылап үйренбесе, одан да қиын».) Сондықтан әрбір сөзді сөздікте іздеудің қажеті жоқ: ол тек оқудың және мәтінді табудың қуанышын ғана жояды. Қалай болғанда да, біз өзіміз тапқан нәрсені есте сақтаймыз. Осы мақсатта ол әрқашан кітаптарды өзі сатып алатын, себебі оқығанда мәтіннен өзі түсінген нәрсені беттердің шетіне жазып отыратын. Осылайша, тілдің бір түрін үйреніп алудан аулақ бола алмайсыз, өйткені кім өлтіруші екенін немесе қыз соңында «иә» дейтінін білгенше тыныш отыра алмайсыз. (Бұл әдісті одан бұрын венгр жазушысы Дезсө Костоланьи да сәтті қолданған: оның айтуынша, ол демалысы кезінде португал тілін дәл осылай оқыған.) Оның тағы бір кілт сөзі – контекст (оны ойнап-ойнап Кати Контекст деп атады): бір жағынан, мәтінді түсінуде (кітап немесе естілген мәтін болсын) контекст маңызды, егер біз бір нәрсені түсінбесек, ол бізге бірнеше рет көмектесе алады; екінші жағынан, ол ешқашан сөздерді жеке, оқшаулап зерттеген емес, бірақ олар оқыған мәтінге немесе кездескен контекстке негізделген (бәлкім, бұл үйренудің ең жақсы жолы) немесе оларды сөз тіркестеріне (мысалы, биік жел, өткір жел) енгізіп жаттаған, сондықтан егер біреу біреуін ұмытса, онымен бірге жиі қолданылатын басқа сөз біріншісін еске түсіреді. Көп жағдайда, сөз тіркестерінен жынысты да еске түсіре аламыз. Като Ломб үлгілерді, шаблонды, «аяқ киімшінің қалыпын» немесе «печенье кескішін» басқа жерлерде де қолдануды ұсынды: бұл құрылым немесе идиом үшін қарапайым, скелеттелген үлгі сөйлемдер, сөйлемге алдын ала жасалған плиталар сияқты енгізілетін элементтер (әдетте бірінші тұлғада), оларды қолдану арқылы біз тіпті күрделі құрылымдарды оңай құрастыра аламыз. Ол өзін алға қойған мақсатынан қателесуіне, сәтсіздікке ұшырауына немесе кемелділікке деген үнемі талап қоюына жол бермеді, бірақ ол әрқашан тіл білімінің қуанышты, қызықты жағына берілді – мүмкін, оның табысы осыдан туындаған шығар. Ол тілдің қорғанын мыңдаған жолмен қайта-қайта қоршап алды. Оның сөздері өздеріне сенімсіз адамдарға пайдалы болуы мүмкін: «Тіл – тіпті нашар білуге тұрарлық жалғыз нәрсе» (венгр тілінде: «A nyelv az egyetlen, amit rosszul is érdemes tudni»).

Lomb's guiding principle was interest: The word, coming from Latin interesse (originally meaning "to be between"), has a double meaning, referring to the material profit or the mental attraction, together: motivation. She wrote, "This means that I can answer these questions: How much am I interested in it? What do I want with it? What does it mean for me? What good is it for me?" She didn't believe in natural "language talent". She tended to express the language skill and its fruitfulness with a fraction, with motivation in the numerator (as well as invested time—although, as she wrote, "If there is true motivation, one can pinch off some ten minutes a day even with the busiest job"), and inhibition in the denominator (the fear of starting to speak, of being clumsy, of being laughed at). In her conviction, the stronger the motivation, and the more one could put aside inhibition, the sooner one could possess a language. As she put it, she drove three autos in the world of languages, namely autolexia, autographia and autologia. (from Greek, auto meaning self, and lexia, graphia and logia referring to reading, writing and speaking respectively.) Autolexia means reading for myself: the book I discover by myself, which provides novelties again and again, which I can take with me anywhere, which won't get tired of being asked questions. Autographia means writing for myself, when I try to write about my thoughts, experiences, everyday things in the very language I'm just learning, no matter if it's silly, no matter if it's incorrect, no matter if a word or two is left out. Autologia means speaking with myself, when I try to express my thoughts or what I see on the street in the language I'm studying, when I keep on chatting to myself. Even she was bored with the fabricated dialogues of coursebooks, so her favourite method was to obtain an original novel in a language completely unknown to her, whose topic she personally found interesting (a detective story, a love story, or even a technical description would do), and that was how she deciphered, unravelled the basics of the language: the essence of the grammar and the most important words. She didn't let herself be set back by rare or complicated expressions: she skipped them, saying: what is important will sooner or later emerge again and will explain itself if necessary. ("It's much more of a problem if the book becomes flavourless in our hands due to the many interruptions than not learning if the inspector watches the murderer from behind a blackthorn or a hawthorn.") So we don't really need to look up each and every word in the dictionary: it only spoils our mood from the joy of reading and discovering the texts. In any case, what we can remember is what we have figured out ourselves. For this purpose, she always bought her own copies of books, since while reading she wrote on the edge of the pages what she had understood from the text by herself. This way one cannot avoid picking up something of a language—as one can't rest until one has learnt who the murderer is, or whether the girl says yes in the end. (This method was, incidentally, applied successfully even before her, by a Hungarian writer, Dezső Kosztolányi as well: according to his account, he studied Portuguese practically exactly the same way during a holiday of his.) Another keyword of hers was context (she was playfully called Kati Kontext herself): on the one hand, in understanding a text (be it a book or a heard text) the context is relevant, it can help us several times if we don't understand something; on the other hand, she never studied words separately, isolated, but they either remained in her mind based on the text she read or the context she encountered (which is perhaps the best possible way of learning), or she memorized them embedded in phrases (e. g. high wind, keen wind), so if one comes to forget one of them, the other word often used together with it will trigger the former. From adjectival phrases we can even recall the gender in many cases. Kató Lomb recommended using patterns, templates, "shoemaker's lasts" or "cookie cutters" elsewhere as well: these are simple, skeletonized sample sentences for a structure or an idiom, elements which can be inserted into the speech like prefabricated slabs (generally in the first person singular), by applying them we can more easily construct even fairly complicated structures. She didn't let herself be put off from her set objective by mistakes, failures or the ceaseless demand of perfection, but she always clung to the joyful, enjoyable side of language studies—maybe that's where her success lay. She besieged the fortress of language again and again in a thousand and one ways. Her saying may be useful for those less confident of themselves: "Language is the only thing worth knowing even poorly" (in Hungarian: "A nyelv az egyetlen, amit rosszul is érdemes tudni").

Ағылшын тілінде

Полиглот: Тілдерді қалай үйренемін, 2008 Жылдың бірінші екі басылымы (2008) онлайн жүктеуге (PDF) қолжетімді: tesl ej.org. 2011 жылғы басылым, PDF нұсқаларында жоқ жаңартулармен, Amazon және Lulu [dot] com-нан қолжетімді. Гармония Вавилон: Еуропаның танымал полиглоттарының суреттері – 2-ші басылым, 2018 Екінші басылымда жаңа редактордың алғы сөзі және доктор Ломбтың 1974 жылы венгр теледидарына берген сұхбатының транскриптісі бар, оны Адам Сеги аударған. Кітап Lulu [dot] com-нан қолжетімді. Кітапты tesl ej.org сайтынан жүктеуге болады. Гармония Вавилон: Еуропаның танымал полиглоттарының суреттері, 2013 Кітапты tesl ej.org сайтынан жүктеуге болады. Баспаға басылған кітапты Amazon және Lulu [dot] com сайттарынан алуға болады. With Languages in Mind: Полиглоттың ойлары, 2016 Кітапты tesl ej.org сайтынан жүктеуге болады (PDF). Баспаға басылған кітапты Amazon және Lulu [dot] com сайттарынан алуға болады.