Кіріспе

Диодор Тарсский (грекше Διόδωρος ὁ Ταρσεύς; шамамен 390 жылы қайтыс болған) – христиан епископы, монастырь реформаторы және теолог. Никейлік доктринаны қатты қолдаған Диодор Константинополь соборында шешуші рөл атқарды және Юлиан Мүртадтың христианға қарсы саясатына қарсы тұрды. Диодор ерте шіркеуде христиандық ой-пікірдің ең ықпалды орталықтарының бірін құрды, оның көптеген шәкірттері өздері көрнекті теологтарға айналды.

Ерте өмір

Диодор Антиохия аймағындағы ақсүйек отбасында дүниеге келді. Ол Афина мектебінде классикалық философиялық білім алды және бітіргеннен кейін көп ұзамай монастырь өміріне енді. Осы кезеңде Диодордың еңбегі философиялық трактаттарға және император Юлианның империяда жазыққыштар дінін қайта жаңғырту әрекеттеріне қарсы күреске бағытталды. Арийлік Леонтий Антиохия епископы болып тағайындалғанда, Диодор және оның досы Флавиан (кейіннен ол өзі Антиохия епископы болып тағайындалды) Никейлік православиені ұстанатындарды қала сыртында құдайға табыну үшін жинады. Бұл құлшылықтар шіркеуде ырғақты ән салудың бастауы деп есептеледі, бұл практика христиандар арасында кеңінен таралды. Антиохиядағы монастырда Диодор Антиохиялық Мелетийдің баптауында болды. Мелетий 360 жылы епископ болып сайланды және Диодорды дін қызметкері етіп тағайындады. Антиохия фракцияларға бөлінген кезде Диодор Мелетийді және оның Никейлік православиеге қарай бет бұруын ынтамен қолдады. Диодор аз дүние-мүлікпен өмір сүргенімен, тамақ үшін қайырымдылыққа мұқтаж болғанымен және сенімдері үшін жиі түрмеге қамалғанымен белгілі болды. Оның сыртқы келбеті қатаң болғанымен, Иоанн Златоуст оның жүзін періштедей деп сипаттаған.

Діни қызмет

Діодор діни қызметкер болған кезінде Антиохия қаласының жанында монастырь мен катехизистік мектеп құрды. Осы мектеп арқылы Диодор даулы теолог және литургист Теодор Мопсуэстияның, сондай-ақ аңызға айналған уағызшы Иоанн Златоусттың ұстазы болды. Бұл мектеп Антиохия мектебі деп белгілі болған, Құдай сөзін түсіндіру және Христология салаларындағы Антиохияның ерекше көзқарастарын қалыптастырды. Соңында Диодордың осы мектепке қадағалаған көзқарасы шектен шығып, Несторийдің іліміне алып келді, ол алғаш рет 431 жылы Ефесте өткен Бірінші Шығар кеңесінде айыпталып сотталды. Антиохия мектебінің басшысы ретіндегі рөлі 372 жылы Диодордың елден қууына себеп болды. Император Валент Диодорды Арменияға жер аударғанда, ол Никеялық бағытты қолдаған Базилий Кесариялықпен кездесті. 378 жылы император қайтыс болғаннан кейін Диодор жер аударылудан оралғанда, Базилий Кесарияның архиепископы (немесе патриархы) қызметін атқарып жүрді және Диодорды Тарс епископы етіп тағайындады.

Епископтық

Диодор Тарс епархиясының епископы ретінде Иса Мәсіхтің адамдық және құдайлық арасындағы қарым-қатынас туралы Никеялық түсінікті қорғауды жалғастырды. Ол өз заманындағы ариандық пен аполлинаризмге қарсы белсенді күресті (Ариус Иса Мәсіхтің құдайдың ұлы емес, жаратылысы екенін, және оған бағынышты екенін үйретті, ал Лаодикиялық Аполлинарис Мәсіхтің толыққанды адам емес екендігіне айыптауға мүмкіндік беретіндей, оның санасы құдайлық және ақылдан тыс екенін айтты). Диодор 379 жылы Антиохияда өткен жергілікті соборда және 381 жылы Константинопольде өткен бірінші экуменикалық соборда маңызды рөл атқарды. 381 жылы олардың ұстазы Мелетий қайтыс болғанда, Диодор досы Флавианды оның орнына ұсынды, осылайша Антиохия шіркеуіндегі бөліністі ұзартып жіберді. Диодор шамамен 394 жылы қайтыс болды.

Теология

Диодордың христологиясы кейінгі ұрпақтармен діни бұрыстылық деп айыпталды, ең айқын түрде 499 жылы Константинопольде өткен жергілікті синодта Диодордың көзқарастары несториандық деп сипатталды. Әрине, Диодорға қатысты Кирилл Александриялықтың да осындай теріс пікірі болды. Алайда, өзінің замандастарының арасында Диодор Никеяның ортодоксиясын қолдаған адам ретінде танылды, ал Константинопольдің бірінші кеңесінің шешімдерін бекіткен император Теодосий I-нің ресми жарлығында Диодор "сенімнің қорғаушысы" деп аталды. Диодордың дінтануының көп бөлігі оның шәкірттерінің және Антиохия мектебінің рухани жалғасының кейінгі мәлімдемелері арқылы анықталды. Универсалист дін қызметкері Джон Мэтер Остин (1855) Диодордың да универсалист болғанын айтады, себебі Бассора епископы Саломан өзінің "Арыққыры" (1222) кітабында барлық адамның құтқарылатынын жариялап, өз пікірін дәлелдеу үшін Диодор мен Мопсуэстиялық Теодордың көзқарастарын келтірген. Универсалист жазушы Дж. В. Хансонның (1899) сөзіне сүйенсек, Диодор Құдайдың мейірімі зұлымдарды олардың жасаған күнәсіне толық сай жазаламаса да, жақсыларға олардың лайықтысынан артық сыйлағандықтан, жаза мөлшері олардың күнәсіне қарағанда азайтылады деп сенген, сондай-ақ Құдай азапты ұзарту үшін немесе мәңгілік ету үшін өлместік сыйламайды деп мәлімдеген.