Кіріспе

Гила жартастағы үйлер ұлттық ескерткіші – АҚШ-тың ұлттық ескерткіші, Жаңа Мексиканың оңтүстік-батысындағы Гила өзенінің бастауындағы Гила даласындағы Моголлон жартастағы үйлерін қорғау мақсатында құрылған. Ұлттық ескерткішті президент Теодор Рузвельт 1907 жылғы 16 қарашадағы жарлығымен құрды. Ол Катрон округінің ең оңтүстік бөлігінде орналасқан. Келушілер Сильвер-Сити қаласынан (Жаңа Мексика штаты) NM 15 тас жолымен солтүстікке қарай 72 шақырым (45 миль) сапарлап ескерткішке жете алады.

Нью-Мексикодағы жарлы үйлер

Археологтар бұл жерді Моголлон халқының ықпал ету аймасының ең солтүстік бөлігі деп санайды. Гила жартасындағы тұрғын үйлер ұлттық ескерткіші [Гила шөлдігінде], Гила ұлттық орман ішінде орналасқан, кішкентай нысандардың арасында екі маңызды қираған орынға ие. Ескерткіштің ландшафты теңіз деңгейінен шамамен биіктікте басталып, Гила өзенінің Батыс және Орта салаларын бойлай созылады. Қираған жерлердің маңындағы жер бедері құрғақ, тік жарлы каньондармен және жұмсақ бұлақтармен шағылысқан, Пондероза қарағайлары, Гамбел егісі, Дуглас шыршасы, Нью-Мексико қарағайы, пинон және аллигатор қарағайлары (басқаларымен бірге) өскен орманды жазықтар мен тіктеулерді қамтиды. Аймақтың геологиялық тарихы олигоцен дәуірінен басталып, кейіннен аймақты күлмен жапқан жанартаулық әрекеттерге дейін жетеді. Ескерткіштегі ыстық сулар осы жанартаулық тарихтың қалдықтары. Ескерткіш әртүрлі жерлерде Мимбрес мәдениетінің қауымдастығының қалдықтарынан тұрады, олардың екеуі ең танымал. Атауын алған қираған орындарды салғандар Cliff Dweller Canyon-ның үстіндегі бес үңгіршеде біріккен тұрғын үйлер құру үшін табиғи үңгірлерді пайдаланды. ТД қираған орындары Гила өзеніне қарап тұрған тіктеуде орналасқан. Моголлон халқының бұл аймақта 1275 жылдан бастап 14 ғасырдың басына дейін, Пуэбло III дәуірінде қоныстанған деп есептеледі. Қауым неге тасталып кеткені белгісіз. Археологтар Cliff Dweller Canyon-дағы бес үңгірде 46 бөлме анықтады және оларда 10-15 отбасы тұрған деп санайды. "Жүрек таяқшасы" немесе ТД қираған орындары (ТД-ның атын алған бұрынғы ранчоның атымен аталған) ТД жазығында орналасқан. Басқа қираған орындарға Жавалина үйі (негізгі қираған орыннан шамамен 1/3 миль жоғары), Батыс саласының қираған орындары (қазіргі 15-ші тас жолдың астында, Вуди Корралдың қарсы жағында), Гила өзенінің батыс саласы бойындағы Үш Мильдік қираған орын және Гила өзенінің орта саласындағы 11 бөлмелі Косгроув қираған орыны жатады. Дендрохронология (ағаш сақиналарын зерттеу) көрсеткендей, тұрғын үйлерде қолданылған ағаштар 1276 және 1287 жылдар аралығында кесілген. Бұл аймақ өсімдік шаруашылығына, жинауға және аң ауруға қолайлы болған. Атауын алған тұрғын үйлерді көру үшін келушілер 1 мильдік (2 км) жаяу жолмен, бірнеше көпірлерден өтеді. Барлық саяхатқа шамамен бір сағат уақыт кетеді. Жаяу жол 5695 фут (1736 м) биіктіктен басталып, 5875 фут (1791 м) биіктікте аяқталады.

Қазіргі тарих

Жергілікті американдық индейлер қираған орындардың орналасқан жерін білгенімен, Гила жартасындағы ескерткіштермен алғашқы еуропалық байланысты Генри Б. Айлман (сол кезде Сильвер-Ситиде тұратын, Нью-Мексикоға көшіп келген) жасады. 1878 жылдың жазында Айлман мен бірнеше досы сотқа қатысуға шақырылды, ал шақырудан қашу үшін олар Гила өзеніне алтын іздеу сапарын ұйымдастырды, содан кейін олар осы орынды кездейсоқ табады. Келесі жылдары көптеген зерттеушілер осы ескерткіштерді зерттеді. Бірте-бірте орынға жету оңайлап, 1890 жылдары Хилл ағайындары жақын маңдағы Гила ыстық бұлақтарында демалыс орнын құрды. Хилл ағайындары қонақтары үшін қираған орындарға алғашқы турларды ұйымдастырды. 1906 жылдың маусымында Айова штатының өкілі Джон Ф. Лейси, сонымен қатар Палатаның Жерлер комитетінің төрағасы, тарихи ескерткіштерді реттеу туралы заң жобасын ұсынды. «Ежелгіліктерді сақтау туралы заң», көбінесе Ежелгіліктер туралы заң деп аталады, АҚШ Президентіне тарихи және археологиялық қираған орындарды атқарушы бұйрық арқылы мемлекеттік қорғауға алуға рұқсат берді. Бұл федералдық резерваттар ұлттық ескерткіштер деп аталды және оларды Ішкі істер, Ауыл шаруашылығы және Әскери департаменттер басқаратын болды, ол қандай агенттік белгілі бір орынды сақтау үшін алдынан шығарғанына байланысты еді. 1906 жылдың желтоқсанында Гила орман шаруашылығын қадағалаушысы Р.С. МакКлюр Вашингтондағы бас орманшыға Гила жартасындағы ескерткіштерді ұлттық үкімет сақтауы керек екенін хабарлады, өйткені аңшылар мен іздеушілердің одан әрі жәдігерлерді алып кетуіне жол беруге болмайды. Гила жартасындағы ескерткіштер орнынан бірнеше мумияланған денелер табылған, бірақ олардың көпшілігі тонаушылар мен жеке коллекционерлердің қолына тиді. 1912 жылы зират табылған, содан кейін «Зик» деп аталған мумияланған нәресте табылды. Бұл жаңалық ел назарына түсіп, ескерткіштің танымалдылығы мен келушілер санын арттырды. Осыған байланысты келесі жылдары қосымша жақсартулар жасалды. Мумия – Смитсонов институтының ескерткіштен алған жалғыз мумиясы. Алғашқы парк рейнджері – аймаққа ерте қоныс аударған Док Кэмпбелл болды. Ол Ұлттық парктер қызметінің қызметкерлеріне қираған орындарды нығайтуға көмектесті. Кэмпбеллдер әлі де жақын маңдағы Гила ыстық бұлақтарындағы Кэмпбелл бекетінен жабайы табиғатқа саяхаттарға жетекшілік етеді. 1933 жылдың 10 тамызындағы 6166 атқарушы бұйрықпен ескерткіштің басқару құқығы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінен Ұлттық парктер қызметіне берілді. Президент Кеннеди кейіннен 3467 нөміріндегі жарлыққа қол қойды, ол TJ орнымен қатар қосымша жабайы аймақты да қамтыды. 1975 жылдың көктемінде Ұлттық парктер қызметі мен АҚШ Орман шаруашылығы қызметі өзара келісім шартына қол қойды, онда Гила ұлттық орман ескерткішті басқаруға жауапты болды, бірақ ол 2003 жылы Ұлттық парктер қызметіне қайтадан берілді.

Ескерткіш экспонаттары мен қызметтері

Мұражай мен келушілер орталығы ТЖ қираған жерлерінің жанында орналасқан. Бұл орталықты АҚШ Орман шаруашылығы қызметі мен Ұлттық саябақтар қызметі бірлесіп басқарады. Мұражайда апачи және моголлон мәдениеттеріне қатысты артефакттар қойылған, олар айналадағы жабайы табиғатта және ескерткіште табылған. Көрмеге қойылған заттардың ішінде студент-парк рейнджері Чарльз Гримко тапқан Glycymeris Bittersweet ұлуларының қабығынан жасалған білезік бар. Бұл қабықшаның Калифорния шығанағынан Снейктаунға (қазіргі Ахватуки ауылының оңтүстігіндегі Гила өзенінің оң жағалауындағы ежелгі ауыл) сауда арқылы әкелінгенін болжанады, содан кейін Хохокам шеберлері оған ою-өрнек салып, тесіктер ашқан. Білезік содан кейін Аризонадан Гила өзені арқылы Гила өзені жанындағы қауымға қайтадан сауда жолымен жеткен деп есептеледі. Жақын жердегі тағы бір қызықты орындарға ыстық су бұлақтары, олармен байланысты қираған орындары, ұлттық орманды аралау жолдары, сондай-ақ Гила өзенінде және Гила шөлінде балық аулау кіреді.