Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гила жартастағы үйлер ұлттық ескерткіші – АҚШ-тың ұлттық ескерткіші, Жаңа Мексиканың оңтүстік-батысындағы Гила өзенінің бастауындағы Гила даласындағы Моголлон жартастағы үйлерін қорғау мақсатында құрылған. Ұлттық ескерткішті президент Теодор Рузвельт 1907 жылғы 16 қарашадағы жарлығымен құрды. Ол Катрон округінің ең оңтүстік бөлігінде орналасқан. Келушілер Сильвер-Сити қаласынан (Жаңа Мексика штаты) NM 15 тас жолымен солтүстікке қарай 72 шақырым (45 миль) сапарлап ескерткішке жете алады.
Gila Cliff Dwellings National Monument is a U. S. National Monument created to protect Mogollon cliff dwellings in the Gila Wilderness on the headwaters of the Gila River in southwest New Mexico. The national monument was established by President Theodore Roosevelt through executive proclamation on November 16, 1907. It is located in the extreme southern portion of Catron County. Visitors can access the monument by traveling northbound from Silver City, New Mexico, 45 mile (72 km) on NM 15.
Нью-Мексикодағы жарлы үйлер
Археологтар бұл жерді Моголлон халқының ықпал ету аймасының ең солтүстік бөлігі деп санайды. Гила жартасындағы тұрғын үйлер ұлттық ескерткіші [Гила шөлдігінде], Гила ұлттық орман ішінде орналасқан, кішкентай нысандардың арасында екі маңызды қираған орынға ие. Ескерткіштің ландшафты теңіз деңгейінен шамамен биіктікте басталып, Гила өзенінің Батыс және Орта салаларын бойлай созылады. Қираған жерлердің маңындағы жер бедері құрғақ, тік жарлы каньондармен және жұмсақ бұлақтармен шағылысқан, Пондероза қарағайлары, Гамбел егісі, Дуглас шыршасы, Нью-Мексико қарағайы, пинон және аллигатор қарағайлары (басқаларымен бірге) өскен орманды жазықтар мен тіктеулерді қамтиды. Аймақтың геологиялық тарихы олигоцен дәуірінен басталып, кейіннен аймақты күлмен жапқан жанартаулық әрекеттерге дейін жетеді. Ескерткіштегі ыстық сулар осы жанартаулық тарихтың қалдықтары. Ескерткіш әртүрлі жерлерде Мимбрес мәдениетінің қауымдастығының қалдықтарынан тұрады, олардың екеуі ең танымал. Атауын алған қираған орындарды салғандар Cliff Dweller Canyon-ның үстіндегі бес үңгіршеде біріккен тұрғын үйлер құру үшін табиғи үңгірлерді пайдаланды. ТД қираған орындары Гила өзеніне қарап тұрған тіктеуде орналасқан. Моголлон халқының бұл аймақта 1275 жылдан бастап 14 ғасырдың басына дейін, Пуэбло III дәуірінде қоныстанған деп есептеледі. Қауым неге тасталып кеткені белгісіз. Археологтар Cliff Dweller Canyon-дағы бес үңгірде 46 бөлме анықтады және оларда 10-15 отбасы тұрған деп санайды. "Жүрек таяқшасы" немесе ТД қираған орындары (ТД-ның атын алған бұрынғы ранчоның атымен аталған) ТД жазығында орналасқан. Басқа қираған орындарға Жавалина үйі (негізгі қираған орыннан шамамен 1/3 миль жоғары), Батыс саласының қираған орындары (қазіргі 15-ші тас жолдың астында, Вуди Корралдың қарсы жағында), Гила өзенінің батыс саласы бойындағы Үш Мильдік қираған орын және Гила өзенінің орта саласындағы 11 бөлмелі Косгроув қираған орыны жатады. Дендрохронология (ағаш сақиналарын зерттеу) көрсеткендей, тұрғын үйлерде қолданылған ағаштар 1276 және 1287 жылдар аралығында кесілген. Бұл аймақ өсімдік шаруашылығына, жинауға және аң ауруға қолайлы болған. Атауын алған тұрғын үйлерді көру үшін келушілер 1 мильдік (2 км) жаяу жолмен, бірнеше көпірлерден өтеді. Барлық саяхатқа шамамен бір сағат уақыт кетеді. Жаяу жол 5695 фут (1736 м) биіктіктен басталып, 5875 фут (1791 м) биіктікте аяқталады.
Considered by archaeologists to be upon the northernmost portion of the Mogollon people's sphere of influence, the Gila Cliff Dwellings National Monument is home to two prominent ruins sites among a collection of smaller sites located within the [Gila Wilderness]] inside the Gila National Forest. The landscape in the monument ranges in elevation from around above sea level and follows the West Fork and the Middle Fork of the Gila River. The terrain around the ruins is rugged and arid, and contains steep sided canyons cut by shallow spring rivers and mesas and bluffs forested with Ponderosa pine, Gambel's oak, Douglas fir, New Mexico juniper, pinon pine, and alligator juniper (among others). The area geologic history stems from the Oligocene epoch and volcanic activity that subsequently covered the area with ash. The monument's hot springs are remnants of this volcanic history. The monument consists of and contains the remains of a Mimbres Culture community in various locations, two of which are most prominent. The namesake ruins' developers made use of natural caves to build interlinked dwellings within five cliff alcoves above Cliff Dweller Canyon. The TJ Ruins are located on a bluff overlooking the Gila River. The Mogollon peoples are believed to have inhabited the region from between 1275 and into the early 14th century, during the Pueblo III Era. It is not known why the community was abandoned. Archaeologists have identified 46 rooms in the five caves on Cliff Dweller Canyon, and believe they were occupied by 10 to 15 families. The "Heart Bar Site" or the TJ Ruins (named for the former ranch from which the mesa takes its name) located on TJ Mesa are largely un excavated. Other ruins include Javalina House, about 1/3 mile above the main ruin, West Fork Ruin, currently under Highway 15 across from Woody Corral, Three Mile Ruin along the west fork of the Gila River, and middle fork of the Gila River at the 11 room Cosgrove Ruin. Dendrochronology (tree ring dating) determined that the wood used in the dwellings were cut between 1276 and 1287. The region provided for growing, gathering and hunting food. To visit the namesake dwellings, visitors are required to hike a well traveled 1 mile (2 km) trail loop with several foot bridges over a stream. The entire walk takes about an hour. The hike begins at an elevation of 5695 feet (1736 m) and ends at 5875 feet (1791 m).
Қазіргі тарих
Жергілікті американдық индейлер қираған орындардың орналасқан жерін білгенімен, Гила жартасындағы ескерткіштермен алғашқы еуропалық байланысты Генри Б. Айлман (сол кезде Сильвер-Ситиде тұратын, Нью-Мексикоға көшіп келген) жасады. 1878 жылдың жазында Айлман мен бірнеше досы сотқа қатысуға шақырылды, ал шақырудан қашу үшін олар Гила өзеніне алтын іздеу сапарын ұйымдастырды, содан кейін олар осы орынды кездейсоқ табады. Келесі жылдары көптеген зерттеушілер осы ескерткіштерді зерттеді. Бірте-бірте орынға жету оңайлап, 1890 жылдары Хилл ағайындары жақын маңдағы Гила ыстық бұлақтарында демалыс орнын құрды. Хилл ағайындары қонақтары үшін қираған орындарға алғашқы турларды ұйымдастырды. 1906 жылдың маусымында Айова штатының өкілі Джон Ф. Лейси, сонымен қатар Палатаның Жерлер комитетінің төрағасы, тарихи ескерткіштерді реттеу туралы заң жобасын ұсынды. «Ежелгіліктерді сақтау туралы заң», көбінесе Ежелгіліктер туралы заң деп аталады, АҚШ Президентіне тарихи және археологиялық қираған орындарды атқарушы бұйрық арқылы мемлекеттік қорғауға алуға рұқсат берді. Бұл федералдық резерваттар ұлттық ескерткіштер деп аталды және оларды Ішкі істер, Ауыл шаруашылығы және Әскери департаменттер басқаратын болды, ол қандай агенттік белгілі бір орынды сақтау үшін алдынан шығарғанына байланысты еді. 1906 жылдың желтоқсанында Гила орман шаруашылығын қадағалаушысы Р.С. МакКлюр Вашингтондағы бас орманшыға Гила жартасындағы ескерткіштерді ұлттық үкімет сақтауы керек екенін хабарлады, өйткені аңшылар мен іздеушілердің одан әрі жәдігерлерді алып кетуіне жол беруге болмайды. Гила жартасындағы ескерткіштер орнынан бірнеше мумияланған денелер табылған, бірақ олардың көпшілігі тонаушылар мен жеке коллекционерлердің қолына тиді. 1912 жылы зират табылған, содан кейін «Зик» деп аталған мумияланған нәресте табылды. Бұл жаңалық ел назарына түсіп, ескерткіштің танымалдылығы мен келушілер санын арттырды. Осыған байланысты келесі жылдары қосымша жақсартулар жасалды. Мумия – Смитсонов институтының ескерткіштен алған жалғыз мумиясы. Алғашқы парк рейнджері – аймаққа ерте қоныс аударған Док Кэмпбелл болды. Ол Ұлттық парктер қызметінің қызметкерлеріне қираған орындарды нығайтуға көмектесті. Кэмпбеллдер әлі де жақын маңдағы Гила ыстық бұлақтарындағы Кэмпбелл бекетінен жабайы табиғатқа саяхаттарға жетекшілік етеді. 1933 жылдың 10 тамызындағы 6166 атқарушы бұйрықпен ескерткіштің басқару құқығы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінен Ұлттық парктер қызметіне берілді. Президент Кеннеди кейіннен 3467 нөміріндегі жарлыққа қол қойды, ол TJ орнымен қатар қосымша жабайы аймақты да қамтыды. 1975 жылдың көктемінде Ұлттық парктер қызметі мен АҚШ Орман шаруашылығы қызметі өзара келісім шартына қол қойды, онда Гила ұлттық орман ескерткішті басқаруға жауапты болды, бірақ ол 2003 жылы Ұлттық парктер қызметіне қайтадан берілді.
Though local Native American Indians were aware of the location of ruins, the first European contact with the Gila Cliff Dwellings was by Henry B. Ailman (an emigrant to New Mexico who was residing in Silver City at the time). In the summer of 1878, Ailman and several friends were summoned to serve for jury duty, and in an effort to avoid the summons, they organized a prospecting trip to the Gila River, where they subsequently came upon the site. Throughout the following years, many visitors would study the dwellings. Soon the site became more accessible, and in the 1890s the Hill brothers had established a resort at the nearby Gila Hot Springs. The Hill brothers would begin the first tours to the ruins for their guests. In June 1906, Rep. John F. Lacey of Iowa and chairman of the House Public Lands Committee introduced a bill for the regulation of prehistoric sites. The Act for the Preservation of Antiquities, commonly known as the Antiquities Act, authorized the US President to set aside land that contained prehistoric and historic ruins by executive order. These federal reservations were called national monuments and were to be managed by the Interior, Agriculture, and War departments, depending on which agency had controlled a particular site before it was withdrawn for preservation. In December 1906, Gila Forest Supervisor R. C. McClure reported to the chief forester in Washington, D. C. that the Gila Cliff Dwellings warranted preservation by the national government to avoid further removal of artifacts by hunters and other prospectors. Several mummified bodies had been found at the Gila Cliff Dwellings location, though most were lost to looters and private collectors. In 1912, a burial ground was found; a mummified infant later referred to as "Zeke" was located. The discovery gained national attention and increased the monument's popularity and visitor numbers. In turn, additional improvements were made in the following years. The mummy is the only known mummy to be acquired by the Smithsonian from the monument. The first park ranger was Doc Campbell, an early settler to the region. He helped National Park Service crews stabilize the ruins. The Campbells still guide wilderness trips from their Campbells Post in nearby Gila Hot Springs. Administration of the monument was transferred from the U. S. Department of Agriculture to the National Park Service on August 10, 1933, by Executive Order 6166. President Kennedy would later sign proclamation no. 3467, that added approximately and contained the TJ site, as well as additional wilderness area. In the spring of 1975, the National Park Service and the U. S. Forest Service signed a cooperative agreement where the Gila National Forest is responsible for administration of the monument, but it returned to the NPS in 2003.
Ескерткіш экспонаттары мен қызметтері
Мұражай мен келушілер орталығы ТЖ қираған жерлерінің жанында орналасқан. Бұл орталықты АҚШ Орман шаруашылығы қызметі мен Ұлттық саябақтар қызметі бірлесіп басқарады. Мұражайда апачи және моголлон мәдениеттеріне қатысты артефакттар қойылған, олар айналадағы жабайы табиғатта және ескерткіште табылған. Көрмеге қойылған заттардың ішінде студент-парк рейнджері Чарльз Гримко тапқан Glycymeris Bittersweet ұлуларының қабығынан жасалған білезік бар. Бұл қабықшаның Калифорния шығанағынан Снейктаунға (қазіргі Ахватуки ауылының оңтүстігіндегі Гила өзенінің оң жағалауындағы ежелгі ауыл) сауда арқылы әкелінгенін болжанады, содан кейін Хохокам шеберлері оған ою-өрнек салып, тесіктер ашқан. Білезік содан кейін Аризонадан Гила өзені арқылы Гила өзені жанындағы қауымға қайтадан сауда жолымен жеткен деп есептеледі. Жақын жердегі тағы бір қызықты орындарға ыстық су бұлақтары, олармен байланысты қираған орындары, ұлттық орманды аралау жолдары, сондай-ақ Гила өзенінде және Гила шөлінде балық аулау кіреді.
A museum and visitor center is located at the monument near the TJ Ruins. The visitor center is jointly operated by the U. S. Forest Service and the National Park Service. The museum hosts exhibits of Apache and Mogollon artifacts, uncovered both in the surrounding wilderness and at the monument. Displayed items include a bracelet crafted from Glycymeris Bittersweet clam shells found by a student park ranger, Charles Grymko. Believed to have been brought via trade from the Gulf of California to Snaketown (an ancient village on the right bank of the Gila River on the modern day Gila River Indian Community south of the village of Ahwatukee), the shell eventually was etched and drilled by Hohokam artisans. The bracelet is believed then to have made its way up the Gila River from Arizona to the Gila River community, again by way of trade. Other nearby attractions include hot springs, associated ruins sites, national forest hiking trails and fishing along the Gila River and in the Gila Wilderness.