Кіріспе

Еуропалық парламентке сайлаулар ересектердің жалпы сайлау құқығымен бес жылда бір рет өтеді; 400 миллионнан астам адам дауыс беруге құқылы, бұл Үндістаннан кейінгі әлемдегі екінші ең үлкен демократиялық сайлау. 2019 жылға дейін 751 еуропарламент депутаты Еуропалық парламентке сайланды, ол 1979 жылдан бері тікелей сайланады. 2020 жылы Ұлыбританияның ЕО-дан шығуынан кейін, президентті қоса алған еуропарламент депутаттарының саны 705-ке дейін азайды. Еуропалық Одақтың басқа ешбір институты тікелей сайланбайды, ал Еуропалық Одақ Кеңесі мен Еуропалық Кеңес тек ұлттық сайлаулар арқылы жанама түрде заңдылық алады. Еуропалық саяси партиялар Еуропалық сайлаулар үшін Еуропалық одақ көлемінде үгіт жүргізу құқығына ие болғанымен, үгіт науқандары ұлттық сайлау науқандары арқылы жүргізіледі, онда ұлттық партиялардан ұлттық делегаттар жарнамаланады. Сайлау күндері – 7 сәуір мен 10 шілде аралығында, бейсенбіден жексенбіге дейін бес күнге созылады. Соңғы сайлау 2019 жылы өтті, ал келесі сайлау 2024 жылы болады.

Тарату

Әрбір мүше мемлекетке орын бөлу дегрессивті пропорционалдық принципіне негізделген, сондықтан әр елдің халқының саны ескерілгенімен, кіші мемлекеттер өз халқына пропорционал емес көбірек Еуропарламент депутатын сайлайды. Әр ел сайлайтын депутаттардың саны келісімдер арқылы белгіленгендіктен, мүше мемлекеттер арасында орынды бөлудің нақты формуласы жоқ. Бұл құрылымды өзгерту үшін барлық үкіметтердің бірауыздан келісімі қажет.

Елдер бойынша дауыс беру айырмашылығы

Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің көпшілігі өздерінің Еуропарламент депутаттарын партиялық тізімдегі пропорционалдық өкілдікті пайдалана отырып, бүкіл мемлекетті қамтитын бір сайлау округімен сайлайды. Дегенмен, сайлау процедуралары өте әртүрлі: кейбір елдер пропорционалды өкілдіктің ең жоғары орташа әдісін, ал кейбіреулері ең үлкен қалдық әдісін қолданады, сондай-ақ ашық тізімдерді немесе жабық тізімдерді пайдаланады. Қосымша, квота мен сайлау шегін есептеу әдісі де елдер арасында әртүрлі. Бірнеше сайлау округі бар елдер:

Бельгия үш сайлау округіне бөлінеді: голланд тілінде сөйлейтін сайлау коллегиясы, француз тілінде сөйлейтін сайлау коллегиясы және неміс тілінде сөйлейтін сайлау коллегиясы. Бірінші екі округ өздерінің депутаттарын партиялық тізімдер арқылы пропорционалдық өкілдік принципі бойынша сайлайды, ал неміс тілді округте тек бір депутат бар, сондықтан ол пропорционалдық әдіспен сайланбайды. Ирландия үш сайлау округіне бөлінген және бірыңғай ауыстырылатын дауыс жүйесін қолданады. Біріккен Корольдік, Одақтан шығар алдында, Шотландия, Уэльс, Солтүстік Ирландия және Англияның әр аймағын қамтитын сайлау округтеріне бөлінген. Солтүстік Ирландияда бірыңғай ауыстырылатын дауыс қолданылса, қалған округтерде партиялық тізімдер пайдаланылды. 1999 жылға дейін Англия, Шотландия және Уэльсте «бірінші келгенге» жүйесі қолданылды. Германия, Италия және Польшада басқа жүйе қолданылады, онда партияларға бүкіл ел бойынша берілген дауыстар негізінде орын беріледі, бұл бір округтен сайланатын мемлекеттердегідей; бұл орындар өңірлік тізімдердегі кандидаттарға беріледі. Әр партияның орын саны белгілі болғаннан кейін, олар өңірлік тізімдердегі кандидаттарға партияның жалпыұлттық дауыс жинауына әр өңірден түскен дауыстардың үлесіне пропорционалды түрде беріледі. Бұл бөлімшелер қатаң айтқанда сайлау округтері емес, өйткені олар партияларға берілетін орындардың санына әсер етпейді, бірақ сайланғаннан кейін депутаттар өкілдік ететін аудандар болып табылады. Әр өңірдегі депутаттардың саны сайлаудан кейін динамикалық түрде анықталады және әр өңірдегі сайлауға қатысу деңгейіне байланысты. Сайлауға қатысу деңгейі жоғары аймақтағы партияларға көбірек дауыс түседі, нәтижесінде сол аймақтан көптеген Еуропарламент депутаттары сайланады.

Еуропалық партиялар

Еуропалық Одақта идеологиялық тұрғыдан алуан түрлі Еуропалық партиялардың қатысуымен көппартиялық жүйе бар. Ешбір Еуропалық партия жеке өзі билікке ие болған емес, сондықтан олардың аффилирленген парламенттік топтары заңнаманы қабылдау үшін бірлесіп жұмыс істеуі қажет. Еуропалық сайлаулардың нәтижесінде жалпы еуропалық үкімет құрылмағандықтан, ұзақ мерзімді коалициялар жасалмаған. Еуропалық партияларға еуропалық сайлауға үгіт жүргізуге эксклюзивті құқық берілген; олардың парламенттік топтарына үгіт жүргізуге және үгітпен байланысты кез келген іс-шараға қаражат жұмсауға қатаң тыйым салынған. Еуропалық парламентке сайлау науқаны елдер бойынша әртүрлі жүреді, себебі Еуропалық парламентке өкілдер сайлау ұлттық заңдармен реттеледі. Мысалы, еуропалық партия Эстонияда шексіз жарнамалық эфир уақытын сатып ала алады, ал Швецияда жарнаманың кез келген түріне тыйым салынған. 2014 жылғы Еуропарламент сайлауында Еуропалық партиялар Еуропалық Комиссияның президенті лауазымына кандидат ұсынуға келісті. Әр кандидат Еуропалық партияның жалпы еуропалық науқанын жетекшілік етті. Еуропалық Кеңеске ең күшті партияның кандидатын ұсынуға заңдық міндеттеме болмаса да, кеңес сайлаушылардың шешімінен басқа таңдау жасамайды деп есептелді. Сондықтан, 2014 жылғы Еуропарламент сайлауында Еуропалық Халық партиясының жеңісінен кейін оның жетекші кандидаты Жан-Клод Юнкер Еуропалық Комиссияның президенті болып сайланды. Екі негізгі партия – оңшыл орталық Еуропалық Халық партиясы және солшыл орталық Еуропалық Социалистер партиясы. Олар басқа кіші партиялармен бірге ең ірі екі топты (сәйкесінше ЕХП және S&D деп аталады) құрайды. Демократиялық социалистер, жасылдар, өңірлік партиялар, консерваторлар, либералдар және евроскептиктер сияқты көптеген басқа да топтар бар. Олар парламенттегі жеті мойындалған топты құрайды. Топқа мүше емес депутаттар «топтан тыс» деп белгіленеді.

Ұсынылған реформалар

Еуропаның болашағы туралы конференцияның қорытынды баяндамасында Еуропалық Одақты реформалауға бағытталған 320-дан астам ұсыныс бар. Онда Еуропалық Парламент сайлауларында дауыс беру шарттарын (дауыс беру жасы, сайлау күні, сайлау округтеріне, үміткерлерге, саяси партияларға және олардың қаржыландырылуына қойылатын талаптарды) үйлестіру мақсатында ЕО сайлау заңын өзгерту ұсынылады, сондай-ақ бірнеше мүше мемлекеттерден үміткерлермен бірыңғай Еуропалық тізімдер немесе «ұлттық шекарадан аспайтын тізімдер» бойынша дауыс беруге көшу ұсынылады. Бұдан өзге, электрондық дауыс беру мүмкіндіктерін жеңілдету және мүгедектердің дауыс беру құқығын қамтамасыз ету қажеттігі айтылады. Баяндамада еуропалық азаматтардың Еуропалық Комиссия президентін сайлауға қатысуының артуы керектігі көрсетіліп, бұл Комиссия президентін тікелей сайлау немесе жетекші үміткерлер жүйесі арқылы іске асырылуы мүмкін екендігі атап өтіледі.

Құқықтық негіздеме

Әрбір мүше мемлекетте кімнің Еуропалық парламентке кандидат ретінде дауыс бере алатыны және сайлауға қатыса алатыны туралы әртүрлі ережелер бар. Испания мен Ұлыбритания арасындағы сот ісінде Еуропалық сот мүше мемлекеттерге Еуропалық одаққа мүше емес азаматтарға да сайлау құқығын беруге рұқсат етілгенін мәлімдеді. Өзінің азаматы емес ЕО елінде тұратын әрбір ЕО азаматы, сол елдің азаматтарымен бірдей шарттарда, өзінің тұратын елінде Еуропалық парламент сайлауында дауыс беруге және сайлауға қатысуға құқылы. Бұл құқық Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтарының Хартиясының 39-бабында бекітілген. Сонымен қатар, дауыс беру құқығы Еуропалық Одақ жұмыс істеу туралы шарттың 20(1) және 22(1) баптарында да қарастырылған. Осыған байланысты, барлық ЕО елдері белгілі бір аймақтағы барлық сайлаушылардың тізімін қамтитын сайлау тізімдерін жүргізеді, оған сол аймаққа жаңадан келгендер кез келген уақытта өздерінің есімдерін қосу үшін өтініш бере алады. ЕО азаматтары сол елде болу мерзімі бойына дауыс беруге құқылы. Сондықтан, бір адам бірнеше ЕО мүше мемлекетінде дауыс беруге мүмкіндік алады. Мысалы, Францияда университетте оқып, сабақтан тыс уақытта Нидерландыдағы отбасының үйінде тұратын португалиялық азамат Францияда, Португалияда немесе Нидерландыда Еуропалық парламент сайлауында дауыс беруге құқылы. Бұл жағдайда португалиялық азамат үш ЕО мүше мемлекетінде дауыс беруге құқылы болғанымен, ол тек бір мемлекетте бір дауыс бере алады. Мүше мемлекет Сайлауға құқылы сайлаушылар Сайлауға құқылы кандидаттар Австрия Сайлау күні 16 жасқа толған және Австрияда тұратын Австрия азаматтары. Сайлау күні 16 жасқа толған, шетелде тұратын және өзінің тұрғылықты жері болған Австрияның сайлау тізімінде тіркелу туралы өтініш берген Австрия азаматтары. Австрияда тұратын 16 және одан жоғары жастағы Еуропалық Одақ азаматтары, олар Австрияның сайлау тізімінде өздерінің тұрғылықты жері бойынша тіркелу туралы хабарлама берді. Сол жақтағыдай, дауыс беру жасы 16 емес, 18 жаста. Бельгия Бельгияда тұратын және Бельгияның бір коммунының халық тізіліміне тіркелген 18 және одан жоғары жастағы бельгиялық азаматтар. Сайлау күніне 18 және одан жоғары жастағы, Бельгиядан тыс жерде тұратын, сайлау күніне дейін 16 күн бұрын тұратын еліндегі Бельгияның дипломатиялық немесе консулдық кеңсесіне дауыс беру туралы өтініш жіберген Бельгия азаматтары. Бельгияда тұратын, сайлау күні 18 жастан асқан, тұрғылықты жері бойынша тұрғындар немесе шетелдіктер тізілімінде тіркелген және сайлау тізілімінде тіркелген Еуропалық Одақтың азаматтары. Дауыс беру міндетті, ал дауыс бермеу үшін 137,50 еуроға дейін айыппұл салуға болады. Сайлау күні 21 және одан жоғары жастағы француз, голланд немесе неміс тілінде сөйлейтін Еуропалық Одақтың азаматтары. Болгария сайлау күніне 18 жасқа толған, соңғы үш ай ішінде Болгария Республикасында немесе Еуропалық Одақтың басқа бір мемлекетінде кемінде 60 күн тұрған, тыйым салынбаған және бас бостандығынан айыру жазасын өтпеген Болгарияның азаматтары. Еуропалық Одақтың бір мемлекетінің азаматы, егер бұл адам сайлау күніне 18 жасқа толған, тыйым салынбаған, бас бостандығынан айыру жазасын өтпеген, Болгария Республикасында тұруға рұқсат берілген куәлігі бар, соңғы үш ай ішінде Болгария Республикасында немесе Еуропалық Одақтың басқа бір мемлекетінде кемінде 60 күн тұрған, оның азаматы болып табылатын мемлекетте сайлау құқығынан айырылмаған және алдын ала жазбаша түрде Болгария Республикасының аумағында өзінің сайлау құқығын жүзеге асыру ниетін білдірген болса, Болгария Республикасы атынан Еуропалық Парламент депутаттарын сайлауға құқылы. Болгарияның азаматы емес, сайлау күніне 21 жасқа толған, Еуропалық Одаққа мүше емес мемлекеттің азаматтығына ие емес, тыйым салынбаған, бас бостандығынан айыру жазасын өтпеген, өзінің азаматы болып табылатын мемлекетте сайлау құқығынан айырылмаған, Болгария Республикасы үшін тұрақты немесе тұрақты тұрғылықты мәртебесіне ие болмайтын, кем дегенде соңғы алты ай ішінде Болгария Республикасында немесе Еуропалық Одақтың басқа бір мемлекетінде тұрған және сайлауға қатысу тілегін жазбаша түрде мәлімдеген кез келген Еуропалық Одақ мемлекетінің азаматы. Хорватия 18 және одан жоғары жастағы хорватиялық азаматтар. Хорватияда тұратын Еуропалық Одақ азаматтары сайлауға кем дегенде 30 күн қалғанда сайлау тізіліміне тіркелді. Хорватияда тұратын Еуропалық Одақ азаматтары сайлауға кем дегенде 30 күн қалғанда сайлау тізіліміне тіркелді. Кипр Чехия Еуропалық Одақтың азаматтары сайлау күніне 18 жасқа толған және сайлау күніне дейін кемінде 45 күн бұрын азаматтар тізіліміне тіркелген, денсаулықты қорғау немесе шешім қабылдау қабілетіне байланысты заңмен шектеулер болмаса. Еуропалық Одақтың азаматтары Дания Данияда тұратын немесе басқа ЕО мүше мемлекетінде тұратын 18 және одан жоғары жастағы Дания азаматтары, егер олар заңдық қабілетсіздіктен айырылмаса. Данияда тұратын 18 және одан жоғары жастағы Еуропалық Одақ азаматтары, егер олар заңдық қабілетсіздіктен айырылмаса. Дауыс беруге құқылы Еуропалық Одақ азаматтары, егер олар қоғамдық пікірде оларды Еуропалық парламент мүшесі болуға лайық емес деп есептейтін қылмыс жасаған болса, басқаша болса дауыс бере алады. Эстония Сайлау күніне 18 жасқа толған және мекенжайы халық тізіліміне енгізілген Еуропалық Одақ азаматтары. Дауыс беру құқығынан айырылған және қылмыс жасаған және жазасын өтеп жатқан адам дауыс бере алмайды. Дауыс беру құқығын қанағаттандыратын кемінде 21 жастағы Еуропалық Одақ азаматтары, қорғаныс күштерінің мүшелерінен басқа. Финляндия Сайлау күніне 18 жасқа толған, тұрғылықты жеріне қарамастан, барлық фин азаматтары. Сайлау күніне 18 жасқа толған және Финляндияда дауыс беру тізіміне тіркелген және сайлау күніне дейін 51 күн бұрын заңмен белгіленген тұрғылықты жері Финляндияда болған Еуропалық Одақ азаматтары, егер ол өзінің азаматы болып табылатын мемлекетте дауыс беру құқығынан айырылмаса. Дауыс беруге құқылы фин азаматтары және заңдық жарамсыздықтары жоқ. Өзінің туған мемлекетінде дауыс беру құқығын жоғалтпаған, Финляндияда тіркелген және дауыс беру тізіміне енгізілген Еуропалық Одақ азаматтары. Франция Францияда тұратын және сайлау тізіміне тіркелген 18 және одан жоғары жастағы француз азаматтары. Франциядан тыс жерде тұратын және консулдық сайлаушылар тізіміне (la liste électorale consulaire) немесе өзімен байланысты муниципалитет тізіміне (туған жері, Франциядағы соңғы тұрғылықты жері, ата-анасының бірінің муниципалитеті, жұбайы немесе туыстары, тұрғын үйі немесе жергілікті салық төлейтін муниципалитеті) енгізілген 18 және одан жоғары жастағы француз азаматтары. Францияда тұратын, сайлау күніне 18 жасқа толған және сайлау тізіміне тіркелген Еуропалық Одақ азаматтары. 23 жасқа толған Еуропалық Одақ азаматтары. Германия Еуропалық Одақтың азаматтары, егер олар кемінде үш айдан бері Еуропалық Одақ мүше мемлекеттерінде тұратын болса, сайлау күніне 18 жасқа толған және Германияда тұратын. Сонымен қатар, Германияда кемінде 14 жасқа толған кезде соңғы 25 жылдың ішінде кемінде үш тізбекті ай бойы тұрған 18 және одан жоғары жастағы неміс азаматтары. 18 және одан жоғары жастағы Еуропалық Одақ азаматтары. Греция Грецияда тұратын және грек муниципалитеті немесе қауымдастығындағы сайлау тізіміне тіркелген, сайлау болатын жылдың соңғы күніне 17 жасқа толған грек азаматтары, егер олар заңдық қабілетсіздіктен айырылмаса. Грецияның 17 жасқа толған азаматтары...

Саясат зерттеулері

Еуропалық парламент сайлаулары бойынша сауалнамалар ұлттық парламент сайлауларына қарағанда сирек жүргізіледі, сондай-ақ, жалпы деңгейде сауалнамалар жоқ. Europe Elects 2014 жылы жарияланған сауалнама деректеріне негізделген ай сайынғы мандаттарды болжауды енгізді. 2019 жылы бұл Еуропалық парламенттік фракцияларға негізделген дауыс беру болжамымен толықтырылды.