Сардиния королі Карл Феликс: Өмір және билеуі

Кіріспе

Сардиния королі 1821–1831 жылдары. Шарль Феликс (6 сәуір 1765 – 27 сәуір 1831) – 1821 жылдың 12 наурызынан қайтыс болғанға дейін Сардиния королі және Савойя мемлекеттерінің билеушісі болды. Ол Савой әулетінің Виктор Амадей I Савойдан бастау алған еркек әулетінің соңғы өкілі болды, және Шарль Феликс қайтыс болғаннан кейін Виктор Амадейдің інісі, Кариньяно князі Томас Францисктің таққа отыруына себепкер болды.

Ерте өмір

Карл Феликс Туринде Савойялық Виктор Амадей III және Испаниялық Мария Антония Фердинандадан туған он бірінші бала және бесінші ұл ретінде дүниеге келді. Оның әкесінің ата-аналары Савойя королі Карл Эммануэль III және оның неміс әйелі Гессен-Ротенбургтік Поликсена болды. Анасының ата-аналары Францияда туған Испания королі Филипп V және оның итальяндық әйелі Элизабетта Фарнезе еді. Ол Савойяның тағы екі билеушісі Карл Эммануил IV және Виктор Эммануил I-нің кіші інісі болды. Карл Феликс балалық шағын әпкесі Мария Каролинамен және кіші інісі Джузеппе Бенедетто Пласидомен, Мориана графымен Монкалиери сарайында өткізді. Карло Феличе өте күрделі мінезге ие болған: бір жағынан тұрақты және икемсіз, жасырын, сенімсіз және импульсивті, тіпті ренжімшіл және кекшіл болса; екінші жағынан адал, шыншыл және эмоция мен сезімге қабілетті еді. Ол өткір ойлы, кейде тіпті иронияға құмар болатын. Ол монархияны және билік ету құқығын қасиетті деп санады. Француз революциясы және Италия науқаны жылдарында Карл Феликс ағасы Виктор Эммануэль, оның әйелі Мария Тереза, Монферрат герцогы Маурицио Джузеппе және Мориана графы Джузеппе Пласидомен бірге Карл Эммануэль IV-тің шеңберіне қарсы "параллель сарайдың" бір бөлігін құрады. Осы кезеңде Карл Феликс жеке күнделік жаза бастады, ол оқиғалар мен Савойядағы сарайдағы қақтығыстар туралы маңызды дереккөз болып табылады.

Италиялық жорық (1792-1798)

Франциямен соғыс басталғанда, Чарльз Феликс әскери білім алған болса да, сарбаз ретінде көзге түспеді. 1792 жылы француздар Савой герцогтығы мен Ницца графтығын басып алғаннан кейін, ол әскерге Салуццоға дейін еріп жүрді. 1793 жылы ол әкесі Виктор Амадей III-ге ілесіп, генерал Ж. де Винс басқаратын австриялықтармен бірге Ницца мен Савойды қайтару операцияларын жүргізді, Сюза алқабына, Пинероло, Кунео және Тендеге барды. Шарльз Феликс кез келген жағдайда майданнан қашық болды. 1794 жылдың көктемінде оның ағасы Монферрат герцогы Аостаға келгеннен кейін, Шарльз Феликс және Джузеппе Пласидо стратегиялық маңызы бар бірнеше позицияны қайтару үшін Моржекске сапарлады, бірақ ештеңеге қол жеткізе алмады. 1796 жылдың 28 сәуірінде Виктор Амадей III француздармен Шераско қарулы келісіміне қол қоюға мәжбүр болды, одан кейін 15 мамырда Ницца, Савойя, Женевуа және бірнеше бекіністердің француз бақылауын қабылдаған Париж шарты жасалды. Генуя герцогы титулын алған Чарльз Феликс номиналды шығынының орнын толтыру үшін Суза маркизі титулын алды. Виктор Амадей III сол жылдың қазан айында қайтыс болды, ал оның орнын Пьемонт князі ретінде Карл Эммануэль IV басты. Жаңа король мен Чарльз Феликс арасындағы қарым-қатынас бұрын да жақсы болған емес, енді король бауырларын мемлекеттік істерден хабарсыз ұстауға тырысқандықтан нашарлады. Билік құрған екі жылдан кейін Карл Эммануэль IV материктегі барлық корольдық биліктен бас тартуға мәжбүр болды. Король мен патшалық отбасының қалған мүшелерімен бірге Чарльз Феликс 1798 жылдың 9 желтоқсанында Туриннен Кальяриге кетті, олар 1799 жылдың 3 наурызында жетті.

Сардинияның вице-королі (1799-1814)

Карл Эммануил IV баласыз болды және әйелі қайтыс болғаннан кейін, 1802 жылдың 4 маусымында ағасы Виктор Эммануил I пайдасына тақтан бас тарды. Ол Сардиниядағы иеліктерді өзі иеленбеді, оларды вице-король ретінде Карл Феликске тапсыруды жөн көрді. Карл Феликс Сардинияны билеген кезде қатал және авторитарлық болды. 1794 жылғы сардин революциялық қозғалыстарынан бастап аралда тәртіпсіздік орнады, оны кең таралған кедейлік күшейтті, бұл қылмыс деңгейінің өсуіне әкелді. Вице-король оны қаталдықпен басып таңбалады және ағасы, патшаға «адамзаттың игілігі үшін қырғын, қырғын» деп хат жазды. Карл Феликс әскери режим орнатты, сондықтан Сардиния халқы оны «Карло Фероче» (Қатал Карл) деп атады. Бұл режимнің құралы – саяси істерді тергеуге арналған вице-корольдік делегацияның арнайы соты болды. Ол дереу «капополо» (халық көшбасшысы) Винченцо Сулиске қарсы шара қолданды, ол революциялық қозғалыстарды жеңуде вице-корольден оқшау шықты. Сулис жиырма жылға сотталды, бірақ вице-король бұл үкімді тым жеңіл деп санады. Сонымен қатар, «мемлекеттік қылмыскерлерді» қуғанда Карл Феликс әскери тәртіптерді қолдануды заңдастырды және полицияға барлық билікті берді – тыңшылықтан бастап хаттарды цензуралауға және күдіктілерге сыйлық тағайындауға дейін. Бірақ қайта ұйымдастыру жұмысында ол сот жүйесінің және жергілікті бюрократияның тәуелсіздігін бақылауға күш салды және феодалдық режимнің кейбір кемшіліктерін түзетуге қол жеткізді. Шындығында, корольдіктің парламенті – Stamenti 400,000 лира салық төлеуге дауыс бергенде, Карл Феликс ең кедей топтарды салықтан босату үшін күш көрсетті және феодалдық сотта дауларды вассалдардың пайдасына, феодалдардың емес, шешті. Саяси және әлеуметтік жағдайдың тұрақсыздығына қарамастан, Карл Феликс аралдың ауыл шаруашылығы мен экономикасын жақсарта алды. Оның билігінде аграрлық қоғам және Корольдік кеніштері мен орман шаруашылығын басқару кеңсесі құрылды. Оливка ағаштарын өсіруге көмектесілді және жергілікті өндірісті қолдау үшін коммерциялық келісімдер жасалды. Соңында ол жол желісін жүйелеу жобасын бастады.

Charles Emmanuel IV was childless and, after the death of his wife, he abdicated in favour of his brother Victor Emmanuel I on 4 June 1802. The latter did not take possession of the domains in Sardinia himself, preferring to entrust them to Charles Felix as viceroy. Charles Felix's government of Sardinia was rather rigid and authoritarian. Since the Moti rivoluzionari sardi in 1794, the island had experienced a period of disorder, exacerbated by widespread poverty, which had led to an increase in crime, which the viceroy suppressed with notable harshness, writing to his brother the king, "slaughter, slaughter, for the good of the human race." Charles Felix established a military regime, such that his Sardinian subjects referred to him as "Carlo Feroce" (Charles the Ferocious). The tool of this regime was the special court of the Viceregal delegation for the investigation of political proceedings, which took action immediately against the "capopolo" (popular leader), Vincenzo Sulis, who was guilty of nothing other than having been more successful than the viceroy in defeating the revolutionary movements. When Sulis was condemned to twenty years in gaol, the viceroy considered it a lenient sentence. Furthermore, in the persecution of "state criminals," Charles Felix legitimated the adoption of military procedures and granted every power to the police, from spying to censoring letters and placing bounties on suspects. In his reorganisation work, however, he displayed notable energy to control the autonomy of the judiciary and the local bureaucracy and managed to correct some abuses of the feudal regime. In fact, when the Stamenti, the parliament of the kingdom, voted to pay a tax of 400,000 lire, Charles Felix exerted significant pressure to have the poorest classes exempted from the tax and he judged disputes in feudal jurisdiction in favour of vassals rather than feudal lords. Despite the precarious political and social situation, Charles Felix was able to bring some improvements to the agriculture and economy of the island. Under his rule, an agrarian society and an office for the administration of Crown mines and forests were established. Additionally, the farming of olives was encouraged and commercial contracts were granted to encourage local production. Finally, he began a project to systematise the road network.

Неке және Туринге оралу (1814-1821)

1807 жылы 7 наурызда Палермодағы Палаццо деи Норманнидің Каппелла Палатинасында Карл Феликс Неаполь мен Сицилияның Мария Кристинасына (17 қаңтар 1779 – 11 наурыз 1849), Неаполь мен Сицилия королі Фердинанд IV және Австрияның Мария Каролинасының қызына, өкіл арқылы үйленді. Алғашында Карл Феликс қарсы болған бұл неке, династиялық себептермен ұйымдастырылған еді. Карл Эммануил мен Виктор Эммануилдің ұлдары болмады (соңғысының ұлы ауырып Сардинияда қайтыс болды), ал Монферрат герцогы мен Мориан графы қайтыс болғандықтан, Карл Феликс мұрагерлікке ие болды, демек, оның ұл тууы қажет еді. Мария Кристинамен некелесу үйлесімді болғанымен, ол бала туа алмады, бұл Виктор Эммануэльді Савой үйінің қосалқы тармағынан – Карниньяно ханзадасы Карл Альберттің мұрагерлігін қарастыруға мәжбүр етті. Наполеонның құлауынан және Виктор Эммануэльдің 1814 жылы 20 мамырда Туринге оралуынан кейін Карл Феликс оған қысқа мерзімге қосылды, содан кейін келесі жылы әйелімен бірге Сардинияға қайтып келді. Ол 1821 жылға дейін вице-король лауазымын ресми түрде сақтап тұрды, бірақ қысқа уақыттан кейін Туриндегі сарайға оралды.

Шығу тегі

1820 жылы Кадистегі көтерілістерден кейін Испания королі Фердинанд VII 1812 жылғы испан конституциясын қайта жаңартуға мәжбүр болды, сондай-ақ көптеген еуропалық мемлекеттерде өздерінің билеушілерінен ұқсас жеңілдіктер алу үміті туды. Неаполь мен Палермода көтерілістер басталды. Дағдарыстың алғашқы белгілері 1821 жылғы 11 қаңтарда Торинодағы театр қойылымында полиция төрт студентті тоқтатқанда расталды, себебі олар карбонерияның символы – қара ленталармен бірге қызыл бас киімдер киген еді. Жас жігіттер қарсылық көрсетіп, тұтқындалды, бұл үлкен төбелес тудырды. Келесі күні барлық студенттер мен олардың көптеген оқытушылары наразылық білдіріп, жастарды босатуды талап етті. Бұл талап орындалмағандықтан, олар университетте өздерін жапты, ал үкімет әскер шақыруға мәжбүр болды. Ешкім қаза болмады, бірақ көптеген адамдар жарақат алды және жағдай ушықты. Наразылық білдірушілер мен «Федерати» құпия қоғамы арасында байланыс орнатылды. Оның басшылары – Санторре ди Росси, Джачинто Коллегно, Карло Эмануэле Асинари, Гульельмо Моффа ди Лисио Грибальди (барлығы сарбаз, шенеунік немесе министрлердің ұлдары) және Роберто д’Азеглио 6 наурызда Карл Альбертпен кездесті. Олар ханзаданы Савой үйі үшін жаңа адам деп санады, ол абсолютизмнен бас тартуға дайын болуы мүмкін еді. Конспираторлардың мақсаты Савой үйін жою емес, оны саяси және әлеуметтік реформалар жасауға, содан кейін Виктор Эммануэль I-нің терең антиавстриялық көзқарастары ескеріле отырып, Австрияға қарсы соғыс бастауға итермелеу болды. Осыған байланысты конспираторлар Карл Феликстің болмауынан пайдаланды, олардың ойынша, ол Виктор Эммануэльді өз жоспарларына қарсы шығуға көндіре алатын еді. Олар әскерді жинап, Монкалиеридегі патшалық резиденцияны қоршап алып, конституция беруге және Австрияға соғыс жариялауға мәжбүрлеуді жоспарлады. Карл Альберттің рөлі конспираторлар мен патша арасында делдалдық жасау болып көрінетін, бірақ ертесі күні таңертең ол шешімін өзгертті және конспираторлардан қашуға тырысты, бірақ оларды жақтаудан бас тартпады.

Following revolts in Cadiz in 1820, King Ferdinand VII of Spain was forced to restore the Spanish Constitution of 1812 and the hope of obtaining similar concessions from their own sovereigns arose in many European states. Insurrections broke out in Naples and Palermo. The initial indications of the crisis were confirmed on 11 January 1821 when four students were stopped by the police at a theatre performance in Turin because they were wearing red caps with black bows, a symbol of the carboneria. The young men offered resistance and were arrested, provoking a large brawl. The next day, all the students and many of their teachers protested, calling for the release of the youths and, when this was refused, they blockaded themselves in the university and the government was forced to call in the army. Although nobody was killed, the wounded were very numerous and the situation escalated. A connection was made between the protestors and the secret society of the "Federati", whose leaders Santorre di Rossi, Giacinto Collegno, Carlo Emanuele Asinari, and Guglielmo Moffa di Lisio Gribaldi (all soldiers, officials, or sons of ministers) and Roberto d'Azeglio met with Charles Albert on 6 March. They were ready to act, having identified the prince as a new man for the House of Savoy, who might be willing to break with the absolutist past. The goal of the conspirators was not to abolish the House of Savoy, but to induce it to enact political and social reforms and then undertake a war against Austria, which seemed possible in light of the deeply anti Austrian sentiments of the Victor Emmanuel I. In this, the conspirators took advantage of the absence of Charles Felix, whom they thought would have been able to induce Victor Emmanuel to oppose their plans. They planned to raise the army, surround the royal residence at Moncalieri castle and force him to grant a constitution and declare war on Austria. The role of Charles Albert would have been to mediate between the conspirators and the king, but the following morning, he changed his mind and attempted to escape from the conspirators, although he did not disavow them.

Көтерілістің басталуы

Қастандықшылар күдікке толып, 10-шы күні жоспарлаған көтерілістің алдын алуға дайындалды. Сол күні Шарль Альберт, өкінішпен толы, Виктор Эммануэльге барлығын мойындап, кешірім тілеу үшін Монкалиериге асықты. Түнде заговоршылардың бірі Гульельмо Ансальди басқарған Александрия гарнизоны көтеріліс жасап, қаланы басып алды. Патша оларды тастап кеткеніне қарамастан, революционерлердің қалғаны осы кезде әрекет етуге бел буды.

Виктор Эммануэльдің орнынан түсуі және Карл Альберттің регенттік билігі

1821 жылы 11 наурызда жексенбіде король Виктор Эммануэль I корольдік кеңеспен кездесті, оның мүшесі Карл Альберт болды. Корольдің шешім қабылдамауы салдарынан ешқандай шара қолданылмады. 12 наурызда Турин цитаделі көтерілісшілердің қолына түсті. Виктор Эммануэль Карл Альберт пен Чезаре Балбоны Карбонаримен келіссөз жүргізуге шақырды, бірақ олардың хабарларын тыңдаудан бас тартты. Осылайша, кешке қарай, әскери көтеріліс тарағандықтан, король өзінің інісі Карл Феликс пайдасына тақтан бас тарды. Ол сол кезде Моденада болғандықтан, Карл Альберт регент болып тағайындалды. Корольдің мемлекеттік министрлерді қызметтен босатуынан кейін тақтан бас тартуы хаосқа алып келді, себебі бұл шетелдік державалар назардан тыс қалдырмайтын династиялық дағдарысты тудырды, сондай-ақ армия мен бюрократияны бөліп, тәртіпті сақтаудың барлық мүмкіндігін жойды. Регент жаңа үкімет құру арқылы (адвокат Фердинандо дель Поццоны (1768-1843) Ішкі істер министрі, генерал Эммануэле Пес ди Вилламаринаны соғыс министрі, ал Лодовико Саули д'Иглианоны сыртқы істер министрі етіп тағайындап) жағдайды бақылауға алуға тырысты және көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге ұмтылды, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді. Жаңа корольдың келісімісіз ешқандай шешім қабылдау мүмкін еместігін ескере отырып, Карл Альберт Карл Феликске оқиғалар туралы есеп жіберіп, нұсқау сұрады, бірақ хаттың бағытына жетуіне көп уақыт кетті. Халықтың наразылығына ұшыраудан қорқып, 1821 жылы 13 наурызда кешке Карл Альберт 1812 жылғы испан конституциясы үлгісіндегі конституцияны бекіту туралы жарлыққа қол қойды, ол король бекіткенше заң күшіне енбейтін еді. Келесі күні регент парламентті қорғау үшін хунта құруға шешім қабылдады. Екі күннен кейін ол Виктор Эммануэльдің әйелі Мария Терезаның тілегі бойынша сәл өңделген савойялық нұсқада Испания Конституциясын сақтауға ант берді.

Шарль Феликстің сөз сөйлеуі

Осы кезде Чарльз Феликс, ағасының тақтан бас тарғаны туралы Чарльз Альберттен хат алғаннан кейін, әрекет етуге шешім қабылдады. Ол елшіге өзіне «Мажасте» деп емес, қарапайым тілмен тіл тигізбеуді бұйырды, содан кейін ағасының тақтан бас тартуы зорлық-зомбылықпен алынғандықтан, оны жарамсыз деп мәлімдеді. Соңында ол: «Егер ханзаданың тамырында біздің патшалық қанымыз тамшысы болса, дереу Новараға барып, менің бұйрықтарымды күтсін», – деді. Испания конституциясына қатысты, ол ағасы тақтан бас тарғаннан кейін қабылданған барлық билік актілерін күшсіз деп жариялады, содан кейін төмендегі жарлықты шығарды: «Біздің сүйікті бауырымыз, патшаның номиналды түрде тақтан бас тартуымен үкімет түрінің өзгеруіне мүлде келіспейміз. Біз патшалыққа адал болған, сатқындарға көмектескен немесе конституция жариялауға батыл болған барлық азаматтарды бүлікшілер деп есептейміз». Чарльз Альберт қатты күйзеліске түсіп, Чарльз Феликстің бұйрығын орындап, Новараға барып, регенттік қызметтен бас тартып, баршаны Чарльз Феликске бағынуға шақырды. 29 күні ол Чарльз Феликстен Флоренцияға отбасымен бірге кету туралы бұйрық алды. Чарльз Альберт жолдан соң, Чарльз Феликс Австрияның Франциск I-іне бірнеше хат жіберіп, бүліктерді басу үшін әскер жіберуін сұрады. 3 сәуірде ол екінші жарлық шығарды, онда сарбаздарға кешірім берілді, ал бүлікшілерге қатаң санкциялар салынды, бұл кез келген келісімге келуге мүмкіндік бермеді. Канцлер Меттерних Моденаның Франциск IV-іне бұл жарлықтың ақылсыздық екенін және «ашу, құмарлық және жек көру сезімімен» жазылғандығын айтты. Көтерілісшілер енді басқа амалдары қалмағанын түсініп, Чарльз Феликске адал күштердің Витторио Саллиер де Ла Тур басшылығымен жиналған Новараға бет алды. Бұл Меттернихтің араласуына себеп болды. 8 сәуірде де Ла Тур әскерлерімен, ал 11 сәуірде Верчелли мен Алессандрияны басып алған австриялық генерал Фердинанд фон Бубна әскерлерімен шайқас болды. Де Ла Тур, Чарльз Феликстен толық өкілеттік алғаннан кейін, 10 сәуірде Турин қаласын басып алды. 19 сәуірде Ресей мен Австрия императорларының, Меттернихтің, Чарльз Альберттің, Франциск IV-тің және Чарльз Феликстің (өздеріне бүлікшілердің «арқасында» тәжді алу идеясын жек көретін) қысымына қарамастан, Виктор Эммануэль тақтан бас тартуын қайта растады. Осылайша, 25 сәуірде Чарльз Феликс таққа отырды.

At this point, Charles Felix, who had now received the letter from Charles Albert notifying him of his brother's abdication, decided to act. He told the messenger not to address him as "majesty", then asserted that since the abdication had been extracted through violence, it could not be considered valid. Finally, he said, "tell the Prince that, if there is still a drop of our royal blood in his veins, he should set out for Novara immediately and wait there for my orders." As for the Spanish constitution, he declared any sovereign acts taken after the abdication of his brother to be null and void, and then he issued the following proclamation, "Far from consenting to any change in the pre existing form of government with the nominal abdication of the king, our beloved brother, we consider all the royal subjects who have aided or abetted the traitors or who have presumed to proclaim a constitution, to be rebels." Charles Albert, deeply discouraged, did as Charles Felix commanded, went to Novara, and issued a proclamation renouncing the regency and calling on everyone to submit to Charles Felix. On the 29th, he received a letter from Charles Felix ordering him to depart with his family for Florence. With Charles Albert out of the way, Charles Felix dispatched several letters to Francis I of Austria, asking him to send troops in order to suppress the revolt. On 3 April, he issued a second proclamation which granted a pardon to the soldiers while applying strict sanctions to rebel officials, which ultimately, prevented any form of compromise. Chancellor Metternich himself said to Francis IV of Modena that this proclamation had been imprudent and was written "with animosity, passion, and hatred." The rebels, realising that no other option remained for them, marched on Novara, where the forces loyal to Charles Felix were gathered under the command of Vittorio Sallier de La Tour. This, inevitably, convinced Metternich to intervene. On 8 April there was a battle (Noara Borgo Vercelli) with the troops of de La Tour and then with those of the Austrian general Ferdinand von Bubna, who occupied Vercelli and Alessandria on 11 April, while de La Tour, who had received full powers from Charles Felix, occupied Turin on the 10th. On 19 April, despite pressure from the emperors of Russia and Austria, Metternich, Charles Albert, Francis IV, and Charles Felix himself (who hated the idea of receiving the crown "thanks" to rebels), Victor Emmanuel reaffirmed his abdication. Thus, on 25 April, Charles Felix acceded to the throne.

Басып шығару

Турин қаласын қайта бағындырғаннан кейін, Моденада тұрған Карл Феликс Австрия императорымен жеке хабарласып, Лайбах конгресінен өзінің иеліктерін абсолюттік монарх ретінде толыққанды басқаруға рұхсат беруін және Австрияның оның территориясына ешқандай араласпауына кепілдік беруін сұрады. Келесі Верона конгресінде Карл Феликс конституциялық өзгерістерге қысым көрсетілуінен қаушады және елшілеріне берген нұсқауларында Лайбах конгресінен туған «революциялық рухты» басу өзіне ғана тиесілі екенін, сондай-ақ осы міндеттің қажеттілігіне сенімді екенін қайталады. Моденада қалуды жөн санап, Игнацио Таон ди Ревельді Корольдіктің генерал-лейтенанты етіп тағайындады, ал Г. Пикконо делла Валле мен Г.К. Бриньолены сыртқы істер мен қаржы істеріне сәйкес тағайындады. Соңында ол оппозицияны басуға кірісті. Гвидо Астутидің еңбегінен алынған төмендегі үзінді оның іс-қимылдарын сипаттайды:

Патша соңында үш түрлі юрисдикция құрды: жазалау функциялары бар Патшалық делегациясы деп аталатын аралас азаматтық және әскери трибунал, офицерлер мен сержанттардың қызметін тексеруге арналған әскери комиссия және корольдіктің барлық қызметкерлерінің қызметін тексеруге арналған тексеру комиссиясы. Патшалық делегация 7 мамырдан қазан айының басына дейін жұмыс істеді, осы кезеңде 71 адам өлім жазасына кесілді, 5 адам өмір бойына түрмеге жабылды және 20 адам 5 жылдан 20 жылға дейін түрмеге қамалды. Делегация таратылғаннан кейін сенат тағы 24 адамды өлім жазасына кесті, 5 адамды өмір бойына түрмеге жапты және тағы 12 адамды 15-20 жылға түрмеге қамады. Қазан айының соңына қарай әскери комиссия 627 офицерді қызметтен босатылған деп тапты. Дегенмен, қатаң климат орнатылғанмен, айыптауларға үйрену және саяси идеялардың алуан түрлілігі жеке кек алуға мүмкіндік берді, бірақ корольдік билік, әсіресе Генуя губернаторы Джорджио Де Женей, адамдардың қашуына кедергі жасамады. Сотталғандардың барлығы екеуі ғана өлім жазасына кесілді. Сонымен қатар, граф д'Аглие жолдаған хатта Карл Феликс ешқашан сотталғандарға құпия түрде жәрдемақы беруге кедергі келтірмегені, ал Анджело Брофферио патшаның 1821 жылы өлім жазасына кесілген екі адамның біріне жәрдемақы барып жеткенін білгенде, соманы екі есеге арттырғанын хабарлады. Оппозицияны басу 1821 жылдың 30 қыркүйегінде аяқталды, ол кезде Карл Феликс көтеріліске қатысқан барлық адамдарды кешірді, басшыларды, қаржыгерлерді және адам өлтіру немесе зорлық-зомбылық жасағаны үшін кінәлі деп танылғандарды қоспағанда. Бірнеше күннен кейін Карл Феликс Туринге кірді.

Билік етуі (1821-1831)

Тіпті Туринге жетпей тұрып, Карл Феликс регенттің уәдесінен бас тарды және тәртіпті қалпына келтіруге көмектесу үшін австриялықтарды шақырды, олар 1823 жылға дейін Пьемонтта қалды. Осы жылы Карл Альберт Испанияға қару күшімен көтерілістің соңғы қызыл жалынды сөндіру үшін барды, бұл оны итальяндық либерализмнің сатқыны деп жек көруге себеп болды, бірақ патшаның сенімін қайта жеңіп алды, патша басқа мұрагерді таңдауға болатын еді. Карл Феликс – нағыз реакционер еді, ол әлемнің француз революциясының оның пікірінше зұлым және құдайға қарсы жаңалықтардан тазаланады деп сенді, ал бұл жаңалықтар Наполеон Бонапарт арқылы Еуропаға тарады, оны ол "жалғаншы" деп атады.

Ішкі саясат

Карл Феликс Туринде патша ретінде сирек болды және астананың әлеуметтік өміріне қатыспады, себебі ол ешқашан таққа таласпаған және туринделіктерге, олардың Наполеонды және конституциялық наразылықтарды қолдауы арқылы династияға сатқындық жасағандығын ойлағандықтан, ерекше жақындық сезінбеді. Шын мәнінде, ол Туринде тек театр маусымында ғана тұрды, ал қалған уақытын Савойя, Ницца, Генуя (оның сүйікті резиденцияларының бірі) және оның қарындасы Мария Аннадан мұрагерлік алған Говоне мен Аглие қамалында саяхаттап өткізді. Сондықтан патша өзінің министрлеріне, әсіресе Ішкі істер министрі граф Роже де Чолекке көптеген өкілеттіктерді жүктеуге бейім болды, өзіне бақылаушы рөлді қалдырды. Оның үкіметін Массимо д'Азеглио былай сипаттады: Дегенмен, патша реформалар қажеттілігін толығымен білмейтін емес және Пьемонт аймағын Паптық және шетелдік араласудан қорғауға күш салды. Ол шіркеудің артық құқықтары мен жеңілдіктерін шектеді, мемлекетке зиянды деп есептегендерін жойды, қасиетті орындардағы баспана құқығын толығымен жойды, діни қызметкерлерге қарсы істерді қарау құқығын әлеуметтік соттарға берді және катехизистерді, уағыздарды және діни кітаптарды мемлекеттік бақылауға алды. 1792 жылы Паптық келісіммен секуляризацияланған шіркеу мүліктері және біржақты секуляризацияланған францискандық мүліктер мәселесі бойынша патша дін қызметкерлері мен оларды қолдаушылардан тұратын арнайы комиссия тағайындады. 1827 жылғы желтоқсанда ерекше елші Филиберто Авогадро ди Коллобиано Папа Лев XII-ге ұсынған ұсыныстарды кардиналдар кеңесі қарады, олар кейбір қаржылық егжей-тегжейлерді және мемлекеттің мүлікті еркін иеліктен шығару құқығын қабылдамады. Алайда 1828 жылғы 1 сәуірде патша жаңа кеңес шақырды, онда қаржылық мәселелерде икемділік танытып, мүлікті иеліктен шығару мәселесінде қатаңдық сақтады. Нәтижесінде жасалған келісімді 1828 жылғы 14 мамырда Ватикан мақұлдады. Сонымен қатар, маңызды заңнамалық реформалар жүзеге асырылды, олар 1822 жылғы 16 шілдедегі ипотекалық жүйені реформалаған жарлықпен, 1822 жылғы 27 тамыздағы әскери қылмыстық заңды біріктірген жарлықпен және 1822 жылғы 27 қыркүйектегі сот жүйесін реформалаған жарлықпен іске асырылды. Бұл өзгерістер 1827 жылғы 16 қаңтарда қол қойылған Сардиния Корольдігінің азаматтық және қылмыстық заңдарымен аяқталды, ол ескі Carta de Logu-ды алмастырды. Шындығында, Виктор Эммануэль қатаң контрреволюцияны жүзеге асырған кезде, Карл Эммануэль IV-тің тақтан басқанынан кейін француздар жасаған барлық шараларды сынсыз қайтаруға тырысты, мемлекет өзінің көпшілік азаматтарының қазіргі заманғы идеялары мен қажеттіліктеріне сәйкес заңдарды талап ету ниетін елемеуге болмайтын еді. Кейбір кемшіліктерді жою үшін реформалар қажет болды. Осылайша, 1822 жылғы 27 қыркүйекте Карл Феликс ипотекаларды қайта жариялағаннан және әскери қылмыстық заңды кодекстегеннен кейін, ол Сардинияны қоспағанда, азаматтық сот жүйесін реформалау туралы жарлық шығарды. Жарлықпен көптеген арнайы соттар (мысалы, құмар ойындарына қатысты қылмыстар немесе порттарды басқару үшін) жойылып, 40 коллегиялық префектуралық сот құрылды (олар 416 "аудандық сотты" басқарды), бастапқы юрисдикциямен, олар аймақтың маңыздылығына сәйкес төрт классқа бөлінді, және оларға процедураларды оқытуды осы соттардың арнайы мүшелеріне тапсырды. Азаматтық және қылмыстық сот төрелігі Туриндегі Сенатта, ал салықтық сот төрелігі Аудит сотында қалды. Сонымен қатар, бұрынғы шағымдардың көптігін жою үшін бірыңғай апелляциялық сот құзыреті енгізілді және салық адвокатының министрлік лауазымы құрылды. Соңында, сотқа іс беру құны тегін, бірақ жеткіліксіз етілді, бұрынғы спорттық жүйе, яғни істің ауырлығына байланысты есептелген, судьялардың жалақысын қамтамасыз ететін өте ауыр сот төлемімен, мемлекеттен төленетін жалақының тұрақты жүйесімен алмастырылды. Тағы бір маңызды өзгеріс – 1827 жылғы 16 қаңтарда, негізінен граф Шолекстің жұмысының нәтижесінде жарияланған Сардиния Корольдігінің азаматтық және қылмыстық заң кодексі болды. Кодекс Туринде Сардинияның Жоғарғы Кеңесімен дайындалды. Содан кейін оны Сардинияның тиісті комитеті және Сардинияның Reale Udienza қарады. Нәтижесінде сардиниялық және материктік дереккөздер біріктірілді, бұл дәстүрлі және жаңа заңды құрады. Ең жаңа өзгерістер қылмыстық құқыққа қатысты: giudatico (басқа қылмыскерлерді ұстаған қылмыскерлерге жазасыздық) және esemplarità (өлім жазасының қатыгез кеңейтулері, мысалы, мәйіттің денесін бөліп, күлін шашу); өлім жазасын қолдануға шектеулер; жаза қылмысқа сәйкес болу принципінің бекітілуі; және жасалған және жасалмаған қылмыстар арасындағы айырмашылық. Соңында, құл саудасы жойылып, Сардиния туы астындағы кемеде құлдықта ұсталған кез келген адам дереу босатылатыны жарияланды.

Charles Felix was rarely present in Turin as king and did not participate in the social life of the capital, since he had never sought the throne and had no particular affection for the Turinese, whom he considered to have proven themselves traitors to the dynasty through their support for Napoleon and the constitutional protests. In practice, he resided in Turin only during the theatre season and he spent the rest of the time travelling around Savoy, Nice, Genoa (one of his favourite residences) and the castles of Govone and Agliè, which he had inherited from his sister Maria Anna. As a result, the king tended to delegate large amounts of power to his ministers, especially Count Roget de Cholex, Minister of the Interior, reserving a supervisory role for himself. His government was characterised by Massimo d'Azeglio as follows:

Nevertheless, the king was not entirely unaware of the need for reform and certainly exerted himself in the defense of the Piedmontese realm from Pontifical and foreign intervention. He limited the privileges and exemptions of the church, which seemed harmful to the state, almost completely abolished the right of sanctuary in holy places, granted secular courts the right to hear cases against priests, and imposed civic oversight of catechisms, sermons, and religious books. Regarding the issue of church property which had been secularised in 1792 (with Papal consent) and Franciscan property which had been secularised unilaterally, the king appointed an extraordinary board composed of officials and supporters of the clergy. The proposals, delivered to Pope Leo XII by ambassador extraordinary Filiberto Avogadro di Collobiano in December 1827, were examined by a council of cardinals, who rejected some financial details and the right of the state to dispose of the property freely. However, on 1 April 1828, the king summoned a new council, to which he professed flexibility on the financial issues and rigidity on the issue of disposal. The resulting agreement was approved on 14 May 1828 by the Holy See. There were also important legislative reforms, which were effected by the Edict of 16 July 1822, which reformed mortgages; the Edict of 27 August 1822, which unified the military penal law; and the Edict of 27 September 1822, which reformed the judicial system. These changes were capped by the Civil and Criminal Laws of the Kingdom of Sardinia, signed on 16 January 1827, which replaced the dated Carta de Logu. In fact, while Victor Emmanuel had implemented a rigid counter revolution, which uncritically revoked every arrangement made by the French after the abdication of Charles Emmanuel IV, the state could not continue to ignore the will of the majority of its subjects who called for laws in accordance with the ideas and needs of their contemporary world. Some reforms to fill the gaps were necessary. Thus, on 27 September 1822, after Charles Felix had re established the publication of mortgages and codified the military penal law, he promulgated an Edict on the reform of the civil judicial system excluding Sardinia. The edict abolished a majority of the special jurisdictions (e. g. for gambling offences, or management of ports), instituted 40 collegial prefecture tribunals (which managed 416 "district courts"), with original jurisdiction, which were divided into four classes, according to the importance of the area, and he entrusted instruction of the procedures to special members of these tribunals. Civil and penal jurisdiction remained with the Senate in Turin and fiscal jurisdiction with the Court of Audit. In addition, a single appellate jurisdiction was introduced, eliminating the multiplicity of appeals that had previously existed and the ministerial position of fiscal advocate was introduced. Finally, he made the act of taking a case to court free, however inadequately, replacing the old system of the sportula, which was a very heavy judicial fee, calculated on the basis of the seriousness of the case, which provided the judges' pay, with a regular system of salaries paid by the state. Another important change was the code of civil and criminal law of the Kingdom of Sardinia promulgated on 16 January 1827, mainly as a result of the work of the Count of Cholex. The code was prepared in Turin by the Supreme Council of Sardinia. It was then examined by an appropriate Sardinian committee and the Reale Udienza of Sardinia. The result was a confection of Sardinian and mainland sources, creating a law which was both traditional and novel. The most novel changes relate to penal law: the abolition of the giudatico (impunity for criminals who had arrested other criminals) and the esemplarità (cruel extensions of the death penalty, like quartering the corpse and scattering the ashes); restrictions on the imposition of the death penalty; affirmation of the principle that the punishment should fit the crime; and the distinction between attempted crimes and crimes actually committed. Finally, the slave trade was abolished and it was declared that any person who was found in captivity on a ship flying the Sardinian flag would instantly be freed.

Экономикалық бастамалар

Карл Феликс билігі қаржылық және экономикалық қиындықтармен, сондай-ақ қатаң протекционизммен сипатталды, бірақ қызмет көрсету және қоғамдық жұмыстар саласында бірқатар бастамалар іске асырылды. Жол желісі Кальяри мен Сассари (қазіргі Strada statale 131 Charles Felix) және Генуя мен Ницца арасындағы жолдарды салу арқылы, сондай-ақ Бормида және Тичино өзендеріндегі (соңғысы 1828 жылы аяқталды) көпірлерді тұрғызу арқылы жақсартылды. Қалаларда көптеген қоғамдық ғимараттар салынды: Ницца порты толыққанды қайта жаңартылды, Генуя патшаның құрметіне аталған Teatro Carlo Felice театрын алды, ал Турин қаланың жайлылығын арттату бағдарламасынан үлес алды, оған Дора өзеніндегі көпір, Карло Феличе алаңы, жер асты дренаждық каналдар, Кастелло алаңының галереялары және жаңа қалалық аудандар кірді. Карл Феликс вице-король болып қызмет еткен кезеңде назар аударған темір өңдеу саласына, сондай-ақ 1827 жылы құрылған Касса ди Риспаримио ди Торино және 1829 жылғы маусымда құрылған Корольдік өзара сақтандыру қоғамы арқасында едәуір жақсарған банк және сақтандыру салаларына да көңіл бөлді. Ол сондай-ақ ауыл шаруашылығы және өндіріс секторларын көптеген жеңілдіктер мен салықтық артықшылықтар беру арқылы, сондай-ақ 1829 жылы өткен, 500-ге жуық қатысушыны қамтыған сауда жәрмеңкесін ұйымдастыру арқылы қолдады.

Сыртқы саясат

Теориялық тұрғыдан алғанда, Карл Феликс өзінің мемлекетінің аумағын кеңейтуге мүдделі болған, бірақ ол ешқандай экспансионистік иллюзияларды сақтамады және өзінің мемлекетінің экономикалық және коммерциялық мүдделеріне назар аударуды жөн көрді. Осылайша, 1821 жылы австриялықтар мен ағылшындардың көмегімен ол "Субтим Порте" билігімен (жоғары есікпен) тиімді сауда келісіміне қол қойды. 1825 жылдың қыркүйегінде Триполи биін 1816 жылы ағылшынтардың қамқорлығымен онымен жасалған келісімді сақтауға және Солтүстік Африка жағалауымен жүзіп өтетін сардиниялық кемелерге құрмет көрсетуге мәжбүрлеу үшін ол күш көрсетуге кірісті. Айдың соңында капитан Франческо Сивори басқаратын екі фрегат ("Коммерсио" және "Кристина"), корвет ("Тритон") және бриг ("Нереида") Триполи жағалауында пайда болды. Бейге дипломатиялық қысым жасаудың соңғы әрекетінен кейін, 27 қыркүйекке қараған түні он сардиниялық қайық портқа кіріп, Триполи бригі мен екі шкунаны өртеп, Триполи әскерін таратты немесе өлтірді. Бұл бейді келісімге келуге мәжбүр етті. 1828 жылы ол Боффалорада Тичино өзені үстінен салынып жатқан көпiрді аяқтады, оны оның ағасы Виктор Эммануэль I бірнеше жыл бұрын Австрия императорымен жасалған келісімнің нәтижесінде бастаған еді, өйткені император өзеннің екінші жағындағы Ломбардия-Венеция Корольдігінің бөлігін басқарды.

Қамқорлық

Карл Феликс өнер мен мәдениетті ынтамен қолдаған. 1824 жылы ол көптеген ата-бабалары жерленген Хауткомб аббаттығын сатып алып, оны қайта жаңарту бағдарламасын сәулетші Эрнесто Меланоға тапсырды. Сол жылы ол қазіргі Туриндегі Египет мұражайының (Museo Egizio) негізін құрайтын коллекцияның көп бөлігін сатып алуға жауапты болды. Бұл заттар Барбания тумасы, сол кезде Францияның Мысырдағы консулы болған Бернардино Дроветтиден алынған. Коллекция әлі күнге дейін мұражай орналасқан Ғылым академиясының сарайына (Palazzo dell'Accademia delle Scienze) орналастырылды. 1827 жылы Карл Феликс Сауда палатасын және Палеография мен дипломатия мектебін құрды, ол Сурет және мүсін академиясына қарайтын болды.

Өлім және мұрагерлік

Карл Феликс 1831 жылғы 27 сәуірде Туринде, оның қарындасы Мария Анна, Шаблай герцогинясы, оған он жылдық биліктен кейін сыйлаған Palazzo Chablais сарайында, баласыз дүниеден озды. Ол Савойдағы Хауткомб аббаттығына жерленді, ал оның әйелі 1849 жылы сол жерге қойылды. Оның қайтысымен Савой әулетінің басты тармағы тоқтап қалды. Оның орнына Савой-Кариньяно әулетінің ең үлкен ер адам мүшесі, регент Шарль Альберт (1798-1849) келді. Шарль Альбертті мұрагер етіп таңдау өз еркімен болған жоқ, себебі Шарль Альберт либерализмге ұмтылысын және карбонарилерге деген қарым-қатынасын көрсеткен еді.

Мұра

Генуядағы Карло Феличе театры оның құрметіне аталған. Сардиния аралының басты тас жолы, Кальяри және Сассари Порто Торрес қалаларын байланыстыратын 19 ғасырда салынған Strada statale 131 Carlo Felice, оның есімімен аталады.