Кіріспе

Индоевропалық тілдер отбасының сатем тармақтарындағы тарихи дыбыс өзгерісі. Руки дыбыс заңы, сондай-ақ руки ережесі немесе иурк ережесі деп белгілі, – индоевропалық тілдер отбасының сатем тармақтарында, атап айтқанда балтық-славян, армян және үнді-иран тілдерінде болған тарихи дыбыс өзгерісі. Бұл дыбыс заңына сәйкес, түпкілік дыбыс (ағылшын тіліндегі "sh" дыбысына ұқсас дыбыс) , , , және жартылай дауыстылар (*u̯) және (*i̯), сондай-ақ сылбырлы аллофондар , , және : кейін өзгерген.

> /

Нақтырақ айтқанда, алғашқы кезеңде жартылай дауыстылар, немесе веляр дауыстыдан кейін короналды сибилянттың кері тартылуы жүрді немесе . Екінші кезеңде сибилянт жүйесінің тегістелуі ретрофлексияға алып келді (мысалы, санскриттегі ष және протославян тіліндегі), ал кейіннен славян және кейбір орта үнді тілдерінде велярға кері қайтарылды. Бұл ережені алғаш рет Холгер Педерсен тұжырымдады, және ол кейде Педерсен заңы деп аталады, бірақ бұл термин балтық-славян тілдеріндегі екпінге қатысты басқа да заңға қолданылады. "Руки" атауы дыбыс өзгерісін тудырған дыбыстардан (r, u, K, i) алынған. Бұл заң есте сақтау ережесі ретінде берілген, себебі орыс тілінде "руки" сөзі "қолдар" дегенді білдіреді, немесе "рука" сөзінің (салыстыру үшін, саусақтың ережесімен салыстырыңыз) жалғаулы түрі ("қолдың") болып табылады.

Тіл топтарына арналған қосымшалар

Бұл ереже бастапқыда санскрит тілі үшін қалыптастырылған. Кейіннен ол белгілі бір дәрежеде барлық сатем тілдері үшін де қолданылуы мүмкін деп ұсынылды, ал үнді-иран тілдері үшін толыққанды қолданыс тапты. (Дегенмен, кейбір нуристан тілдерінде кем дегенде бір ерекшелік кездеседі.) Балтық және албан тілдерінде бұл ереже басқа дыбыс заңдарының әсерінен шектеледі немесе оларға аз-көп дәрежеде ықпал етеді. Бірақ, бұл ереже осы үнді-еуропа тілдерінің тармақтарында әмбебап болған болуы керек, ал славян тілдерінде дауыссыз дыбыстар алдындағы өзгерістердің болмауы, олардың басқа сибилянттардың өзгерістерімен бірігуіне байланысты.

Славян тілдеріндегі ерекшеліктер

Славян тілдерінде бұл процесс дауыстының алдында жүйелі, бірақ дауыссыздардың алдында болмайды. Соңғы нәтиже – дауыссыз велалық фрикатив, ол алдыңғы дауысты немесе тіл ұшының жақындауының алдындағы велалық фрикативке қарағанда одан да артқа жылжыған.

Үнді-иран тілдеріндегі ерекшеліктер

Индо-иран тілінде *r және *l дыбыстары бірікті, және бұл өзгеріс жаңа дыбыстан кейін де орын алды; мысалы, Авестадағы karš, санскриттегі कर्षति kárṣati 'жырту' < PIE kʷels. Бұл көптеген ғалымдардың иран тілдерінің протославян тіліне кейінірек тигізген әсерін көрсететін дәлелі ретінде келтіріледі. Алайда, теорияда нақты кемшіліктер бар. Біріншіден, екі дыбыс (r/l) өте жақын болғандықтан, олардың екеуі де индо-иран тіліндегі өзгерістің себебі болуы мүмкін. Екіншіден, славян тілінде осы өзгерістің (руки) жұмыс істеген нақты мысалдары жоқ, сонымен қатар, тек осы өзгеріс пен сибилянттардың басқа да өзгерістерінің (мысалы, g > h) славян тіліне қарыз алынғаны да күмәнді. Сылбырлы жоғарғы таңдай дыбысы *H̥ прото-индо-иран тілінде *i болып өтеді, және осы да RUKI-ді тудырады.

Албан тілі

Орелдің (2000: 62) сөзінше, албан тілінде RUKI сияқты шектеулі даму байқалады, онда *s дыбысы тек PIE *y, *w (соның ішінде олардың дауыстық әріптестері *i, *u) кейін ғана sh болады. Мысалы:
lesh 'жүн, түк' < *laysa, салыстырыңыз: славян тіліндегі *listъ 'жапырақ' < *leys
dash 'қошқар' < *dawsa, салыстырыңыз: герман тіліндегі *deuzą < *dʰews om
pishë 'қайын' < *pisā, салыстырыңыз: латын тіліндегі pīnus 'қайын' < *pi(t)snos
prush 'көмір' < *prusa, салыстырыңыз: латын тіліндегі prūna 'көмір' < *prusnā; санскрит тіліндегі ploṣati 'жағу' < *prews
Бұл *rs, *ks және басқа дауыстылардың артынан келетін *s дыбысының дамуынан өзгеше. Мысалы:
djerr 'егістік жер' < *dersa, салыстырыңыз: грек тіліндегі χέρσος 'құрғақ жер' < *ǵʰers
hirrë 'сарысу' < *ksirā, салыстырыңыз: санскрит тіліндегі क्षीर / kṣīrá 'сүт'
kohë 'уақыт' < *kāsā, салыстырыңыз: славян тіліндегі *časъ 'уақыт' < *kʷeh₁s eh₂

Дегенмен, албан тіліне қатысты бұл көзқарас даулы. Біріншіден, Орелдің бұл теориясын негізге алған сөздердің этимологиясы сенімсіз. Dash сөзінің этимологиясы күмәнді, баламалы нұсқалар осы сөзді Proto-Indo-European *dʰews om емес, *dʰeh₁ l немесе *demh₂ ("үйрету") деген *dmh₂ сөзінен туындаған деп санайды. Pishë сөзінің Proto-Indo-European тілінен мұраға қалғандығы даулы; керісінше, ол және грек және латын тілдеріндегі оның дыбыстық ұқсастықтары субстрат сөздері болуы мүмкін. Lesh сөзінің этимологиясы *h₂welh₁ "жүн" сөзімен байланыстырылып, латын тіліндегі vellus сөзімен теңдестіріледі. Сонымен қатар, басқа зерттеулерде протоалбан тілінің диахрониясының зерттеулерінде RUKI сияқты ережелер қарастырылмаған. Михил де Ваан (2015) протоалбан тіліндегі *ʃ дыбысының пайда болуын RUKI заңына ұқсамайтын басқа механизмдермен байланыстырады: Индоевропалық *ks дыбысы *t алдында *ʃ дыбысына айналады (*s дыбысымен бірдей үрдіс, мысалы, jashtë "сыртта" және gjashtë "алты" сөздерінде, бірақ *t дыбысынан кейін келмейтін *ks жағдайларында емес), яғни *t дыбысы бұл өзгерістің шартты факторы болып табылады, ал емес *k дыбысы. Ал *s дыбысының дамуы өте күмәнді, бірақ Орелдің RUKI сияқты құбылысқа байланысты болғандығы туралы пікірінен өзгеше, де Ваан *s дыбысының *ʃ дыбысына айналуын жақын маңдағы дауыстылардың сапасына қарамастан, әлсіз дауысты немесе дауыстылар арасында пайда болған жағдайларда қарастырады.