Кіріспе

Македониядағы өзен, Грекия. Халиакмон (Αλιάκμονας, Aliákmonas; бұрынғы: Ἁλιάκμων, Aliákmon немесе Haliákmōn) – Грекия аумағында толығымен ағатын ең ұзын өзен, жалпы ұзындығы . Грекияда Халиакмоннан ұзын үш өзен бар: Марица (Έβρος), Струма (Strymónas) – екеуі де Болгариядан басталады, және Вардар (Αξιός) – Солтүстік Македониядан басталады. Бірақ олардың әрқайсысының Грекия аумағындағы ұзындығы Халиакмоннан кем, ол толығымен Грекияда ағады. Халиакмон – өзеннің дәстүрлі ағылшын тіліндегі атауы, бірақ көптеген дереккөздер бұрынғы ресми Катаревуса нұсқасын, Алиакмонды келтіреді. Бүгіндегі күні ресми түрде тек демотикалық Алиакмонас қолданылады. Батыс Македония (Кастория, Гревена және Козани облыстық бірліктері) және Орталық Македония (Иматия және Пиерия облыстық бірліктері) арқылы ағып өтеді. Оның су жиналатын алабы .

Атауы

Алиякмонас атауы (грекше) құрама сөз болып табылады және άλας (тұз, теңіз) және άκμων (есен) сөздерінен шыққан. Грек мифологиясында Халиакмон – Океан мен Тетистің ұлдары, Девкалион тоқырауынан кейінгі геологиялық қозғалыстар туралы ежелгі гректерге таныс аллегориялық, антропоморфтық түсінікке сәйкес Potamoi-дың бірі болған. Ежелгі дәстүр бойынша, Халиакмоннан су ішкен қойлардың түсі ақ болып өзгеретін болған. Бұл дәстүрді римдік автор Плиний Үлкеннің (23-79 ж.б.) келесі жазбасы растайды: «Македонияда да қойларын ақ етуді қалағандар Халиакмонға, ал қара етуді қалағандар Аксиосқа (Вардар) барады». Осман түркілері бұл өзенді Инче Карасу (тар қара су) деп атаған, бұл атау әлі күнге дейін Түркияда қолданылады. Шығыс Оңтүстік славян тіліндегі атауы – Бистрица, Бистрица, ол әлі күнге дейін Болгария мен Солтүстік Македонияда қолданылады.

Өзен ағысы мен салалары

1950 жылдардың ортасында Агиа Варвара ауылының жанында бұрылыс тоғаны салынғанға дейін Халиакмон өзенінің жазық бөлігінде тұрақты арнасы болмаған. Ол жиі су тасқынына ұшырап, кең батпақтар құрады. 1935 жылдың желтоқсан айындағы апатты су тасқыны Верья және Александрияның егде жастағы тұрғындарының естелігінде әлі де жақсы сақталған. Халиакмон өзені Грекияның солтүстігіндегі Грамос тауларында, Албаниямен шекараға жақын жерде бастау алады. Жоғарғы ағысында ол негізінен шығысқа қарай ағып, Касторияның жанында оңтүстік-шығысқа бұрылады. Өзен Воуринос тауларының айналасында кең иіс жасап, Палиория ауылының жанында солтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Ол су электр станциясының құрылысынан кейін пайда болған және Козани облысының барлық аймағынан өтетін үлкен Полифито көлін сумен толықтырады. Көпірден Афина-Козани тас жолының бөлігі болып табылатын Полифитос көлінің көпірі өтеді. Верияның оңтүстік-шығысында Халиакмон ауыл шаруашылығы үшін маңызды Македонияның орталық жазықтарына кіреді. Өзен Аксиос (Вардар) дельтасының батысында, Метони теңіз қаласының солтүстік-шығысында Термалық шығанаққа құяды. Халиакмонның салалары – Грамос, Ладопотамос, Праморица, Гревенитикос, Венетикос және Трипотамос. Халиакмон Несторио, Аргос Орестико, Неаполи, Палиория, Велвентос және Александрия қалалары арқылы (ағыс бойымен) ағып өтеді.

Сулы-жауынды жерлер

Халиакмон өзенінде 33 түрлі балық кездеседі. Оларға қоңыр форель, алтынбас, сардина, сазан, шұбар, бақа, еуропалық анчоус, медбике, богу, гарфиш, қызыл порги, атқыштар, балық аулаушы, брейм, Жерорта теңізінің құмдық балығы, құмдық стенбрас, муллус барбатус, тұщы су бассы, тунец, лосось, Жерорта теңізінің морейі, стерли, ұзын тұмсықты гирнард, итшабақ, қараңғы граупер, мектеп акуласы және турбот жатады. Олардың шамамен 30 түрі жергілікті, ал қалғаны адамның араласуымен әкелінген. Көптеген түрлері сирек кездеседі, ал біреуі – мавроцирони, әлемде басқа еш жерде табылмайды, яғни эндемик. Бұл балықтардың көпшілігі коммерциялық құндылығынан гөрі биологиялық маңызы бар, себебі олар тағам тізбегін қолдайды. Халиакмон өзеніндегі сазан мен көкжаңбырлы алабұға сияқты балықтар оның суының әлі де таза екенін көрсетеді. Кейбір бақалар өзеннің сағасында кездеседі, бірақ бөгеттердің кедергісінен көшіп-қона алмайды. Әуесқой балықшылар үшін өзенге көкжаңбырлы алабұға енгізілді, оны көбейту қиын, сондықтан өзеннің экожүйесіне зиян келтіру қаупі жоқ. Өзен теңізге құятын жерде жылдар бойы 4000 гектарға жететін кең дельта қалыптасқан, себебі үлкен бөгет салынды және көптеген шөгінділерді тоқтатты. Нәтижесінде, лайлану едәуір азайды және жазда, су деңгейі төмендеген кезде, теңіз өзен төсенішін жаба алады. Халиакмон дельтасында жалпақбас мулеттер мен еуропалық теңіз балықтары кездеседі. Мұнда пайда болған жағалау аймақтарында Эгей теңізінің көптеген балықтарының шабақтары көбейеді, ал Грецияның 90% мидиясы Халиакмон-Аксиос (Вардар) дельтасында өндіріледі. Әлики Китрус аймағы 254 гектарды құрайды және жылына 15-20 мың тонна тұз өндіріледі. Халиакмон аймағында көптеген құс түрлері байқалды. Олар оны итектер сияқты қыстау үшін немесе ұзақ көші-қон сапарында демалу үшін пайдаланады. Осы аймақта 215 құс түрі байқалды, олардың шамамен 1/3 бөлігі ұялайды. Құстардың 10% астамы жойылу қаупі төніп тұр. Олардың қатарында әлемдегі ең сирек құстардың бірі саналатын далматин пеликаны мен керлеу бар. Бұл аймақта 27 сирек және қорғалатын құс түрі ұялайды, мысалы, қызғылт құс.

Тарих

Ежелгі заманда Клавдий Птолемей өзеннің бастау алатын тау тізбегін (солтүстік Пинд) Canalovii деп атаған. Юлий Цезарь айтуынша, Халиакмон Македония мен Фессалия арасындағы шекара сызығын белгілеген. Өзеннің жоғарғы ағысында ол Елимиотис арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, оны суарған; содан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағып, Пиерия, Эордея және Иматия арасындағы шекараны құраған. Геродот заманында Халиакмонға, көрінетіндей, Лудиас 7, 127 қосылған, ол Пелла көлінің ағыны болған; бірақ Лудиас ағысы өзгеріске ұшырады, ол енді Халиакмонға қосылмай, тікелей Эгей теңізіне құяды. Төмендегі суретте Халиакмон мен Лудиас суайдындары арасындағы жел өтетін жер көрсетілген, бұл Халиакмонның ежелгі бағыты болуы мүмкін. Бұл жер Халиакмон деп аталатын өзен құдайының иелігінде болған.