Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Македониядағы өзен, Грекия. Халиакмон (Αλιάκμονας, Aliákmonas; бұрынғы: Ἁλιάκμων, Aliákmon немесе Haliákmōn) – Грекия аумағында толығымен ағатын ең ұзын өзен, жалпы ұзындығы . Грекияда Халиакмоннан ұзын үш өзен бар: Марица (Έβρος), Струма (Strymónas) – екеуі де Болгариядан басталады, және Вардар (Αξιός) – Солтүстік Македониядан басталады. Бірақ олардың әрқайсысының Грекия аумағындағы ұзындығы Халиакмоннан кем, ол толығымен Грекияда ағады. Халиакмон – өзеннің дәстүрлі ағылшын тіліндегі атауы, бірақ көптеген дереккөздер бұрынғы ресми Катаревуса нұсқасын, Алиакмонды келтіреді. Бүгіндегі күні ресми түрде тек демотикалық Алиакмонас қолданылады. Батыс Македония (Кастория, Гревена және Козани облыстық бірліктері) және Орталық Македония (Иматия және Пиерия облыстық бірліктері) арқылы ағып өтеді. Оның су жиналатын алабы .
River in Macedonia, Greece. The Haliacmon (Αλιάκμονας, Aliákmonas; formerly: Ἁλιάκμων, Aliákmon or Haliákmōn) is the longest river flowing entirely in Greece, with a total length of In Greece there are three rivers longer than Haliakmon, Maritsa (Έβρος), Struma (Strymónas), both coming from Bulgaria, and Vardar (Αξιός) coming from North Macedonia, but the length of each one of them in Greek territory is less than that of Haliakmon, which flows entirely in Greece. Haliacmon is the traditional English name for the river, but many sources cite the formerly official Katharevousa version of the name, Aliákmon. Today, the only official variant is the demotic Aliákmonas. It flows through the Greek regions of West Macedonia (Kastoria, Grevena and Kozani regional units) and Central Macedonia (Imathia and Pieria regional units). Its drainage basin is .
Атауы
Алиякмонас атауы (грекше) құрама сөз болып табылады және άλας (тұз, теңіз) және άκμων (есен) сөздерінен шыққан. Грек мифологиясында Халиакмон – Океан мен Тетистің ұлдары, Девкалион тоқырауынан кейінгі геологиялық қозғалыстар туралы ежелгі гректерге таныс аллегориялық, антропоморфтық түсінікке сәйкес Potamoi-дың бірі болған. Ежелгі дәстүр бойынша, Халиакмоннан су ішкен қойлардың түсі ақ болып өзгеретін болған. Бұл дәстүрді римдік автор Плиний Үлкеннің (23-79 ж.б.) келесі жазбасы растайды: «Македонияда да қойларын ақ етуді қалағандар Халиакмонға, ал қара етуді қалағандар Аксиосқа (Вардар) барады». Осман түркілері бұл өзенді Инче Карасу (тар қара су) деп атаған, бұл атау әлі күнге дейін Түркияда қолданылады. Шығыс Оңтүстік славян тіліндегі атауы – Бистрица, Бистрица, ол әлі күнге дейін Болгария мен Солтүстік Македонияда қолданылады.
The name (in Greek) Αλιάκμονας is composite and derives from άλας (salt, sea) and άκμων (anvil). In Greek mythology Haliakmon was one of the Potamoi, who were sons of Oceanus and Tethys, according to the allegorical obsessive anthropomorphic concept familiar to the Ancient Greeks, on geological upheaval after Deucalion's deluge. An ancient tradition says that sheep that drank water from Haliakmon would turn their colour to white. This tradition is confirmed by the following record of the Roman author Pliny the Elder (23 79 AD) : Similarly in Macedonia, those who want their sheep to be white go to Haliakmon, while those (who want them to be) black (go) to Axios (Vardar). Ottoman Turks called the river Ince Karasu (narrow black water), a name still used in Turkey. The Eastern South Slavic name is Бистрица, Bistritsa which is still in use in Bulgaria and North Macedonia.
Өзен ағысы мен салалары
1950 жылдардың ортасында Агиа Варвара ауылының жанында бұрылыс тоғаны салынғанға дейін Халиакмон өзенінің жазық бөлігінде тұрақты арнасы болмаған. Ол жиі су тасқынына ұшырап, кең батпақтар құрады. 1935 жылдың желтоқсан айындағы апатты су тасқыны Верья және Александрияның егде жастағы тұрғындарының естелігінде әлі де жақсы сақталған. Халиакмон өзені Грекияның солтүстігіндегі Грамос тауларында, Албаниямен шекараға жақын жерде бастау алады. Жоғарғы ағысында ол негізінен шығысқа қарай ағып, Касторияның жанында оңтүстік-шығысқа бұрылады. Өзен Воуринос тауларының айналасында кең иіс жасап, Палиория ауылының жанында солтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Ол су электр станциясының құрылысынан кейін пайда болған және Козани облысының барлық аймағынан өтетін үлкен Полифито көлін сумен толықтырады. Көпірден Афина-Козани тас жолының бөлігі болып табылатын Полифитос көлінің көпірі өтеді. Верияның оңтүстік-шығысында Халиакмон ауыл шаруашылығы үшін маңызды Македонияның орталық жазықтарына кіреді. Өзен Аксиос (Вардар) дельтасының батысында, Метони теңіз қаласының солтүстік-шығысында Термалық шығанаққа құяды. Халиакмонның салалары – Грамос, Ладопотамос, Праморица, Гревенитикос, Венетикос және Трипотамос. Халиакмон Несторио, Аргос Орестико, Неаполи, Палиория, Велвентос және Александрия қалалары арқылы (ағыс бойымен) ағып өтеді.
Before the construction of its diversion dam near the village of Aghia Varvara in the mid 1950s, Haliakmon had no permanent river bed in its lowland course. It often flooded and formed extensive marshes. Its devastating fury in December 1935 remains fresh in memory of the elder inhabitants of the region (Veria and Alexandreia). The Haliacmon rises in the Gramos mountains in northern Greece, near the border with Albania. In its upper course it flows generally towards the east, and turns southeast near Kastoria. It describes a wide curve around the Vourinos mountains, and turns northeast near the village Paliouria. It feeds the large artificial lake Polyfyto, that was created after the construction of the namesake hydroelectric dam and consists almost its entire course through the Kozani prefecture. Over the bridge runs the Lake Polyfytos Bridge, part of the Athens Kozani national road. Southeast of Veria, the Haliacmon enters the central Macedonian plains, an area of great importance to agriculture. It flows into the Thermaic Gulf west of the delta of the Axios (Vardar), northeast of the coastal town Methoni. Haliakmon's tributaries include Gramos, Ladopotamos, Pramoritsa, Grevenitikos, Venetikos and Tripotamos. The Haliacmon flows along the towns (in downstream order) Nestorio, Argos Orestiko, Neapoli, Paliouria, Velventos and Alexandreia.
Сулы-жауынды жерлер
Халиакмон өзенінде 33 түрлі балық кездеседі. Оларға қоңыр форель, алтынбас, сардина, сазан, шұбар, бақа, еуропалық анчоус, медбике, богу, гарфиш, қызыл порги, атқыштар, балық аулаушы, брейм, Жерорта теңізінің құмдық балығы, құмдық стенбрас, муллус барбатус, тұщы су бассы, тунец, лосось, Жерорта теңізінің морейі, стерли, ұзын тұмсықты гирнард, итшабақ, қараңғы граупер, мектеп акуласы және турбот жатады. Олардың шамамен 30 түрі жергілікті, ал қалғаны адамның араласуымен әкелінген. Көптеген түрлері сирек кездеседі, ал біреуі – мавроцирони, әлемде басқа еш жерде табылмайды, яғни эндемик. Бұл балықтардың көпшілігі коммерциялық құндылығынан гөрі биологиялық маңызы бар, себебі олар тағам тізбегін қолдайды. Халиакмон өзеніндегі сазан мен көкжаңбырлы алабұға сияқты балықтар оның суының әлі де таза екенін көрсетеді. Кейбір бақалар өзеннің сағасында кездеседі, бірақ бөгеттердің кедергісінен көшіп-қона алмайды. Әуесқой балықшылар үшін өзенге көкжаңбырлы алабұға енгізілді, оны көбейту қиын, сондықтан өзеннің экожүйесіне зиян келтіру қаупі жоқ. Өзен теңізге құятын жерде жылдар бойы 4000 гектарға жететін кең дельта қалыптасқан, себебі үлкен бөгет салынды және көптеген шөгінділерді тоқтатты. Нәтижесінде, лайлану едәуір азайды және жазда, су деңгейі төмендеген кезде, теңіз өзен төсенішін жаба алады. Халиакмон дельтасында жалпақбас мулеттер мен еуропалық теңіз балықтары кездеседі. Мұнда пайда болған жағалау аймақтарында Эгей теңізінің көптеген балықтарының шабақтары көбейеді, ал Грецияның 90% мидиясы Халиакмон-Аксиос (Вардар) дельтасында өндіріледі. Әлики Китрус аймағы 254 гектарды құрайды және жылына 15-20 мың тонна тұз өндіріледі. Халиакмон аймағында көптеген құс түрлері байқалды. Олар оны итектер сияқты қыстау үшін немесе ұзақ көші-қон сапарында демалу үшін пайдаланады. Осы аймақта 215 құс түрі байқалды, олардың шамамен 1/3 бөлігі ұялайды. Құстардың 10% астамы жойылу қаупі төніп тұр. Олардың қатарында әлемдегі ең сирек құстардың бірі саналатын далматин пеликаны мен керлеу бар. Бұл аймақта 27 сирек және қорғалатын құс түрі ұялайды, мысалы, қызғылт құс.
Haliakmon contains 33 kinds of fish. These include brown trout, gilt head bream, sardine, carp, pike, eel, european anchovy, nursehound, bogue, garfish, red porgy, saddled seabream, angler, bream, mediterranean sand smelt, sand steenbras, mullus barbatus, freshwater bass, tuna, salmon, Mediterranean moray, weever, longfin gurnard, dogfish, dusky grouper, school shark and turbot. About 30 of them are indigenous, while the rest were introduced by human intervention. Many of them are considered scarce and one, mavrotsironi, lives nowhere else in the world, i. e. it is endemic. Μost of these kinds of fish have no commercial value but only biological, since they support the food web. Fish found in Haliakmon, like carp and rainbow trout, indicate that its water is still pure. Some eels are found in its estuaries, that cannot migrate, hindered by the dams. For amateur fishermen the river has been enriched with introduced rainbow trout, that is not easy to reproduce, so there is no danger of disturbance of the river's ecosystem. In the place where the river flows into the sea, there has been formed over the years an extended Delta of 4.000 hectares, because of the large dam that was constructed and retains much of the brought matters. As a result, silting has been greatly reduced and during the summer, when there is not much water, the sea enters and largely overwhelms the river bed. Flathead mullets and European seabasses are found in Haliakmon's Delta. In the shallow marine areas formed there, the fry of many Aegean Sea's fish finds a place to reproduce, while about 90% of Greece's mussels are produced in the Haliakmon Axios (Vardar) Delta. Aliki Kitrous is an area of 254 hectares, where 15–20.000 tons of salt are produced per year. Many kinds of birds have been observed in Haliakmon's region. They use it for accommodation and overwintering, like the ducks, or to rest on their long migratory journey. There have been observed 215 kinds of birds and about ⅓ of them nest in the region. Over 10% of the birds are endangered. They include Dalmatian pelican and curlew, that are considered to be among the rarest birds in the world. 27 kinds of rare and protected kinds of birds nest in the region, like purple heron.
Тарих
Ежелгі заманда Клавдий Птолемей өзеннің бастау алатын тау тізбегін (солтүстік Пинд) Canalovii деп атаған. Юлий Цезарь айтуынша, Халиакмон Македония мен Фессалия арасындағы шекара сызығын белгілеген. Өзеннің жоғарғы ағысында ол Елимиотис арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, оны суарған; содан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағып, Пиерия, Эордея және Иматия арасындағы шекараны құраған. Геродот заманында Халиакмонға, көрінетіндей, Лудиас 7, 127 қосылған, ол Пелла көлінің ағыны болған; бірақ Лудиас ағысы өзгеріске ұшырады, ол енді Халиакмонға қосылмай, тікелей Эгей теңізіне құяды. Төмендегі суретте Халиакмон мен Лудиас суайдындары арасындағы жел өтетін жер көрсетілген, бұл Халиакмонның ежелгі бағыты болуы мүмкін. Бұл жер Халиакмон деп аталатын өзен құдайының иелігінде болған.
In antiquity, Claudius Ptolemy called the chain of mountains in which the river rises (northern Pindus) the Canalovii. According to Julius Caesar, the Haliacmon formed the line of demarcation between Macedon and Thessaly. In the upper part of its course it took a southeast direction through Elimiotis, which it watered; and then, continuing to the northeast, formed the boundary between Pieria, Eordaea, and Imathia. In the time of Herodotus the Haliacmon was apparently joined by the Loudias 7, 127, the discharge of the lake of Pella; but a change has taken place in the course of the Loudias, which no longer joins the Haliacmon, but flows directly into the Aegean Sea. The image below shows a wind gap between the Haliacmon and Loudias watersheds that is the probable ancient course of the Haliacmon. It was the domain of the eponymous river god Haliacmon.