Тадеуш Мазовецкий: Польшаның бірінші бейкоммунистік премьер-министрі

Кіріспе

Польшаның 1-ші премьер-министрі (1989–91)

Тадеуш Мазовецкий (18 сәуір 1927 – 28 қазан 2013) – поляк жазушысы, журналисі, қайырымдылық шараларын қолдаушы және саясаткер, бұрын "Солидарлық" қозғалысының жетекшілерінің бірі, сондай-ақ 1946 жылдан бері Польшаның алғашқы коммунистік емес премьер-министрі. Ол 1989 жылдан 1991 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Демократиялық одақ пен Еркіндік одағының негізін қалаушы және басшысы болды. 1991–2001 жылдары Польша Парламентінің депутаты болды. 2010–2013 жылдары президент Бронислав Коморовскийдің кеңесшісі қызметін атқарды. Польшаның ең жоғары наградасы – Ақ бүркіт орденімен марапатталған.

Өмірбаян

Тадеуш Мазовецки 1927 жылдың 18 сәуірінде Польшаның Плоцк қаласында Доленга елтаңбасын қолданатын поляк ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның екі ата-анасы да жергілікті Қасиетті Троица ауруханасында жұмыс істеді: әкесі дәрігер, ал анасы кедейлерге көмектесетін қайырымдылық қорын басқарды. Оның оқуы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен үзіліске ұшырады. Соғыс жылдарында ол ата-анасы жұмыс істеген ауруханада хабаршы болып жұмыс істеді.

PAX және WTK

Варшава университетінде болған қысқа уақытында Мазовецки Caritas Academica қайырымдылық ұйымына қосылды, сондай-ақ 1947-1948 жылдары қысқа мерзімге Университет баспа кооперативін басқарды. Мазовецки 1948 жылы ПАХ ұйымына кірді, бастапқыда жастар үйірмелерінің жетекшілерінің бірі ретінде. Ол Болеслав Пясецкийдің ұйымға қатысты көзқарасын және коммунистерге адалдығын ашық сынады. 1955 жылға дейін ол осы журналдың бас редакторы қызметін атқарды, сонымен қатар ПАХ ішіндегі оппозицияның жетекшілерінің бірі болып, Пясецкийді және оның жақтастарын католик шіркеуімен болған жанжалдары, коммунистік билікке адалдығы және ПАХ ішінде демократиялық процедуралардың болмауы үшін сынады. Осының салдарынан ол WTK-дан жұмыстан босатылып, ақырында 1955 жылы ұйымнан толығымен шығарылды.

Коммунистік пропагандаға қатысу

Пиасецкийді сынға алғанмен, Мазовецкий коммунистік билікке өзінің қолдауын көрсетті, бұл баспасөз мақалаларында және басқа да жариялымдарда көрінді. 1952 жылы ол Зыгмунт Пшетакиевичпен (сол кезде WTK бас редакторы) бірлесіп жазған "Дұшпан сол күйінде қалды" (Wróg pozostał ten sam) атты памфлет жариялады, онда Польшаның коммунизмге қарсы қарсылық қозғалысы мен нацистік соғыс қылмыскерлері арасында одақтық бар екені айтылды. 1953 жылы WTK басылымында жарияланған баспасөз мақаласында Мазовецкий Кильце епискобы Чеслав Качмаректі қатаң айыптады. Коммунистер негізсіз түрде американдық және Ватикан тыңшысы деп айыптаған Качмарек кейін 12 жылға бас бостандығынан айырылды.

Католиктік барлау клубы мен "Więź"

PAX-тен кеткеннен кейін, бұрынғы әріптестерімен бірге Тадеуш Мазовецкий "Тыгодник Повшечный" апталығы, "Попросто" журналы және "Крутой круг" клубымен ынтымақтастыққа кірісті. Бұл журналдар ресми түрде PAX-қа тәуелді болғанымен, олар барған сайын либералды және тәуелсіз болып келді. Ақырында, 1956 жылғы Польшаның қазан айында Тадеуш Мазовецкий соғыстан кейінгі Польшада коммунистік биліктен тәуелсіз алғашқы ұлттық католик ұйымы – Прогрессивті католик интеллигенциясының Бүкіл поляк клубының негізін қалаушылардың бірі болды, бұл Католик интеллигенциясы клубының (KIK) алдағысы еді. 1963 жылға дейін KIK басқарма мүшесі қызметін атқарды. 1958 жылы "Więź Catholic" католик айлығының негізін қалаушылардың бірі болып, алғашқы бас редакторы болды. Коммунистік биліктен салыстырмалы түрде тәуелсіз болғанымен, айлық журнал католик шіркеуінен де тәуелсіз болды, бұл екеуімен де жиі қақтығыстарға себеп болды. "Więź" басылымында жарияланған мақалаларында Мазовецкий Эммануэль Муньенің жеке тұлғалық идеяларынан шабыдаланып, солшыл көзқарастағы интеллигенция өкілдерімен интеллектуалды диалог құруға ұмтылды. Мазовецкий Рим папасы Иоанн Павел II-нің досы және жақын серігі болды.

Саясатшы және диссидент

Польшалық 1956 жылғы қазанда Владслав Гомулканың билікке келуінің елеулі салдарының бірі – PAX таратылуы болды. PAX-тың бұрынғы наразыларынан құралған "Фронда" тобы, Люблин Католик университетінің профессорларымен бірге 1956 жылы Гомулкаға жүгінді. Олардың қолдауына ие болу үшін Гомулка қазіргі Польшада коммунистік үкіметтен тәуелсіз болған жалғыз "Знак" қауымдастығы мен оның баспасын құруға келісті. Сонымен қатар, 1957 жылғы Польша парламент сайлауына Знак қауымдастығымен байланысты 12 католик мүшесіне қатысуға рұқсат берілді, олардың ішінде Тадеуш Мазовецки де болды. Сол жылы сайланған 12 депутат ресми түрде тәуелсіз болғанымен, олар Польша Сеймінде Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының билігіне алғашқы қарсылық көрсеткен топты құрды, бұл топ "Знак депутаттары шеңбері" (koło poselskie Znak) деп аталды. Мазовецки 1971 жылға дейін Сеймде мүше болып қызмет етті, екінші, үшінші және төртінші шақырылымдарда католик "партиясының" өкілі болды. Парламенттік мансабы барысында ол Білім беру және Еңбек және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комиссияның белсенді мүшесі болды. Польша бірпартиялық мемлекет болғандықтан, символдық оппозицияның рөлі көбінесе формалды болды. Дегенмен, Мазовецкинің бірқатар сөздері мен сауалдары поляк қоғамына елеулі әсер етті. Мысалы, ол Польша мектептерінің ресми оқу бағдарламасын сынап, Карл Маркстің тарихи материализмінің маңызды рөлін атап көрсетті, сондай-ақ жаңа Ассамблеялар заңына қарсы жеке наразылық білдірді, бұл Польшадағы теориялық жиналыс бостандығына нүкте қойды. 1968 жылы Польшадағы саяси дағдарыс кезінде студенттік демонстрацияларды қатыгездікпен басу мәселесін көтерген жалғыз депутат Мазовецки болды. 1970 жылғы наразылықтарды қанды түрде басу нәтижесінде 42 адам армия мен азаматтық милицияның қолынан қаза тапқаннан кейін, Тадеуш Мазовецки оқиғаға жауаптыларды табу үшін тергеу жүргізуді талап етті. Осы және осыған ұқсас коммунистік биліктің әрекеттеріне күмән келтіру Мазовецкиді парламенттегі қолайсыз мүшеге айналдырды, сондықтан 1972 жылы партия оған бесінші шақырылымға қатысуға рұқсат бермеді. Сеймдегі қызметтен кейін Мазовецки Варшавадағы Католик зиялылары клубының төрағасы болып тағайындалды және Польшаның танымал диссиденттерінің біріне айналды. 1976 жылдың басында, "59-шы хаттың" жарияланғаннан кейін көп ұзамай, Мазовецки бұрынғы Знак шеңберінің көптеген мүшелері қол қойған ПУЖП-ға ұқсас хат жазды. Ол Жұмысшыларды қорғау комитетінің мүшесі болмаса да, оны көптеген жағдайларда, әсіресе 1976 жылғы маусымдағы Радом мен Урсус қалаларындағы наразылықтардан кейін қолдады. Ұзақ дәстүрлі органикалық жұмыстың жалғасы ретінде, 1978 жылдың 22 қаңтарында Тадеуш Мазовецки, Стефан Амстердамский, Анджей Целинский және Анджей Киёвский сияқты басқа поляк диссиденттерімен бірге Ұшу университетінің алдындағы Ғылыми курстар қоғамын құрды.

One of the lasting effects of Władysław Gomułka's rise to power during the Polish October 1956 was the dissolution of PAX. A group of former PAX dissenters, the "Fronda", along with some of the professors of the Catholic University of Lublin approached Gomułka in 1956. In exchange for their support, Gomułka accepted the creation of Znak Association along with its publishing house, the only such venture independent from the communist government in contemporary Poland. Moreover, a small group of 12 Catholics associated with the Znak were allowed to run in the Polish legislative election of 1957, among them Tadeusz Mazowiecki. While the 12 members of parliament elected that year were formally independent, they formed the first form of opposition to the rule of the Polish United Workers' Party within the Polish Sejm, dubbed the "MP circle of Znak" (koło poselskie Znak). Mazowiecki remained a member of the Sejm until 1971, serving his second, third and fourth terms as a member of the Catholic "party". During his parliamentary career, he was an active member of the Commission on Education and the Commission on Work and Social Matters. As Poland was effectively a one party state, the role of the token opposition was mostly symbolic. However, some of Mazowiecki's speeches and interpellations made a large impact on Polish society. Such was the case of his critique of the official curriculum of Polish schools underlining the crucial role of Karl Marx's historical materialism, or his isolated protest against the new Assemblies Act, effectively putting an end even to a theoretical freedom of assembly in Poland. In 1968 he was the only member of parliament to raise the issue of the brutal suppression of the students' demonstrations during the 1968 Polish political crisis. In the aftermath of the bloody quelling of the 1970 protests, in which 42 people were killed by the army and the Citizens' Militia, Tadeusz Mazowiecki unsuccessfully demanded that the matter be investigated in order to find those responsible for the bloodshed. This and similar acts of questioning the actions of the Communist authorities made Mazowiecki one of the unwanted members of parliament and consequently in 1972 the party did not allow him to run for his fifth term. Having left the Sejm, Mazowiecki became the head of Warsaw chapter of the Club of Catholic Intelligentsia and one of the best known Polish dissidents. In early 1976, soon after the publication of the Letter of 59, Mazowiecki initiated a similar letter to the PUWP signed by most members of the former Znak circle. Although not a member of the Workers' Defence Committee, he supported it on numerous occasions, notably in the aftermath of the June 1976 protests in Radom and Ursus. An heir to a long tradition of organic work, on 22 January 1978 Tadeusz Mazowiecki, together with other Polish dissidents, including Stefan Amsterdamski, Andrzej Celiński and Andrzej Kijowski, became one of the founding members of the Society of Scientific Courses, the predecessor of the Flying University.

Бірлік және коммунизмнің құлдырауы

1980 жылдың тамызында ол сарапшылар кеңесіне жетекшілік етті, ол билікпен келіссөздер жүргізген Гданьск жұмысшыларына қолдау көрсетті. 1981 жылдың желтоқсанында әскери жағдай енгізілгеннен кейін ол тұтқындалып, Стребельникте, содан кейін Явож және соңында Дарлувекте түрмеге қамалды. Ол 1982 жылдың 23 желтоқсанында босатылған соңғы тұтқындардың бірі болды.

Премьер-министр

1989 жылғы 13 қыркүйекте тағайындалған кабинетінің кең ауқымды саяси бағдарламасын баяндаған ұзақ сөйлеу кезінде Мазовецкий әлсіреп, міндетті сенім дауысына дейін мәжілісті бір сағатқа тоқтатуға мәжбүр болды. Дегенмен, үкімет 402 дауыспен, 13 адам қалыс қалғанда мақұлданды. Мазовецкий үкіметі қысқа мерзім ішінде көптеген маңызды реформаларды жүзеге асырды. Саяси жүйе толығымен өзгертілді; азаматтық бостандықтардың кең спектрі, сондай-ақ көп партиялық жүйе енгізілді, елдің нышаны мен атауы өзгертілді (Польша Халық Республикасынан Польша Республикасына). 1989 жылғы 29 желтоқсанда Польша Конституциясына негізгі өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістердің нәтижесінде кіріспе бөлім алынып тасталды, саяси және экономикалық үкімет формаларына қатысты тараулар өзгертілді, кәсіподақтарға қатысты тараулар жаңадан жазылды және меншік туралы бірыңғай түсінік қалыптастырылды. Мазовецкий "Солидарлық" қозғалысының зор беделі мен сенімін пайдаланып, терең саяси және экономикалық реформалар арқылы Польша экономикасын өзгертіп жаңартты. Мазовецкийдің қаржы министрі Лешек Бальцеровичтің атымен аталатын "Бальцерович жоспары" реформалары Польша экономикасын орталық жоспарланған экономикадан нарықтық экономикаға көшіруге мүмкіндік берді.

Кейінгі жылдар

1991 жылы Мазовецкий Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы Югославия аумағындағы адам құқықтары жағдайы жөніндегі арнайы баяндамашысы болып тағайындалды. 1993 жылы ол бұрынғы Югославиядағы адам құқықтары бұзылуы туралы баяндама жариялады, бірақ екі жылдан кейін Мазовецкий халықаралық қауымдастықтың босниялық соғыс кезінде жасалған қылмыстарға, әсіресе серб әскері сол жылы жасаған Сребреницадағы жаппай қырғынға жеткіліксіз жауап бергеніне наразылық білдіріп, қызметтен кетті. Лех Валенсамен туған қайшылық "Солидарлық" лагерін білдіретін Азаматтық парламенттік клубтың тарауына әкелді. Азаматтық парламенттік клуб Валенсаны қолдаған Орталық келісім мен Мазовецкийді жақтаған ROAD партиясына бөлінді. Бұл қайшылық екі саясаткердің де 1990 жылдың соңында өткен президент сайлауына қатысуына себеп болды. "Солидарлық" кезеңінде Лех Валенсаның кеңесшісі және Гданьск кеме құрылыс зауытындағы ереуіл комитетінің мүшесі болған Мазовецкий сайлауда Валенсаға қарсы күресіп, жеңіліске ұшырады. Ол тіпті екінші турға өте алмады (2,973,364 дауыс – сайлаушылардың 18,08% қолдауына ие болды) және Канададан келген кандидат Станислав Тиминьскийге есе жіберді. 1991 жылы Мазовецкий Демократиялық одақтың (кейіннен Азаттық одағы) төрағасы болды, ал 1995 жылдан бастап оның құрметті президенті қызметін атқарды. Ян Мария Рокита, Александр Холл және Ханна Сучоцкамен бірге партияның христиан-демократиялық қанатын ұсынды. 1989 мен 2001 жылдар аралығында Мазовецкий Польша Парламентіне өкіл болып сайланды (алғаш Познань қаласынан, кейін Краков қаласынан). Мазовецкий бірінші, екінші және үшінші шақырылымдарда парламент мүшесі болды (Демократиялық одақтың мүшесі), содан кейін Азаттық одағының мүшесі ретінде сайланды. 1997 жылғы Ұлттық Ассамблеяда ол Польша Конституциясының келісімдік преамбуласын ұсынды (бұл преамбула бұрын "Тыгодник Повшечный" апталығының негізін қалаушылары тарапынан жазылған болатын), және ол Ұлттық Ассамблеяда қабылданды. 2002 жылдың қараша айында ол Азаттық одағынан шығып, 2005 жылы Демократиялық партия – demokraci.pl партиясын құруға қатысты. Бұл партия бұрынғы Азаттық одағының қатарын жаңа мүшелермен, әсіресе жастармен және бірнеше солшыл саясаткерлермен кеңейту арқылы құрылды. 2005 жылғы парламент сайлауында Варшава сайлау округіндегі тізім бойынша ол 30143 дауыс жинап, көшбасшы болды. Ол Жолиборз ауданында ең көп, ал Рембертов ауданында ең аз дауыс алды. 2006 жылға дейін партияның Саяси кеңесіне жетекшілік етті. Мазовецкий көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде Левен, Генуя, Гиссен, Пуатье, Эксетер, Варшава және Катовице экономикалық университетінің құрметті дипломдары. Ол сонымен қатар Ақ Бүркіт орденімен (1995), Боснияның Алтын орденімен (1996), Францияның Құрмет Легионымен (1997), Сребреница сыйлығымен (2005), "Gazeta Wyborcza" газетінің (Познань) "Гигант" сыйлығымен (1995) және Ян Новак Езёранский сыйлығымен (2004) марапатталды. 2003 жылы ол Халықаралық қылмыстық соттың құрбандарға арналған сенім қорының директорлар кеңесіне сайланды. Мазовецкий Мадрид клубының мүшесі болды. Ол біртұтас Еуропаны жақтады. Мазовецкий 2013 жылдың 28 қазанында Варшавада қайтыс болды. Ол өткен аптада қызбадан ауырып ауруханаға түскен еді. Сыртқы істер министрі Радослав Сикорский оны "Польшаның азаттығы мен тәуелсіздігінің әкелерінің бірі" деп атады. Оның екінші некесінен туған үш ұлы бар.

In 1991 Mazowiecki was appointed the United Nations' Special Rapporteur on the Situation of Human Rights in the Territory of the Former Yugoslavia. In 1993 he issued a report on human rights violations in the Former Yugoslavia but two years later Mazowiecki stepped down in protest at what he regarded as the international community's insufficient response to atrocities committed during the Bosnian war, particularly the Srebrenica massacre committed by the Serb army that year. A conflict with Lech Wałęsa resulted in the disintegration of Citizens' Parliamentary Club that represented Solidarity camp. The Citizens' Parliamentary Club was divided into Centre Agreement, which supported Wałęsa, and ROAD, which took sides with Mazowiecki. That conflict lead both politicians to compete in presidential election at the end of 1990. Mazowiecki, who during Solidarity times was an advisor to Lech Wałęsa and strike committee in Gdańsk's shipyard, stood against Wałęsa in the election and lost to him. He did not even join the second round (he gained the support of 18.08% of people – 2,973,364 votes) and was defeated by Stanisław Tymiński, a maverick candidate from Canada. In 1991, Mazowiecki became a chairman of the Democratic Union (later Freedom Union), and from 1995 he was its honorary president. Together with Jan Maria Rokita, Aleksander Hall and Hanna Suchocka he represented the Christian Democratic wing of the party. Between 1989 and 2001 Mazowiecki was a representative to the Polish Parliament (first from Poznań, later from Kraków). Mazowiecki was a member of parliament in the first, second, and third term (a member of the Democratic Union), later the Freedom Union. During the National Assembly (1997) he introduced compromise preamble of Polish constitution (previously written by founders of Tygodnik Powszechny weekly), which was accepted by the National Assembly. In November 2002, he left the Freedom Union,
In 2005, he became one of the founders of the Democratic Party – demokraci. pl – created through expanding the former Freedom Union by new members, especially young people, and few left wing politicians. He was a leader on the parliamentary list in parliamentary elections in Warsaw constituency in 2005 with 30143 votes. The highest number of votes he gained in Żoliborz district, and the lowest in Rembertów. Until 2006 he was the leader of its Political Council. Mazowiecki received numerous awards including an honorary degree from the universities in: Leuven, Genoa, Giessen, Poitiers, Exeter, Warsaw and the Katowice University of Economics. He also received the Order of White Eagle (1995), Golden Order of Bosnia (1996), Légion d'honneur (1997), Srebrnica Award (2005), the Giant award (1995) awarded by Gazeta Wyborcza (Election Gazette) in Poznań and Jan Nowak Jezioranski Award (2004). In 2003, he was elected to the board of directors of the International Criminal Court's Trust Fund for Victims. Mazowiecki was a member of the Club of Madrid. He was a supporter of a more united Europe. Mazowiecki died in Warsaw on 28 October 2013, having been taken to hospital the previous week with a fever. Foreign Minister Radosław Sikorski stated that he was "one of the fathers of Polish liberty and independence". He was survived by three sons from his second marriage.