Кіріспе

Македонияның патшасы б.з.д. 413 - 399 жылдары. Архелай (/ɑːr//k//ᵻ/'/l//eɪ//.//ə//s/; [[wikt:Ἀρχέλαος; б.з.д. 399 ж. қайтыс болды) – ежелгі грек Македония патшалығының патшасы. Ол мемлекеттік басқару, әскери іс және сауда салаларындағы ауқымды өзгерістерімен көзге түскен қабілетті және игілікті билеуші болды. Архелай қайтыс болған кезде Македонияны едәуір күшті мемлекетке айналдырған еді. Фукидид Архелайдың патшалығының әскери инфрақұрылымын дамытуда барлық алдыңғы билеушілерінен гөрі көп жұмыс істегенін айтады.

Отбасы

Архелай II Пердикка мен оның әйелі Симахенің ұлы болды. Платон «Горгия» еңбегіндегі әңгімелері арқылы Архелайдың таққа отыру үшін өзінің інісі Алцетасты және аты-жөні белгісіз жеті жасар жартылай бауырларын өлтіргенін жазды, бірақ бұл мәлімет расталмады. Деректерге сүйенсек, Архелайдың әйелі – Клеопатра, яғни баланың анасы және Архелайдың келіншегі болған. Мысалы, Аристотель «Саясат» еңбегінде Архелайдың әйелін Клеопатра деп атайды. Тарихшы Николас Хаммонд бұл тек қана сәйкестік екенін және Клеопатра Македониядағы қыздарға қойылған кең таралған есім болғанын дәлелдеді. Алайда, бұл есімнің бірінші ғасырда жиі қолданылғанын көрсететін деректер аз. Дегенмен, Архелайдың Клеопатра есімді әйелінен кем дегенде бір баласы болған. Архелайдың кем дегенде екі қызы болған. Аристотель Архелайдың үлкен қызын Линкестерге қарсы соғыста Елимея патшасына, ал кіші қызын болашақ билеуші Аминтас II-ге (оны Архелайдың ұлы деп атайды) бергенін хабарлайды. Аргейдің Аргейд руынан шыққан болуы мүмкін, сонымен қатар ғалымдар Александр I-нің басқа да барлық ұрпақтарын анықтауға қабілетті. Осы тұжырым бойынша, Птолемей Алоросқа және Филипп II-ге қарсы шыққан Паусаниас (Аэроп II-нің ұлы да емес, Филипптің қатылуымен болған өлтіруші де емес) Архелайдың ұлы болуы мүмкін. Алайда, барлық тарихшылар осымен келіспейді және бұл мәлімдеме көбінесе тексерілмейді. Аминтас, әдетте, Александр I-нің екінші ұлы Менелайдың ұлы болған, бірақ ол Архелайдың ұлы болуы да мүмкін. Хаммондтың басымдыққа ие болған пікірінше, Архелай өзінің кіші қызын Аминтасқа немесе Аминтастың ұлына үйлендіріп, Менелай ұрпақтарымен болашақтағы билік күресін болдырмақ болған. Басқа бір теория бойынша, көп әйел алған Архелай өзінің ұлын (Аминтасты) қызына үйлендіріп, туысқандық байланысты нығайтқан: жартылай бауыр мен жартылай қарындас.

Билік

Архелай билікке келгеннен кейін бірден-ақ Македонияның Афинамен қарым-қатынасын түбірімен өзгертуге мүмкіндік туды, бұл соңғы жарты ғасыр бойы үлкен қауіпті білдірген еді. 413 жылдың соңында афиналықтар Сиракузада ауыр жеңіліске ұшырады, соның салдарынан кемелерінің көп бөлігі қирады. Бұл афиналықтарды жаңа кемелер салу үшін үлкен мөлшерде ағашқа зәру қылды, ал Архелай оның бағасын анықтау мүмкіндігіне ие болды. Архелай афиналықтарға қажетті ағашты кең қолмен берді. Осының игілігіне қарай, афиналықтар Архелай мен оның балаларын проксенос және еуэргет титулдарымен құрметтеді. Архелай ішкі реформалардың көптегенін жүзеге асырды. Ол жоғары сапалы монеталардың көптеген түрлерін шығарды. Бекіністер салды, әскери қимыл үшін маңызды болған тік жолдар жасады, сондай-ақ әскер ұйымын, әсіресе атты әскер мен гоплиттерді жақсартты.

Мәдениет

Архелай мәдениетті адам ретінде де танымал болды және оңтүстік Грекиямен мәдени және көркем байланыстарды кеңейтті. Пелладағы жаңа сарайында (ол астананы ескі Айгай қаласынан осы жерге көшірді) ұлы ақындарды, трагедия жазушыларды, оның ішінде Агатон мен Еврипидті (олар Македонияда болғанда «Архелай» және «Бақхандар» трагедияларын жазды), музыканттарды және суретшілерді, соның ішінде Зевксисті (өз заманының ең белгілі суретшісі) қабылдады. Архелай Диондағы Македония Олимпиадасы – Олимпий Зевсі мен Музаларды құрметтейтін музыкалық және спорттық жарыстармен діни фестивальді қайта ұйымдастырды. Грекияның ең көрнекті спортшылары мен суретшілері осы шараға қатысу үшін Македонияға келді. Сонымен қатар, Архелай Олимпиада және Пифия ойындарында Тетриппон жарысында өнер көрсетіп, жеңіс туын көтерді.

Өлім

Аэлианның мәліметінше, Архелай б.з.б. 399 жылы аң аулау кезінде патшалық паж Кратевспен өлтірілген. Константин Папарригопулосқа сәйкес, оған үш адам көмектескен: екі тессалиялық (Кратевс және Элланократ) және бір македониялық – Декамних. Соңғысы Архелайдың сүйіктісі болған (Аристотельдің айтуынша, бір кезде үшеуі де сондай болған). Декамних Архелайдың қасында Еврипидтің көрінеутін жаман демі үшін қорлаған. Бұл Архелайды ашуландырып, Еврипидке Декамнихті жазалау үшін сауатты соғуға (немесе соқтыруға) рұқсат берген. Декамних Архелайдың сарайында қалуға рұқсат алған, бірақ ол осы оқиғаны ұмытпағандықтан, бірнеше жылдан кейін патшаны өлтіруге қатысқан. Патшаның өлімі туралы әртүрлі дереккөздерде басқа да нұсқалар келтірілген.