Кіріспе

Негізгі ұйғарым немесе болжам. Философия мен ғылымда бірінші принцип – басқа ешбір ұйғарымнан немесе болжамнан шығарылмайтын негізгі ұйғарым немесе болжам. Философиядағы бірінші принциптер – бірінші себеп көзқарасынан туындайды және Аристотель тарапынан үйретілген, ал оның нақтылаған түрлерін кантиандар постулаттар деп атайды. Математика мен формальды логикада бірінші принциптер аксиомалар немесе постулаттар деп аталады. Физика және басқа ғылымдарда теориялық жұмыс, егер ол орнаған ғылымның негізгі деңгейінен тікелей басталып, эмпирикалық модельдеу және параметрлерді реттеу сияқты болжамдарға жүгінбесе, бірінші принциптерден немесе ab initio деп аталады. "Бірінші принциптермен ойлау" – бұл берілген саланың негізгі аксиомаларын анықтап, оларды қолдағы мәселеге қатыстылығы тұрғысынан қарастыру, содан кейін таңдалған аксиомаларға сүйене отырып, қорытындыларды салыстырып, олардың ешбір негізгі заңды бұзбайтынына көз жеткізуден тұрады. Физиктер қайталау арқылы интуицияға қарсы келетін түсініктерді де қамтиды.

Формальдық логикада

Формальды логикалық жүйеде, яғни бір-біріне қайшы келмейтін ұсыныстар жиынтығында, кейбір тұжырымдарды басқа тұжырымдардан логикалық түрде шығару мүмкін. Мысалы, "Барлық адамдар өлді; Сократ – адам; Сократ өлді" деген силлагозмдегі соңғы тұжырымды алғашқы екеуінен шығаруға болады. Алғашқы принцип – бұл жүйе ішінде басқа ешқандай тұжырымнан шығарылмайтын аксиома. Классикалық мысал – Евклидтің "Элементтері"; оның жүздеген геометриялық теоремаларын анықтамалар, постулаттар және ортақ түсініктер жиынтығынан шығаруға болады: осы үш түр де алғашқы принциптерді құрайды.

Философия

Философияда "алғашқы принциптер" – бірінші себептерге қатысты ұстанымдар, олар көбінесе априорлық терминдер мен дәлелдер деп аталады. Олар а posteriori терминдерге, ойлауға немесе дәлелдерге қарама-қарсы қойылады, себебі алғашқылары ойлау процесіне дейін қарапайым түрде қабылданады және бар, ал соңғылары бастапқы ойлау процесінен кейін туындайды немесе қорытындыланады. Алғашқы принциптер көбінесе философияның эпистемология саласында қарастырылады, бірақ кез келген метафизикалық пайымдауларда маңызды рөл атқарады. Философияда "алғашқы принциптер" априори, бастапқы мәліметтер және аксиоматикалық ойлаумен синоним ретінде жиі қолданылады.

Ежелгі грек философиясы

Ежелгі грек философиясында, басқа принциптер туындайтын алғашқы принцип архе деп аталады, кейіннен "бірінші принцип" немесе "элемент" деп аударылады. Мағынасын кеңейте түсер болсақ, ол "бірінші орын", "үкімет әдісі", "империя, мемлекет", "билік" деген мағыналарды да білдіре алады. Архе түсінігі Гесиод пен Орфизмнің ең ерте космогонияларынан, Сократтан бұрынғы философтар мен Платонның физикалық теориялары арқылы алынып, Аристотельдің метафизиканың бір бөлігі ретінде қалыптастырылды. Архе (кейде arkhé деп те жазылады) – ежелгі грек сөзі, негізгі мағыналары "бастау", "көзі", немесе "әрекеттің бастауы": бастапқыдан, немесе бастапқы дәлел, "бұйрық". Бірінші принцип немесе элемент "соңғы жатқан негізгі зат" және "соңғы дәлелдеуге келмейтін принцип" деген ұғымдарға сәйкес келеді.

Мифтік космогониялар

Грек мифологиясының мұрасы шындықты толыққанды түсіндіруге деген ниетті қалыптастырды, ал бұл жалпылауға ұмтылыс алғашқы болжамдық теориялар үшін негізгі болды. "Барлық нәрсенің" реті абстрактілі ойлаудан бұрын, қиял арқылы бейнеленген сияқты. Таяу Шығыстың мифологиялық космогонияларында ғалам формасыз және бос болған, ал жаратылыстан бұрынғы жалғыз нәрсе – су тұңғиығы еді. Бабылдың жаратылыс жырларында, Энума Элиште, бастапқы әлем "сулы хаос" ретінде сипатталған, одан барлық нәрсе пайда болды. Бұл сулы хаос грек мифографы Сиростың Ферекид космогониясында да кездеседі. Гесиодтың (б.з.д. 8-7 ғасырлар) мифтік грек космогониясында әлемнің бастауы – Хаос, ол барлық нәрсенің пайда болған құдайлық бастапқы жағдайы деп есептеледі. Жаратылыста "хаос" – кеңістік, бірақ кейін бұл сөз Жер мен аспанның бөлінуінен кейін олардың арасындағы кеңістікті сипаттау үшін қолданылады. "Хаос" шексіз кеңістік немесе пішінсіз затты білдіруі мүмкін. Грек санасында уақыттың шексіздігі туралы түсінік ежелгі заманнан бері, мәңгілік туралы діни ұғымдар арқылы белгілі болды. "Құдайлық" ұғымы грек философтарының алғашқы ойларына әсер етті. Орфикалық космогонияда қартаймайтын Хронос Эфир мен Хаосты жаратып, құдайлық Эфирде күміс жұмыртқа жасады, одан барлық нәрсе пайда болды.

Иониялық мектеп

Сократқа дейінгі философтардың алғашқылары, Иониялық материалдық монистер, табиғаттың барлығын (физисті) бір біріктіретін архея тұрғысынан түсіндіруге тырысты. Материалдық монистердің арасында үш Милезиялық философ болды: Талес, бәрі судан тұрады деп сенді; Анаксимандер, ол апейрон деп сенді; және Анаксимен, ол ауа деп сенді. Бұл тұрақты зат немесе оның қалған бөлігінің пайда болуы кезінде сақталатын бір немесе бірнеше зат ретінде қарастырылады. Барлық нәрсе осыдан пайда болып, осыға қайта оралады. Бұл тұлғалық бастау әрқашан сақталады. Олардың теориялары қарапайым болғанымен, бұл философтар табиғи емес нәрсеге сілтеме жасамай, физикалық әлемді түсіндіруге бірінші болып келді; бұл қазіргі заманғы ғылымның (және философияның) көп бөлігіне жол ашты, оның мақсаты табиғаттан тыс нәрсеге тәуелділіксіз әлемді түсіндіру. Талес Милеттік (б.з.д. 7-6 ғасырлар), философияның атасы, барлық нәрселердің алғашқы принципі су екенін мәлімдеді және оны өзінде қозғалыс пен өзгеріс бар зат ретінде қарастырды. Оның теориясы бүкіл әлемдегі ылғалдылықты бақылау арқылы расталды және Жер судың үстінде жүреді деген теориясымен сәйкес келді. Оның идеяларына Таяу Шығыстың мифологиялық космогониясы әсер етті және, мүмкін, Гомердің айналадағы Океан (океан) барлық бұлақтар мен өзендердің бастауы деп айтуы да әсер еткен. Анаксимандер судың архе бола алмайтынын, өйткені ол өзінің қарама-қарсысын, отты тудыра алмайтынын дәлелдеді. Анаксимандер элементтердің ешқайсысы (жер, от, ауа, су) бірдей себеппен архе бола алмайды деп мәлімдеді. Оның орнына ол барлық нәрселер пайда болған және барлық нәрселер қайтып келетін белгісіз зат – апейронның бар екенін ұсынды. Апейрон (соңы жоқ немесе шексіз) – бұл мүлдем белгісіз нәрсе; және Анаксимандр Гесиодтың бастапқы хаосына (жарылған түпсіздік) әсер еткен болуы мүмкін. Анаксимандр – Аристотельден бастап жазушылар «субстрат» деп атаған нәрсе үшін архе қолданған алғашқы философ (Simplicius Phys. 150, 22). Ол бұл сөздің «белгісіз» деген мағынаны білдірсе керек, бірақ сондай-ақ «шешінсіз» екенін де білдірген. Уақытша шексіздік туралы түсінік грек санасына ежелгі заманнан бері мәңгілік туралы діни түсініктермен таныс болды және Анаксимандрдың сипаттамасы осы түсінікке сәйкес келді. Бұл архе «мәңгілік және өзгермейтін» деп аталады. (Гипполит I,6, I; DK B2) Анаксимандрдың шәкірті Анаксимен тағы бір теория ұсынды. Ол элементтік теорияға қайта оралады, бірақ бұл жолы су емес, ауаны архе ретінде қарастырады және оған құдайлық қасиеттер береді. Ол өзгерістер теориясын ұсынған және оны бақылау арқылы қолдаған алғашқы философ болды. Ол екі қарама-қарсы процестерді – сұйықтану мен конденсацияны (жұқару немесе қалыңдану) қолдана отырып, ауаның қалай өзгерістердің бір қатарына кіретінін түсіндіреді. Ауа жұқару арқылы отқа, конденсациялану арқылы бірінші желге, содан кейін бұлтқа, суға, жерге және тасқа айналады. Архе – бұл барлық шындықтың/көріністің негізі.

Физикадан

Физикада, егер есептеу физиканың негізгі заңдарынан тікелей басталатын болса және эмпирикалық модельдер мен реттеу параметрлері сияқты қосымша болжамдар қолданылмаса, онда ол "алғашқы принциптерден" немесе "ab initio" деп аталады. Мысалы, модельді тәжірибелік деректерге бейімдеуді қамтымайтын жуықтаулар жиынтығында Шредингер теңдеуін қолдану арқылы электрондық құрылымды есептеу – бұл ab initio тәсілі.