Кіріспе
Ішімдік
Мұзды шай (немесе мұз шай) – суық шайдың бір түрі. Әдетте мұз салынған стақанда берілсе де, суытылған немесе салқындатылған кез келген шайды білдіре береді. Оны қант немесе сироппен тәттілендіруге болады. Мұзды шай – лимон, малина, лайм, құмар жемісі, шабдалы, апельсин, клубника және шие сияқты хош иісті сироптармен араластырылатын танымал дайын ішімдік. Көптеген мұзды шайлардың дәмі шай жапырақтарынан (Camellia sinensis) алынады, бірақ кейде шөп шайларын да суытып, мұзды шай деп атайды. Мұзды шайды шай жапырақтарын төмен температурада ұзақ уақытқа қағатын арнайы әдіспен де дайындауға болады (күн сәулесінде бір сағат, ал бөлме температурасында бес минут), бұл әдіс күн шайы деп аталады.
Қытай
Сәйдің дәстүрлі әдісі болмаса да, мұздатылған шай 1980-ші жылдардың соңында тіпті ауылдық жерлерде де кеңінен танымал болды. Жасыл шайды қоса алғанда, көптеген шай түрлері консервіленген немесе бөтелкеде сатылады және дүкендерде қолжетімді. Көптеген отбасылар мұздатылған шайды көп мөлшерде мұзды аз мөлшердегі күшті ыстық шайға салу арқылы немесе ыстық шайды біраз уақытқа тоңазытқышқа қою арқылы дайындайды. Мұздатылған шайдың кең таралған түрлері – қара, жасыл және улонг (烏龍茶), сондай-ақ көптеген шөп шайлары. Ыстық жазда мұздатылған шөп шайлары әсіресе танымал, онда хризантема және кудинг шайы (苦丁茶) сияқты «ин» (陰) немесе суытатын шөптер қолданылады. Ежелгі заманнан бері салқын (бірақ әлі де жылы) шай ішу кең таралған. Бұрын мұздатылған шайды тек коммунистік партиямен байланысы бар адамдар ғана іше алатын. 1978 жылдан бастап шектеулі капитализм мен еркін нарық реформаларының енгізілуі алғаш рет жалпы халыққа тоңазытқышты қолжетімді етті. Қытайда тоңазытқышқа ие отбасылардың саны 1977 жылы қалалық отбасылардың 7%-ынан 2009 жылы 95%-ға дейін өсті.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада мұз шайының танымалдығы артып келеді және қазір елдің барлық аймақтарындағы кафелерде және сауда орындарында кеңінен қолжетімді. Nestea, Lipton, Manhattan және Fuze Tea ең танымал брендтер, сондай-ақ Оңтүстік Африканың BOS бренді, ол Батыс Кейптен жергілікті қуырылған ройбос шөбін пайдаланады.
Швейцария
Швейцарияның Bischofszell сусын компаниясының екі қызметкері – Руди Бэрлохер мен Мартин Спренгер әйгілі американдық мұз шайын татып, бөтелкеде дайын мұз шай өндіруді алғаш ұсынды. 1983 жылы Bischofszell Food Ltd. өнеркәсіптік деңгейде бөтелкедегі мұз шайды әлемде алғаш рет өндіре бастады.
Түркия
Түркия сияқты дәстүрлі түрде шай ішетін елде, өзінің шай және шай ішу мәдениетімен, мұз шай 2000 жылдарда Липтон оны таныстырған кезде танымал болды. Мұздатылған шайлар - газдалған сусындардың танымал баламасы. Липтон мен Nestea 2012 жылға дейін екі негізгі бренд болды, осы уақытта Coca Cola İçecek A.Ş. мен Nestea арасындағы келісімшарт аяқталды. Coca Cola Nestea-ны Fuze Beverage брендімен алмастырды, бірақ түрік тілінде "ракета" деген мағына беретін "füze" сөзінің салдарынан, түрік нарығы үшін Fuse Tea деген ат қолданылады. Ұлттық "Çaykur" компаниясы "Didi" мұз шай брендімен нарықта өнім сатуда.
Ұлыбритания
Мұздатылған шай Ұлыбританияда басқа еуропалық елдердегідей кеңінен ішілмесе де, 2000-ші жылдары оның танымал болуы арта түсті. 1990-шы жылдары Липтон Бельгияда сатылатын сияқты газдалған мұздатылған шайды сатты. Соңғы жылдары Липтон газсыз шайды қайтадан жалпы сатуға шығарды, одан кейін Nestea және Twinings компаниялары да осылай істеді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та ішілетін шайдың шамамен 85% -ы мұздатылған шайға тиесілі. Оңтүстік штаттарында "Sweet Tea" деп аталатын, көп мөлшерде қант қосылған түрі кең таралған. Жаңа Англия штаттарында оны көбінесе аз тәттілендіріп, жиі нағыз жалбызбен дайындайды.
Оңтүстік Америка
Аргентина, Уругвай, оңтүстік Бразилия және Парагвай елдерінде дәстүрлі түрде ыстық ішіледі. Ал Бразилияның орталық-батыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында мате шайын көбінесе мұздатылған күйінде тұтынады. Мұздатылған мате Мато-Гросу-ду-Сул, Рио-де-Жанейро және Парана штатының солтүстік бөлігінде ерекше танымал.
Тарих
1823 жылы Блессингтон графесі Маргарита Неапольде мұздатылған шай ішу туралы жазған. Мұздатылған шайға арналған ең көне басылған рецепттер 1870 жылдарға дейін жетеді. 1871 жылы Амели Голдторп пен Меган Брейнер аспаздық кітабында мұздатылған шай туралы: «Ол жақсы мұздатылуы тиіс» деп жазды. Мұздатылған шай рецепттері бар ең алғашқы екі аспаздық кітап – Эстел Вудс Уилкокстың 1876 жылы тұңғыш рет жарық көрген «Buckeye Cookbook» және Марион Кэбелл Тайридің 1878 жылы авторлық құқығы тіркелген «Housekeeping in Old Virginia» кітабы. Мұздатылған шай 1860 жылдары АҚШ-та пайда бола бастады. Алғашқыда жаңалық саналған ол 1870 жылдары кеңінен тарады. Рецепттер басылымдарда жарияланды, қонақүйлердің мәзірлерінде ұсынылды және теміржол станцияларында сатылды. Ричард Блехинден 1904 жылы Сент-Луисте өткен әлемдік көрмеде оны таныстырғаннан кейін оның танымалдығы жылдам өсті.
Күн және тоңазытқыш шай
Мұздатылған шайды үлкен шыны ыдысқа су құйып, ішіне шай (қапшықтар немесе жапырақтарын) салып, бірнеше сағат күнге қою арқылы дайындауға болады. Бұл көбінесе дәмнің тегіс болуына себеп болады. Артықшылығы – күн шайы электр энергиясын немесе отынды пайдалануды қажет етпейді, соның арқасында энергия үнемделеді. Күн шайына кейде сироп немесе лимон қосылады. Осылай дайындалған шайдың температурасы бактерияларды өлтіруге жеткіліксіз, сондықтан суды ішу қауіпті болуы мүмкін. Егер шай тым қою, сироптай немесе жіп сияқты жіпшелер пайда болса, оны тастап жіберу керек, бірақ мұндай белгілер болмаса да, ол зиянды болуы мүмкін. Осы қауіптің алдын алу үшін "тоңазытқышта дайындалған шай" деген балама ұсынылған, онда шай түні бойы тоңазытқышта демалады. Бұл зиянды бактериялардың өсуін тоқтатудың және шайды мұз салмай-ақ суық етудің екі есе пайдасын береді.
Су бұрқағы мұздатылған шай
1996 жылы Цинциннати қаласының денсаулық сақтау бөлімі бірнеше жергілікті мейрамханаларда автоматты түрде жаңа пісірілген мұз шай құятын диспенсерлердің крандарынан колиформды бактериялардың жоғары деңгейін (күнделікті тиісті тазалаудың болмауына байланысты) анықтады. Соған шамамен бір уақытта Coca Cola және Pepsi Cola компаниялары азық-түлік орындарында жаңа пісірілген мұз шайды өздерінің шай концентратымен алмастыруға бағытталған белсенді маркетингтік науқандарды бастады, ол сусындар автоматы сияқты, қораптан беріледі. Көп жағдайларда кола компаниялары бұрын жаңа пісірілген шай құю үшін қолданылған ыдыстарға ұқсас фонтандық диспенсерді шай концентратымен бірге ұсынды.
Жартысы-жартысы
АҚШ-та 1960 жылдардың соңынан бері гольф шебері Арнольд Палмер Флорида штатының Палм-Бич қаласында осы сусынды тапсырыс бергеннен бастап "жарты-жарты" деп аталатын аралас сусынның танымалдылығы артып келеді. "Жарты-жарты" – мұздатылған шай мен лимонадтың қоспасы, ол сусынға әлдеқайда тәтті дәм береді. Көбінесе "Арнольд Палмер" деп аталатын бұл сусынды (дегенмен Палмердің өзі лимонадтың бір бөлігіне екі бөлік мұздатылған шайды қосуды ұнатқан), Snapple, Nantucket Nectars және AriZona Iced Tea компаниялары саудаға шығарды; AriZona компаниясы өз өнімдері үшін Арнольд Палмердің аты мен бейнесіне лицензия алды. 2012 жылы ESPN телеарнасы осы сусын туралы қысқа деректі фильм түсірді, онда Палмер, сусын сарапшылары, PGA гольфшілер тобы және комедия актер Уилл Арнетт сусынның тарихы мен танымалдылығын талқылады.