Кіріспе

Спорт түрі

Тасқа көтерілу – қатысушылардың табиғи тау жыныстарынан немесе жабық серікпелерден жоғары көтерілу, көлденең өту немесе төмен түсу арқылы жүзеге асырылатын спорт. Мақсаты – құлап түспей, таудың шаңырағына немесе әдетте алдын ала белгіленген бағыттың соңғы нүктесіне жету. Тасқа көтерілу – физикалық және психикалық тұрғыдан қиын спорт, ол көбінесе альпинистің күшін, төзімділігін, ептілігін, тепе-теңдігін және ой-қияласын бақылауын сынап көреді. Дұрыс көтерілу техникасын білу және арнайы жабдықтарды қолдану маршрутты қауіпсіз аяқтау үшін маңызды. Әлемдегі тау жыныстарының кең ауқымы мен әртүрлілігіне байланысты, тасқа көтерілу бірнеше стильдерге және кіші салаларға бөлінген, мысалы, қиыр-қиырға өту, боулдеринг, спорттық альпинизм және дәстүрлі альпинизм. Тасқа көтерілу жарыстарының мақсаты – жолды ең аз талпыныспен, ең аз уақытта аяқтау немесе күрделене түсетін маршруттың ең алыс нүктесіне жету. Жабық тасқа көтерілу әдетте үш түрге бөлінеді: боулдеринг, қорғасынмен көтерілу және жоғарыдан арқанмен көтерілу.

Тарих

Американың ерте заманында, 12 ғасырда, тік жарларда қоныстанған анасази тайпасының шебер альпинист болғаны айтылады. Еуропалық альпинистердің алғашқылары тау шыңдарын бағындыру үшін тау шатыру техникаларын пайдаланған. 1880 жылдары еуропалық тау-кен өрлеу, тау шығудан тәуелсіз жекелеген спорт түріне айналды. Альп тауларындағы викториялық дәуірде тау-кен өрлеу маңызды элемент болғанымен, тау-кен өрлеу спортының Еуропаның әртүрлі аймақтарында 19 ғасырдың соңғы тоқсанында пайда болғаны қабылданған. Тау-кен өрлеу альпинистік қажеттіліктен бірте-бірте жеке спорттық белсенділікке айналды. 19 ғасырдың ортасынан бастап Альпілік клубтың негізін қалаушы Джон Болл Доломит тауларын зерттеп, таныстырды. Оның ізінен Пол Громанн, Эдвард Р. Уитвелл, Майкл Иннеркофлер, Анджело Дибона және Тита Пьяц сияқты көптеген альпинистер ерді, олар көптеген алғашқы бағындыруларды жасады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Орталық Еуропада альпинизмде және тау шығуда қолданылатын көмекші құралдарды пайдалану мәселесі бойынша "Мауэрхакенстрейт" (нем. 1911 жылғы Ұлы питон дауы) деп аталатын пікір қақтығысы болды. Пауль Преус және Ханс Дюльфер осы талқылаулардың басты қатысушылары болды, бұл пікір-таластар бүгінге дейін жалғасуда. Преус таза альпинизм стилін жақтады. Ал Анджело Дибона қауіпсіздікке басымдық берді және питонды қолдануға қарсы болған жоқ. Луис Тренкер оған "Өміріңде қанша питонға тап болдың?" деп сұрағанда, Дибона: "Он бес, оның алтауы Лалидерердің солтүстік беткейінде, үші - Одштейнде, екеуі - Кроз-делл-Альтиссимода, біреуі - Эйнсерде, ал қалғаны басқа қиын бағындыруларда" деп жауап берді. Көмекті пайдаланатын альпинизм, қолға немесе аяққа тіреу ретінде қолданылатын жабдықтарды пайдалану, 1920-1960 жылдар аралығында танымал болды, нәтижесінде Альп тауларында және Йосемити аңғарында мұндай құралдарсыз бағындыру мүмкін емес деп есептелген шыңдар бағындырылды. Дегенмен, альпинизм техникасы, жабдықтары және этикалық принциптері үнемі дамып келеді. Бүгінгі таңда, табиғи тау жыныстарынан жасалған тіреулерді ғана пайдаланатын және тек қана қорғану үшін, жоғары көтерілу үшін емес, құралдарды қолданатын еркін альпинизм, осы спорттың ең танымал түрі болып табылады. Еркін альпинизм, әртүрлі бекіту конфигурацияларына байланысты бірнеше подстильдерге бөлінген. Сонымен қатар, уақыт өте келе тау-кен өрлеудің қиындық деңгейін салыстыру үшін жүйелі бағалаулар жасалды. 2016 жылдың 3 тамызында Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) спорттық альпинизмнің 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында медальдық спорт түрі болатынын ресми түрде жариялады. Бірақ COVID-19 пандемиясының салдарынан бұл жарыс 2021 жылға дейін шегерілді.

Стиль

Джон Лонгтың "Қалай тауға өрлеуге болады" деген кітабында жазғандай, орташа деңгейдегі альпинистер үшін бағыттың шыңына ғана жету жеткіліксіз, сонымен қатар қалай жету маңызды. Еркін өрлеу ішінде, көтерілулерге бірнеше түрлі жіктемелер бар:
Бағытты алғаш көру (On sighting) альпинистен ешқандай алдын ала білімсіз, бірінші әрекетте таза өрлеуді (жасанды құралдардың көмегімен құлап түспей немесе демалып) талап етеді. Флэш (Flashing) де бірінші әрекетте таза өрлеуді талап етеді, бірақ альпинисттің бағыт туралы бұрынғы ақпараты болады (әдетте "бета" деп аталады). Бұл басқа альпинистермен бағыт туралы әңгімелесуді немесе басқалардың бағытқа өрлеуін бақылауды қамтиды. Редпойнт (Redpointing) – бұрын бағытты сынағаннан кейін, сәтті еркін өрлеуді жасау. Бұл бірнеше күн немесе тіпті жылдар бойы қажетті тізбекті үйрену үшін "жұмыс" істеуді қамтиды. Пинқпойнт (Pinkpointing) – бұрын бағытты сынағаннан кейін, жылдам ілгіштер немесе арнайы жабдықтар сияқты қорғаныс құралдары (немесе "про") орнатылған бағытқа сәтті өрлеу. Стиль көбінесе әрбір альпинистің өзіне байланысты, тіпті альпинистер арасында терминология мен анықтамалар да әртүрлі болуы мүмкін. Стиль сонымен қатар альпинистің өрлеу кезіндегі физикалық өнімділігінің ішкі айырмашылықтарына да қатысты болуы мүмкін. Сондықтан альпинистерді өрлеу стилінде динамикалық (көбірек күш қолдану) немесе статикалық (бақыланатын қозғалыстар) деп атауға болады.

Үстірту түрлері

Қазіргі уақытта тау шаруаларының көпшілігі еркін өрмелеу деп саналады – бұл спорттың бастапқы кезеңдерінде басым болған, жабдыққа тәуелді көтерілу түрінен айырмашылығы, тек қана қорғану үшін, қолдау үшін емес, жеке физикалық күшті пайдалану. Еркін өрмелеу әдетте қолданылатын жабдықтың таңдауына және олардың арқалық, арқан және бекіткіш жүйелерінің құрылысына байланысты бір-бірінен ерекшеленетін бірнеше стильге бөлінеді. Маршруттар жерден көтерілген сайын, өмірге қауіпті жарақаттардың ықтималдығы артады, сондықтан қосымша қауіпсіздік шаралары қажет. Осындай қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін арнайы өрмелеу техникалары мен жабдықтары бар. Өрмелеушілер көбінесе жұпта жұмыс істейді және құлауды тоқтатуға арналған арқандар мен бекіткіштер жүйесін пайдаланады. Арқандар мен бекіткіштерді өрмелеудің әртүрлі стильдеріне бейімдеуге болады, сондықтан арқанмен өрмелеу олардың арқалық жүйелерінің орнатылуына байланысты тағы да көптеген қосымша түрлерге бөлінеді. Жалпы алғанда, жаңадан бастаушылар жоғарғы арқанмен және/немесе оңай тас өрмелеуден бастап, басқарушы арқанмен өрмелеуге және одан әрі көтеріледі. Көтерілуге кеткен уақыттың ұзақтығы мен қажетті төзімділік деңгейіне және апаттар көбінесе түсу кезінде болатындықтан, тау шаруалары әдетте маршрутты кері бағытта өрмелемейді, әсіресе III-IV класты немесе IV-VI класты көп күндік көтерілулерде.

Көмек

Әлі де үлкен қабырғаларға көтерілудің ең танымал тәсілі, көмекші альпинистер қабырғаға көтерілу үшін, көтерілуге тікелей көмектесетін және қауіпсіздікті арттыратын жабдықты қайта-қайта орналастырып, оған салмақ түсіреді. Бұл көтерілу түрі әдетте еркін көтерілу тым қиын немесе мүмкін емес болған жағдайларда қолданылады.

Тегін

Көтерілудің ең көп қолданылатын әдісі – еркін альпинизм, ол альпинисттің жеке физикалық күші мен дағдысына сүйене отырып, көтерілуді аяқтауды білдіреді. Еркін альпинизм жоғарыдан арқанмен сақтандыру жүйелеріне немесе қорғаныс пен сақтандыру станцияларын орнату үшін алдын-ала көтерілуге негізделуі мүмкін. Анкерлер, арқандар және қорғаныс альпинистінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қолданылады және белсенді көтерілу құралдарынан айырмашылығы, пассивті болып табылады. Еркін альпинизмнің түрлері – дәстүрлі альпинизм және спорттық альпинизм. Еркін альпинизм көбінесе "таза алдын-ала көтерілу" түрінде жасалады, яғни қорғаныс үшін питон немесе штырғыш қолданылмайды.

Тас қалау

Қысқа, төмен жолдарға қауіпсіздік арқаны қолданбай көтерілу. Егер қорғау қолданылса, әдетте, жолдың астына төселген жұмсақ төсеніш пен альпинистің құлауын бақылап, қауіпті жерлерден қашықтықта құлауын қамтамасыз ететін адам (споттер) болады. Боулдеринг – бұл қауіпсіз және қарқынды жарыс алаңы, оның нәтижесінде өте жоғары қиындық деңгейіне жетеді.

Жалғыз

Жалғыз өрмелеу, немесе соло өрмелеу – өрмелеушінің жалғыз өзі тауға көтерілу стилі.

Еркін соло

Ұлыбританияда "soloing" деп аталатын еркін өрмелеу – арқан немесе қорғау құралдарын қолданбай, жалғыз адамның тауға көтерілуі. Егер құлау орын алса, альпинист қаза болуы немесе ауыр жарақат алуы мүмкін. Техникалық тұрғыдан боулдерингке ұқсас болғанымен, еркін өрмелеу көбінесе боулдерингке қарағанда әлдеқайда биік және/немесе құлау жағдайында әлдеқайда қауіпті маршруттарды білдіреді. "Хайбол" термині еркін өрмелеу мен боулдеринг арасындағы шекарадағы өрмелеуге қолданылады, мұнда әдетте боулдерлік мәселе ретінде өтілетін нәрсе құлау салдарынан ауыр жарақат алуға жеткілікті биік болуы мүмкін (20 фут және одан жоғары), сондықтан оны еркін өрмелеу деп санауға да болады.

Терең судағы соло (DWS)

Терең судағы соло (немесе психоблок) еркін солоға ұқсас, себебі альпинист қорғаусыз және арқансыз болады, бірақ егер альпинист құлап кетсе, ол жерге емес, терең суға түседі.

Жалғыз өзі арқанмен

Жалғыз өрлеу, басында арқанмен мізгілдеуге мүмкіндік беретін техника. Өрлеуші өрлеу барысында өзін-өзі сақтандыра алады. Бір кезең аяқталғаннан кейін, жалғыз өрлеуші жабдығын алу үшін арқанмен түсуі керек. Бұл техника еркін өрлеу немесе көмекші құралдармен өрлеу түрінде орындалуы мүмкін.

Қорғасын

Басқышпен көтерілу – бұл жоғарыдан ілген арқанмен емес, төмендегі аралық сақтандырғыштар арқылы өтетін арқанмен көтерілу техникасы. Көшбасшы төмендегі серігінен арқанды біртіндеп босатып, жоғары қарай жылжуға мүмкіндік береді, бірақ арқанның салқынып кетпеуін қадағалайды. Көшбасшы жоғары көтеріле келе, жүгіргіштер мен карабинерлерді пайдаланып, арқанды белсенді құрылғылар (кәмдер) немесе пассивті сақтандырғыштар (гаектер) сияқты аралық сақтандыру нүктелеріне бекітеді, бұл құлау қашықтығын шектейді. Көшбасшы бұрыннан орнатылған анкерлерге де бекіте алады. Ішкі жабық залдарда қабырғаға бекітілген қысқа жүгіргіштер болуы мүмкін. Жоғарыдан ілген арқанмен көтерілуден айырмашылығы, онда альпинист әрқашан жоғарыдағы сақтандырғышпен қолдау табады, басқышпен көтерілуде альпинист көбінесе өзінен төменгі нүктеге бекітілуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, егер альпинист құлап кетсе, құлау қашықтығы жоғарыдан ілген арқанмен көтерілуге қарағанда әлдеқайда ұзын болады, және осы себепті басқышпен көтерілу қауіпті болуы мүмкін. Құлау коэффициенті – альпинист құлаған биіктік пен құлауды жұмсартуға арналған арқанның ұзындығы арасындағы қатынас. Құлау коэффициенті неғұрлым жоғары болса, арқан альпинистің жылдамдығын бәсеңдеткенде, соғұрлым көп күш түседі. Ең жоғары құлау коэффициенті – 2. Басқышпен көтерілуге қызығушылық танытқан альпинистерге тәжірибелі альпинистерден үйрену және өздігінен көтерілуге кіріспес бұрын оқу курстарында қатысу ұсынылады.

Көп ұшты

Тау-кен бауының ұзындығы белгілі, альпинист тек оның ұзындығына дейін ғана көтеріле алады. Бау ұзындығынан ұзын маршруттар бірнеше бөлікке – пичтерге бөлінеді; мұны көп пичті альпинизм дейді. Пичтің жоғары жағында, бірінші көтерілген альпинист (лидер деп те аталады) зәкір орнатады, содан кейін екінші альпинисті (ілесуші деп те аталады) зәкірге дейін сақтайды; екінші альпинист лидердің бағытымен көтерілгенде, келесі пичте қайта пайдалану үшін жол бойында орнатылған карабиндерді және зәкірлерді алып тастайды ("тазартады"). Маршрутты "тазарта" отырып, ілесуші карабиндерді және зәкірлерді өзінің қауіп белбеуіне іліп қояды. Екі альпинист те пичтің жоғарғы зәкіріне жеткеннен кейін, лидер келесі пичті бастайды, осылайша маршруттың соңына дейін көтеріледі. Кез келген жағдайда, маршрут аяқталғаннан кейін альпинистер басқа төмен түсу жолы болса, одан төмен түсе алады немесе арқанмен (раппелдеу/абсеілдеу) төмен түседі.

Спорт

Тасқа бұрғыланған тұрақты бекітілген бұрандалар мен зәкірлер арқылы қорғалған, арқанмен және беляйрдың көмегімен бір немесе бірнеше қабатты бағыттармен көтерілу. Дәстүрлі тау шаруашылығынан айырмашылығы, спорттық тау шаруашылығы электр бұрғымен, рапельмен немесе тасқа орнатылған тұрақты зәкірлермен орнатылған қорғаныс (болттарды) пайдалануды қамтиды. Бұл бұрандалы дәстүрлі тау шаруашылығынан өзгеше.

Дәстүрлі

Дәстүрлі немесе традициялық альпинизм – бағдарлау кезінде альпинист өзін құлаудан сақтау үшін қорғаныш құралдарын орналастыратын тау шаруасының түрі. Әдетте, егер бұрандалар қолданылса, оларды алғашқы бағдарлаушы топ орналастырады. Көбінесе құлаудан қорғану үшін жартастағы тарлықтарға немесе жарықтарға камералар, гексагонды құралдар және гайкалар сияқты алынып тасталатын құралдар орналастырылады, бірақ олар тікелей көтерілуге көмектеспейді. Бұрандаларды бағдарлау кезінде орналастырудың қиындығына байланысты, олар көптеген спорттық бағдарлауларға қарағанда бір-бірінен қашықта орналасады. Тарихи тұрғыдан алғанда, питон (деформацияланатын шеге түрі) гексагонды құралдардың, гайкалардың және камералардың орнына жартастағы тарлықтарға орналастырылған. Оларды алып тастау қиын және көбінесе тасқа зиян келтіреді, нәтижесінде көптеген ескі бағдарлауларда шеге іздері және алып тасталмайтын "бекітілген" питондар пайда болады. Олар көбінесе бұрандалар сияқты қолданылады, бірақ олар бұрандаларға қарағанда мықты емес және конвенция бойынша бағдарлаудың дәстүрлі, спорттық немесе аралас бағдарлау екенін бағалау кезінде ескерілмейді.

Жоғарғы арқан

Жоғары арқанмен көтерілу – альпинисттің жолдың төменгі жағынан немесе табанынан қамтамасыз етілетін көтерілу түрі. Көтерілудің жоғарғы жағында зәкір орнатылып, арқан жердегі қамтамасыз етушіден альпинистке дейін (көтерілуді бастамас бұрынғы жағдай) дөңгелекке ұқсас жүйе арқылы өтеді. Альпинист жоғары көтерілген кезде арқанның босаңсуын болдырмау үшін арқан "жиналады", сондықтан құлау жағдайында альпинист ең аз қашықтыққа құлайды. Құлаудың ұзындығы әдетте бір метрден аспайды, бірақ бұл жолдың ұзындығына (арқан неғұрлым ұзын болса, ауырлық түскенде соғұрлым көбірек созылады) және альпинистің салмағына, қамтамасыз етушінің салмағына және басқа да факторларға байланысты өзгеруі мүмкін.

Жоғарғы арқан

Маршруттың жоғарғы жағынан альпинисті сақтап тұру, оны төмен түсуіне немесе келесі бөлімге өтуіне көмектесу. Бұл жоғарғы арқанмен ілуге ұқсас, бірақ бейлер альпинистке арқанды тікелей (бейлер жүйенің бір бөлігі болып табылады және арқанның күтпеген бағытта тартылуы мен жүктемесіне ұшырағанда осал болуы мүмкін) немесе тікелей (бейлер жүйенің бөлігі емес және бейлер итальяндық/Мунтерлік түйін немесе бейлер құрылғысын тікелей пайдаланып, маршруттың жоғарғы жағынан арқанмен сақтайды) көтерілу үшін анкерлерді орнатады (әдетте маршрутты бастағаннан кейін, онда альпинист "екінші болады"). Егер бұрандалар орнатылса немесе дәстүрлі жабдықтар қолданылса, альпинист маршруттан оларды алып, тазалауға жауапты.

Via ferrata (желкен жол)

Табиғи тау жыныстарының ерекшеліктерін пайдаланбастан, негізінен тұрақты қорғау құрылғыларына сүйене отырып, бағытты оңай басып өту әдісі.

Техникалар

Әртүрлі тау жыныстарына сәтті өрмелеу үшін әртүрлі техникалар қажет.

Крек

Жарықтармен өрмелеуде альпинист жартастың жарығына арнайы техникаларды қолданып – тығыздау, тіреу және кері тіреу сияқты – көтеріледі. Жарықтардың мөлшері саусақтың енінен кішкентайдан бастап, адам денесінен үлкенге дейін болуы мүмкін. Альпинистер қолдарын жартастың өткір жиектерінен қорғау үшін таспа қолданады.

Бет

Жүздікке өрмелеу – альпинистердің тік жартастың бетімен көтерілу үшін жартастағы саусаққа сыятын ойыстар мен тік қырлар сияқты белгілі бір тұғырларды және бұрыстарды пайдаланатын өрмелеу түрі.

Қатты

Слабтық альпинизм, сондай-ақ сүргілік альпинизм деп те аталады, тау жынысының еңістігіне қарай жіктеледі. Слабтыққа көтерілу үшін еңіс тоқсан градустан кем болуы керек, және бұл көтерілуде аяқ жұмысына басымдық беріледі. Бұл трениялық альпинизм деп те аталады, және бұл оңай сияқты болғанымен, слаб альпинизмі ең қиын альпинизм түрлерінің бірі саналады. Слабтық альпинизмінде қолданылатын танымал техникалар – табанды сығу, дененің салмақ орталығын сақтау және жоғары қадамдар. Слабтық альпинизмі үшін ең танымал орындардың екеуі – Джошуа-Три және Йосемити, бірақ Көзілдірмек тауы мен Моаб та өте жақсы нұсқалар. Ең қиын слабтық бағыты – Швейцарияның Сен-Лоуп қаласында орналасқан Криптография, оны Алессандро Зени бағындырған.

Бір уақытта

"Бір мезгілде" деген сөздің қысқартылған түрі – екі альпинисттің бір уақытта қозғалуы. Жетекші альпинист жабдықты орналастырады, ал оны ізбасар жинап алады. Жетекшіде жабдық азайғанда, олар ізбасардың жабдық алмасу үшін қосыла алатын бекіткіш станциясын құрастырады. Көбінесе күшті альпинист ізбасар рөлінде болады, себебі ізбасардың құлауы жетекшіні төменнен соңғы орнатылған жабдыққа қарай тартып, оған қауіпті құлау қаупін тудырады. Ал жетекші құласа, ізбасар жоғарыдан тартылып, одан аз зиян келтіретін құлау болады. Көптеген жылдамдықпен шағылысулардың ішінде бір мезгілде шағылысудың түрлері кездеседі, сонымен қатар стандартты еркін шағылысу және алға жылжу үшін орнатылған жабдықты пайдалану (яғни, жартылай көмек немесе жабдықтан тартылу) да болуы мүмкін.

Степендеу жүйелері

Көптеген елдер мен аймақтардағы альпинистік қауымдастықтар маршруттарға өздерінің рейтингтік жүйелерін әзірледі. Рейтингтер немесе бағалар қиындық деңгейін бағалау бойынша келісімді жазбаға түсіріп, хабарлайды. Рейтинг жүйелері өзіндік сипатқа ие, сондықтан бірдей бағадағы екі маршруттың қиындығы әртүрлі болуы мүмкін. Осыдан альпинистер арасында физиологиялық немесе стильдік ерекшеліктерге байланысты пікір келіспеушіліктер туындауы мүмкін. Маршруттың нақты қиындығынан төмен бағалау – құмға толтырылған қап (sandbagging) деп аталады. АҚШ-та ең көп қолданылатын рейтинг жүйелері – Йосемити ондық жүйесі және Hueco V шкаласы бойынша бағалау. Қазіргі таңдағы маршруттардың бағасы 5.0 (жаңа бастаушыларға арналған оңай маршруттар) басталып, 5.15 (әлемдік деңгейдегі маршруттар) дейін, ал V0–V17 аралығында болады. Адамның альпинизмдегі шегіне әлі жетелмегендіктен, екі жүйе де нақты соңғы нүктеге ие емес және түзетулерге жатады. Рейтингтер маршруттың қиындығына әсер ететін көптеген факторларды ескереді, мысалы, көтерілудің тіктеп тұруы, қол тіреулердің саны мен сапасы, олардың арақашықтығы, қауіпсіздік құралдарын орнатудың ыңғайлылығы және арнайы техникалық әрекеттердің қажеттігі. Әдетте, қабырғадағы ең қиын қимылдың бағасы – бүкіл маршруттың бағасы болып табылады. Маршруттың биіктігі көбінесе ескерілмейді, бірақ ұзаққа созылған, қиын қимылдар сериясы бірдей техникалық қиындық деңгейіндегі жеке қимылдан жоғары баға алуы мүмкін. Мысалы, демалыссыз бірнеше 5.11 қимылдары бар маршрут 5.12 бағалануы мүмкін.

Терминология

Тауға өрлеу жолдарының немесе қиындықтарының артуымен, альпинистер таза өтуге көмектесетін дағдыларды қалыптастыруды үйренеді. Қолдар мен аяқтар үшін бірнеше техникалар бар, сондай-ақ оларды біріктіретін қозғалыстардың терминдері де кездеседі. Ішкі спортзалдарда маршрут құрушылар альпинистер үшін маршруттарды жоспарлап, жасайды, қабырғаның нақты бөліктеріне белгілі бұрыштармен әртүрлі тұрақтарды орналастырады, себебі альпинистердің нақты техникаларды қолдануын қалайды.

Ұйымдардың түрлері

Қазан: Үлкен ашық ұстағыш. Әдетте V пішіндес. Sloper: Тегіс, ішке қарай қисайған ұстағыш, көбінесе шар немесе жарты ай пішінде болады. Меш: Ішінде бір немесе екі саусаққа сыятын тесігі бар ұстағыш. Мүйіз: Сыртқа қарай шығыңқы, көбінесе шымшықтай тегіс ұстағыш. Оны қолды немесе алақанды айналдырып ұстау керек. Бұл ұстағышта беті көп болған сайын, ұстау оңай. Шынжырлау: Шынжырлау тік немесе көлденең бағытта қолданылуы мүмкін. Мұндай ұстағышта баспайлы саусақ пен бас бармақтың арасындағы бұлшық еттері жұмыс істейді.

Жарақаттар

Тауға өрмелеу кезіндегі жарақаттар негізінен спорттық жарақаттар болып табылады, олар құлау немесе артық пайдалану салдарынан туындайды. Құлаудан болатын жарақаттар салыстырмалы түрде сирек; жарақаттардың басым бөлігі артық пайдаланудан болады, көбінесе саусақтарда, шынтақтарда және иықтарда кездеседі. Мұндай жарақаттар көбінесе жыртылған қабықшалар, кесіктер, күйіктер және көгалдар сияқты ауыр емес. Нарықта тау өрмелеушілерге арналған тері күтіміне қатысты бірнеше өнімдер бар. Дегенмен, артық пайдалану белгілерін назардан тыс қалдырса, әсіресе, сіңірлердің, сіңір қабықтарының, байланыстырғыштардың және қапшықтардың қанағаттандырылмайтын зақымдануына әкелуі мүмкін. Саусақтар мен шынтақтарды жарақаттардың алдын алу үшін таспамен орау кең таралған практика, және таспамен ораудың әртүрлі техникалары бар.

Фотосуреттер

Суреттелген фототополар тау шаруасында кеңінен қолданылады. Олардың көптеген түрлері Rockfax немесе Ұлыбританиялық Альпинистік Кеңес сияқты альпинизм және таугершілік нұсқаулықтарында кездеседі. Толық түсті фототопо схемалары бұрынғы мәтіндік нұсқаулықтардың орнын басты, олар қолмен салынған суреттермен суреттелген болатын. Дронды пайдалану көптеген жартастардың суреттерінің сапасын арттыруға көмектесті.

Мәдениеттік факторлар

Кейбір тау шаруашылығымен айналысатын аймақтар, мысалы, АҚШ және Австралияда, жергілікті халықтар үшін де қасиетті орындар болып табылады. Мұндай жергілікті халықтың көпшілігі альпинистердің осы қасиетті орындарға шықпауын қалайды және бұл туралы ақпаратты альпинистерге жеткізді. Жақсы белгілі мысал – американдықтар "Диволс Тауэр" ұлттық ескерткіші деп атаған тас құрылым. Түпкілікті американдықтардың мәдени азаматтық алаңдаушылықтары Тахо көліндегі Үңгір жартасы, Монументтік аңғар, Шипрок және Каньон де Шеллиде альпинизмді толығымен тоқтатуға әкелді. Тау шаруашылығымен айналысу кейде тасқа салынған өнер нысандарына зиян келтіруі мүмкін. Бұл ресурстарға төнген қауіп Хьюко Танкс (Техас штаты) және Айдахо штатындағы Сити Рокс ұлттық қорығының бөліктері сияқты жерлерде шектеулер мен жабылуларға себеп болды. Австралияда Улуру монолиті (Айерс-Рок) жергілікті қауымдар үшін қасиетті саналады және оған шығуға тыйым салынған. Австралияның басқа аймақтарында, Грампиан және Арапиль сияқты жерлердегі бұрынғы танымал альпинистік маршруттардың көпшілігі жергілікті мәдениеттің алаңдаушылығына байланысты жабылды немесе ішінара жабылды. Жергілікті халық ғана емес, кейбір тас құрылымдарға шығуға қарсылық білдіретін мәдениеттер бар. Кәсіби альпинист Дин Поттер 2006 жылы Деликат Аркаға көтерілу үшін қалыптасқан конвенцияны елемеген кезде үлкен дау тудырды, нәтижесінде Арх Ұлттық паркінде қатаң альпинистік ережелер енгізілді.

Жеке меншік

Көптеген маңызды тау жыныстары жеке меншікте орналасқан. Тау шаруалары қауымдастығының кейбір өкілдері, көбінесе жер иелігі ауысқаннан кейін және бұрынғы рұқсат алынған соң, көптеген жағдайларда заңсыз кіруге жол берген. АҚШ-та альпинистер қауымдастығы кіру мүмкіндігі шектелген жағдайға жауап ретінде Access Fund ұйымын құрды. Бұл – "АҚШ-тағы альпинистік аймақтарды ашық ұстап, альпинизм ортасын сақтайтын әсерлі ұйым. Ұлттық және жергілікті деңгейдегі миссияны қолдайтын бес негізгі бағдарлама: мемлекеттік саясат, табиғатты күту және қорғау (оның ішінде гранттар), халықтық белсенділік, альпинистерді оқыту және жерді сатып алу". Ұлыбританияда Британдық тау шаруалары кеңесі альпинистерді және жартастарға, тік жарларға және тасқа қол жеткізу мүдделерін қорғайды. Еуропадағы әр елде жер иелері мен альпинистердің құқықтарына қатысты әртүрлі ережелер бар.

Қоршаған ортаға әсері

Көптеген альпинистер "минималды әсер ету" және "із қалдырмау" принциптерін ұстанады, бірақ тау шаруасы кейде қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін. Көбінесе кездесетін экологиялық зияндар: топырақ эрозиясы, тас бұйымдарының сынуы, магнезияның жиналуы, қоқыс, тасталып кеткен тіреуіштер мен арқандар, адам қалдықтары, аяқ киім мен киімдегі тұқымдар арқылы жат өсімдіктердің таралуы, сондай-ақ жергілікті өсімдік түрлеріне (әсіресе жарықтар мен тіреуіштерде өсетіндеріне) зиян келтіру, себебі олар көбінесе жаңа бағыттарды дамыту кезінде "тазалау" процесі арқылы әдейі алынып тасталады. Альпинистік аймақтарда бекітпелер мен тіреуіштерді орнату ландшафтқа өзгерістер әкеледі. Тіреуіштер мен тіреуіштерді бұрғылау және орнату тас бұйымдарының тозуына себеп болады, бұл альпинистік аймақтың эстетикалық көрінісіне және экологиялық тұрақтылығына әсер етеді. Табиғи ландшафтқа қауіпсіздік жабдықтарын енгізу – құрылымға тәуелді экожүйеге елеулі өзгерістер әкелуі мүмкін жаттығу. Тас шаруасы үшін жиі қолайлы құрғақ ландшафттар, көбінесе, адам қызметінен оңай бұзылатын нәзік топырақ динамикасына ие. Танымал альпинистік аймақтар ландшафттың есепсіз өзгеруіне байланысты айтарлықтай өзгерген. "Із қалдырмау" принципін орындау үшін қандай іздерден аулақ болу керектігін білу қажет. Таза альпинизм – бұл тас шаруасының кейбір техникаларының эстетикалық зиянды әсерлерін азайтуға бағытталған стиль, көбінесе питон сияқты тасқа зиян келтіретін жабдықтарды пайдаланудан бас тартады. Альпинизм құстардың ұя салуына да кедергі келтіруі мүмкін, себебі екі іс-әрекет те көбінесе бір тік жардан жүзеге асырылады. Көптеген альпинистік аймақтардың басшылары бүркіт, сұңқар және қасқыр сияқты қорғалатын жыртқыш құстар пайдаланатын жарларды ұя салу маусымында жабады. Көптеген альпинист еместер көрінетін жарлардағы магнезия іздеріне, тіреуіштерге, тіреуіштерге және ленталарға қарсы шығады. Бұл элементтердің кішкентай болғандықтан, тіреуіш ілгіштеріне, ленталарға және магнезияға бейтарап, тасқа ұқсас түстерді таңдау арқылы визуалды әсерін азайтуға болады. Кейбір жарларда тасқа зиян келтіру қаупіне байланысты альпинистік жабдықтардың белгілі бір түрлерін пайдалануға толығымен тыйым салынады. Мұндай жағдайларда альпинистер альпинистік қорғаныс үшін түйілген ленталар мен арқандарды пайдаланады. Жаққан от – тасқа зиян келтіретін тағы бір фактор. Жаққан от дегеніміз – альпинисттің ылғалды бағытта тұрақтарды кептіру үшін жаққан отты пайдалануы. Бұл көбінесе ылғалды жағдайларға бейім аймақтарда болады. Жаққан от тек тасқа зиян ғана емес, сонымен қатар көптеген альпинистерге ұнамайтын үлкен күйік іздерін қалдыруы мүмкін.

Вандализм

Тасқа өрмелеушілерге тікелей байланысты вандализмнің ең маңызды түрі – өрмелеуге ыңғайлы болуы үшін өрмелеу бетін өзгерту болып табылады. Бүгінде альпинизмдегі вандализм айыптамасы көбінесе жерді басқарушылармен бұрғылаудың және тұрақты бұрандалар мен басқа да бекіткіштерді орналастырудың қажеттігі туралы келіспеушілікке байланысты туындайды. Альпинистер көтерілісті қайталағанда жаңа бекіткіштерді сирек орнатса да, қазіргі бекіткіштерге тәуелділігі тіршілік пен өлім арасындағы шешімді айқындайды. Дегенмен, қолданыстағы бекіткіштер тау құрылымында ұзақ уақыт бойы қалады, ал ескі немесе тиісті емес жабдық орнатылған жағдайда тас бетіне тұрақты іздер қалдыруы мүмкін. Тұрақты бекіткіштердің мәңгілік сипатынан туындайтын себептерге байланысты, оларға "Жабайы табиғатты қорғау туралы" заңмен тыйым салынған. Алайда, 1990 жылы Орман шаруашылығы қызметі мен Тапсырма тобы жабайы аймақтарда тұрақты бекіткіштерге рұқсат беруге, бірақ оларды реттеуді жалғастыруға бағытталған ережелерді өзгертуге ұмтылыс жасады. Бұл жақсартулар альпинистерді де, "Жабайы табиғатты қорғау туралы" заңды да қорғауға мүмкіндік берді.