Кіріспе

"Жас Гудман Браун" – 1835 жылы американдық жазушы Натаниел Хоторн жазған қысқа әңгіме. Оқиға Хоторн шығармаларында жиі кездесетін 17 ғасырғы пуритандық Жаңа Англияда өтеді және кальвинист/пуритандық сенім – адамзаттың барлығы күнәлі күйде екендігі, бірақ Құдай кейбіреулерін ешқандай еңбегісіз, тегін берілген құдайдың кешірімі арқылы сайлап алғандығы туралы мәселені көтеріп, талқылайды. Хоторн пуритандық мәдениеттегі керістерге жиі назар аударады, бірақ әңгімелерін пуритандық күнә сезіміне толы етеді. Оқиға символдық түрде Жас Гудман Браунның өзін-өзі зерттеу саяхатын көрсетеді, бұл оның ізгілігінен айырылып, сеніміне күмән келтіруіне әкеледі.

Сюжет

Бұл оқиға Салем ауылының кешкісін басталады, Массачусетс штатында жас Гудман Браун үш айлық әйелі Фейтті белгісіз бір жұмыс үшін орманға тастап кетеді. Фейт күйеуінен қасында қалуын жалбарып өтінеді, бірақ ол сапарды сол түні аяқтау керектігін қатысты түрде айтады. Орман ішінде ол өзіне ұқсас киім киген, дене бітімі жағынан да оған ұқсайтын қарт адаммен кездеседі. Ол қолында қара жылан пішіндес таяқ ұстап тұр. Орманның тереңіне барысымен, екеуі Гудди Клойз есімді қарт әйелмен кездеседі, оны жас Гудман бала кезінен таниды және оған катехизисті үйреткен. Клойз жаяу жүрудің қажеттігіне шағымданады; қарт адам әйел үшін таяғын жерге тастап, Браунмен бірге жылдамдап кетеді. Сол түні орманға басқа да қала тұрғындары келеді, Гудман Браун бағытында саяхаттайды. Ол ағаштар арасынан әйелінің даусын естиді, шақырып қараса жауап келмейді. Содан кейін ол ашуланып орманды шарлайды, өйткені оның сұлу Фейті қараңғы, күнәлі орманның бір жерінде жоғалып кеткен. Біраз уақыттан соң, ол түн ортасында қаланың барлық тұрғындары жиналған алаңға тап болады. Салтанатта, жалынды тас тұғырға жаңадан келгендер – Гудман Браун мен Фейт әкелінеді. Олар қала тұрғындарының арасында әлі қабылдану жолына қошпаған жалғыз екеуі. Гудман Браун аспанға және Фейтке қарсы тұруға шақырады, сол сәтте көрініс жоғалады. Келесі күні таңертең Салемдегі үйіне келген Гудман Браун, кешегі оқиғаның шындық па, жоқ әлде түс па екеніне көз жеткізе алмайды, бірақ ол қатты қалтырап, өзінің адал христиан қауымда өмір сүріп жатқанына сенімсіздікпен қарайды. Ол әйеліне деген сенімін жоғалтады, сонымен қатар бүкіл адамзатқа деген үміті де өлшеусіз. Өмірінің қалған бөлігін айналасындағылардың бәріне күдікпен қарап, ащы және пессимист ретінде өткізеді. Оқиға былай аяқталады: "Ол ұзақ өмір сүрді, сосын қабірге көмілді, қабір тасына ешқандай үміт беретін сөз жазылмады, себебі оның соңғы демі қараңғылыққа толы болды".

Даму және жариялау тарихы

Бұл оқиға Салемдегі әйелдерді колдану соттары кезінде өтеді, онда Хоторнның бес атасы Джон Хаторн судья болды, осыған байланысты өкініш авторды отбасының атын өзгертуге, жиырма жасында, колледжді бітіргеннен кейін "w" әрпін қосып, шақыруға итермеледі. Хоторн өзінің шығармаларында орнықты ой-пікірлерді, әсіресе Жаңа Англия пуритандығы мен заманауи трансцендентализмді сынады. "Жас Гудман Браун" повесінде, көптеген басқа шығармаларында сияқты, ол беймаздылықты қолданады. "Жас Гудман Браун" алғаш рет Бостон қаласындағы "The New England Magazine" журналының 1835 жылғы сәуір айындағы санында жарияланды. Онда Хоторнның есімі көрсетілмеді, автор "Сұр чемпион" авторы деп аталды. Ақыры, ол 1846 жылы "Ескі үйден шыққан шымшықтар" жинағында автордың атымен жарық көрді.

Адамның зұлым табиғатының түсіндірілуі

"Жас Гудман Браун" жиі жамандық пен бұзылысты адам табиғатының бір бөлігі ретінде тану туралы аллегория ретінде сипатталады. Хоторнның "Қызыл әріп" сияқты көптеген туындылары 17 ғасырдың колониялық Америкасында, әсіресе Салем ауылында өрбиді. Оқиғаның атмосферасын күшейту үшін сол дәуірдің тілі қолданылады. Хоторн кейіпкерлерге абстрактілі, таза және асыл құндылықтарды бейнелейтін есімдер қояды, мысалы "Жас Гудман Браун" және "Сенім". Кейіпкерлердің аттары әңгіменің соңында парадоксқа айналады. Осы тәсілді қолдану мақсаты – нақты контраст пен иронияны жеткізу болды. Хоторн пуритандық қоғамның идеалдарын сынап, оған деген наразылығын білдіруді көздейді, соның арқасында қоғамдағы адамдардың сыртқы бейнесі мен олардың нағыз жарасы арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Әдебиеттанушы ғалым Уолтер Шир Хоторнның әңгімені үш бөлімге бөліп құрғанын жазады. Бірінші бөлімде Гудман Браунның өз ауылындағы үйінде, қоғаммен үйлесімде өмір сүретіні көрсетіледі. Әңгіменің екінші бөлігі – бір түндік орман саяхаты, түс көруге ұқсас немесе қорқынышты оқиғалар тізбегі. Үшінші бөлімде ол қоғамға және үйіне оралады, бірақ ол настолько өзгергендіктен, әйелі Фейттің сәлемін қабылдамайды. Осы арқылы Хоторн Гудман Браунның сенімін жоғалтқанын және түні бойы пуритандық әлемнің қағидаларын қабылдамағанын көрсетеді. Ғалым Джейн Эбервейннің сөзіне сәйкес, бұл оқиға Браунның таңдалғандардың бірі ретінде сенімін жоғалтуы туралы. Өзін таңдалған деп санайтын Гудман Браун үш айлық некеден кейін күмәндана бастайды, ол оған күнә мен бұзылысты, құтқарылудың орнына көрсетеді. Оның орманға саяхаты – христиандық "өзіңді зерттеуге" ұқсас, онда күмән бірден сенімді ығыстырады. Орман тәжірибесінің соңында ол әйелі Фейтті, құтқарылуға деген сенімін және адамгершілікке деген сенімін жоғалтады. Күтілгендей, қара шапанды тұлға, шайтан деп есептелетін ол, Гудман Браунға үгіттейді, пуритандардың "өз күнәларынан жиреніп, оларды өзінің адал өмірімен және аспанға бағытталған дұғаларымен салыстырғанын" айтады. "Бұл түнде сіздердің құпия істеріңізді білуге мүмкіндік аласыз: шіркеудің ақ сақалды қарттары үйлерінің жас қыздарына қылықты сөздерді құлақтандырған". Пуритандардың "қылықты сөздерімен" және "жасырын істерімен" айналысатынын атап өту арқылы, шайтан олардың өміріне енген екіжүзділікті ашады. Шындығында, жас Гудман Браунның "адал өмір" деп көрінетін әлемі, қорқынышты күнәмен ластанғандығын түсінгенде құлайды. Жалпы, соңғы демондық кездесудің көлеңкелі бейнесі мен аурасы, кемелдік – бұл тек аңыз екенін және оны іздеушілердің бұл шындықтың күрделілігін түсінбеуінен туындайды деген ойды қозғайды.

Әдеби мәні және қабылдануы

Герман Мелвилл "Жас Гудман Браун" повесін "Дантедей терең" деп айтса, Генри Джеймс оны "тамаша шағын роман" деп атады. Хоторн өзі бұл әңгіменің өзге туындыларынан артық әсер етпеді деп ойлады. Біраз жылдар өткен соң ол: "Бұл әңгімелер журналдар мен жылдық жинақтарда он немесе он екі жыл бойы жарияланды, және жазушының жастық шағын қамтыды, бірақ (оның білуінше) ең аз да әсер қалдырмады" деп жазды. Замандас сыншы Эдгар Аллан По оған қарамастан, Хоторнның қысқа әңгімелерін "шындықтан ойлы интеллекттің туындысы" деп сипаттады. Стивен Кинг "Жас Гудман Браун" повесін "американдық жазушы жазған он ең жақсы әңгімелердің бірі" деп атады. Ол оны Хоторнның сүйікті әңгімесі деп санайды және оны О. Генри сыйлығына ие болған "Қара костюмді адам" атты әңгімесіне шабыт көзі ретінде көрсетеді.

Бейімделулер

1972 жылы Дональд Фокс режиссерлік еткен қысқаметражды фильм осы әңгімеге негізделген. Онда Марк Брамхолл, Питер Килман және Мэгги МакОми актерлері ойнаған. 1982 жылы әңгіме CBC радиосының "Nightfall" бағдарламасы үшін бейімделді. Бұл Хоторнның шығармаларының арасында Америка кітапханасының 2009 жылғы "Американың тамаша әңгімелері: Подан пулптарға дейінгі қорқыныш пен ерекшелік" антологиясына енген жалғыз туындысы. 2011 жылы драматург Лукас (Люк) Крюгер осы әңгімені сахнаға бейімдеді. Оны Солтүстік Иллинойс университеті қойды. 2012 жылы Playscripts Inc. пьесаны жариялады. Одан бері оны бірнеше театр ұжымдары мен мектептер сахналады. 2015 жылы Брэндон Флоурстың "Can't Deny My Love" әніне түсірілген бейнеклип Хоторнның әңгімесіне негізделген, онда Флоурс Гудман Браун рөлінде, ал Эван Рейчел Вуд оның әйелі рөлінде ойнады. Комикстер суретшісі Кейт Битон өзінің "Hark! A Vagrant" веб-комиксі үшін комикстер сериясында осы әңгімені пародиялап көрсетті, ол Гудман Браунның шектен тыс, қара-ақ моральдық көзқарасын және әйелі мен достарына қатысты екіжүзділігін әжуалайды.