Кіріспе

Аяқтары мен тұтқалары бар қытай қазандары. Динг (鼎) – қақпағы және екі әсем тұтқасы бар аяқтары бар тарихи және ежелгі қытай қазандары. Олар қытай ритуалдық қола бұйымдарында қолданылатын ең маңызды нысандардың бірі. Олар екі түрде жасалған: үш аяқты дөңгелек ыдыстар және төрт аяқты төртбұрышты ыдыстар, соңғысы көбінесе fāng dǐng ("төртбұрышты динг" 方鼎) деп аталады. Олар тамақ пісіруге, сақтауға және құдайларға немесе ата-бабаларға құрбандық шалуға қолданылған. Ең ерте табылған мысалдар Эрлитоу жерінен Шан патшалығына дейінгі керамикалық дингтер, бірақ олар Қытай қола дәуірінен, әсіресе Чжоу патшалары Шан патшаларының хуанцзю ішімдігін ритуалдық мақсатта қолдануын азайтқаннан кейін жақсы танымал. Чжоу дәуірінде динг және оған байланысты рәсімдерді орындау құқығы биліктің символына айналды. Қытай аристократиясындағы дәрежесіне қарай рұхсат етілген дингтердің саны өзгерді: Чжоу патшаларының тоғыз дингі – бүкіл Қытайға билік етудің символы болды, бірақ б.з.б. 3 ғасырдың соңында бірінші император Ши Хуанди оларды жоғалтып алды. Кейіннен императорлық билік қасиетті Хесибиден жасалған Мемлекеттік мұралық мөрмен бейнеленді; ол Тан әулетінің құлауынан кейін Бес әулет кезеңінде біраз уақытқа дейін жоғалып кетті.

Функциясы мен қолданылуы

Қытай тарихы мен мәдениетінде бір немесе бірнеше ежелгі дингке ие болу көбінесе жердің билігі мен үстемдігімен байланысты. Сондықтан, динг көбінесе биліктің жасырын символы ретінде қолданылады. "Дингке сұрау" термині көбінесе билік іздеумен бір-бірімен алмасып қолданылады. Қытайдың ерте қола дәуірінде шарап пен тамақ ыдыстарын пайдалану діни мақсатқа қызмет етті. Динг ең маңызды тағам ыдысы болса, шарап ыдысы осы уақытқа дейінгі ритуалдық қоладан жасалған ең көрнекті ыдыс болды, бұл шаманизмге және рухтарға табынуға деген сенімге байланысты. Динг ата-бабаларға құрбандық шалу рәсімдері үшін адам мен жануарларды құрбандыққа шалуға қолданылды. Олардың көлемі әртүрлі болғанмен, әдетте, өте үлкен болған, бұл құрбандыққа тұтас мал әкелінгенін көрсетеді. Құрбандықтар ата-бабаларды қанағаттандыру үшін жасалды, себебі Шан әулетінің өкілдері рухтардың тірілер дүниесіне әсер ету қабілеті бар екеніне сенген. Егер ата-бабалары бақытты болса, тірілер де бақытты болады. Ерте Батыс Чжоу дәуірінде халық саяси және мәдени өзгерістерге ұшырады. Чжоу патшасы Ву Шан халқының маскүнемдер екеніне сенді. Ол шарапты шамадан тыс тұтыну олардың патшасының Көк мандатын жоғалтуына және Шан әулетінің құлдырауына әкелді деп ойлады. Осы сенімге байланысты азық-түлік ыдыстары (әсіресе, динг) шарап ыдыстарын маңыздылығы жағынан алмастырды. Қоладан жасалған ыдыстар "Ритуалдық революцияны" бастан өткерді. Модель өзекті қалыптастыру үшін шайылып, ақырында аяқталған ыдыстың бос ішкі бөлігіне айналдырылды. Соңғы қадамда ядроның айналасында теріс қабат орналастырылды, олар қола мен мыс бөлшектерімен бөлініп, екі қабаттың арасындағы бос орынды еріген қоламен толтыруға дейін ұсталып тұрды. Қола суынып, балшық ыдыстан бөлініп, топыраққа айналдырылды. Бөлшек қалыптау процесінің жаңа нұсқасы ыдыстардағы асимметриялық беттерді түсіндірудің жолы ретінде ұсынылды, ол әдетте симметриялық болуы керек. Бұл декорация үлгіде жасалмай, сыртқы қалыпқа көшірілмеуі, бірақ декорация бірінші қадам ретінде сыртқы қабық қабатына ойылып, құрылуы мүмкін деген болжам жасалды. Екіншісі - сулы балшыққа бейне, жазу немесе үлгі басу. Үшіншісі - түтікшелер арқылы қаптау әдісі. Бұл әдісте жұмсақ, сұйық балшық теріден жасалған қапқа салынып, металл немесе сүйектен жасалған өте ұсақ түтік арқылы бір бетке сығылып шығарылды. Бұл әдіс өте қиын болған болар еді, өйткені қапқа тұрақты қысымды сақтау қиын болды, бұл тегіс сызықтарды жасау үшін қажет болды; алайда, күн күркірі немесе қалам үлгілері сияқты декорацияның кейбір түрлеріне байланысты, бұл процесте төмен рельефті дизайн жасау үшін қолданылатын ең ықтимал әдіс болар еді.

Жасалған сән

Көркемдеудегі бірнеше ортақ тақырыптар ыдыс пішіндерінің барлық түрлеріне – худан панға, гуангтан джиаға дейін – таралады. Әлдебір ең жиі кездесетін, бірақ сонымен бірге ең қызықты және құпиялы безендіру түрі – екі көзді мотив, ол көбінесе таоти деп аталады. Бұл мотив, ешқандай ерекшеліктері жоқ жазықтықтағы екі иілген жарты шар сияқты қарапайым нәрседен бастап, мұрын, тістер және мүйіз сияқты әртүрлі жануарлардың белгілері бар, маска тәрізді егжей-тегжейлі беттерге дейін өзгеруі мүмкін. Динг ыдыстарында бұл таоти беттері көбінесе дененің шұңқыры немесе қазан бөлігінде кездеседі, бірақ ыдыстың аяқтарында да болуы мүмкін. Безендіру сонымен қатар көптеген ыдыстардың фонын толтыру үшін қолданылады, кейде ыдыстың бүкіл бетін, ал кейде тек бір ғана безендіру жолағы қолданылады. Осы фондарда кеңістікті толтыру және ыдыстың бетінде текстура жасау үшін айналмалы немесе нөсерлі үлгі – төменгі рельефті спиральдік сурет қолданылады. Кейінгі ғасырларда қола ыдыстарға сиыр, ешкі, құс, айдаһар, арыстан сияқты толыққанды үш өлшемді жануарлардың суреттері қосылған. Бұл жануарлардың кейбіреулері тек әшекейлік болса, ал басқалары функционалды мақсатқа ие болған. Мысалы, Ли Дингтің қақпағында аузында сақина ұстаған үш арыстан бейнеленген, олар ыдыстың қақпағын ыстық кезде көтеру үшін қолданылуы мүмкін. Ыдыстардың көпшілігінде қолданылатын безендірудің тағы бір түрі – жазу. Жазулар иесін, ыдыстың мақсатын көрсету үшін, немесе өлеңдерді, тіпті әңгімелерді баяндау үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, Ши Ван Дингте жазу дингтің не үшін жасалғанын айту үшін, сондай-ақ оған ие болған отбасының ұрпақтарына тілек білдіру үшін қолданылады. Ұлы капитанның жас ұлы капитан Ванг былай дейді: «Ардақты, марқұм әкесі герцог Цзю жүрегін ақылмен үйлестіріп, даналыққа жетіп, бұрынғы патшаларға қызмет етіп, кемшіліксіз тазалыққа қол жеткізген. Ван алғаш рет өзінің ардақты марқұм әкесіне еліктеп, таңертең және кешке құрметпен патшаның бұйрықтарын орындап, әкеліп, жеткізуге батылдық танытады. Осының арқасында патша дана адамның ұрпағын ұмытпай, оның жетістіктерін мақтап, кеңпейілділікпен сыйлады. Ван, жауап ретінде, Аспан Ұлының ұлы кеңпейілдігін мадақтап, осылайша менің марқұм әкем, герцог Цзю үшін осы құрбандық қазанды жасаймын; капитан Ван он мың жыл бойы ұлдарының ұлдары мен немерелерінің немерелері оны мәңгілікке қазыналап, пайдалансын».

Тарихи дамуы

Көптеген қола ыдыстардың бірі – динг ыдысы, үш аяқты стандартты керамикалық ыдыстардан пайда болған. Мысалы, Хубэй провинциясының Хуанпи қаласындағы Панлонгченгтен табылған қола динг, пішінін неолиттік керамикадан мұраға алған. Ең танымал ежелгі дингтердің бірі – аңызға айналған "Тоғыз үш аяқты қазан". Бұл қола ыдыстар жиынтығын Ся әулетінің патшасы Ю, өзінің мемлекетін Цзючжоу, яғни Тоғыз провинцияға бөлген кезде құйған делінеді. Кейіннен тоғызыншы дингтің барлығына ие болу – бүкіл мемлекетке билік етудің белгісі саналды. Тоғыз дингтің қазіргі тағдыры белгісіз, бірақ олардың императорлық Цинь әулеті кезінде (б.з.д. 221–206 ж.) жоғалып кеткені айтылады, одан бұрын түрлі патшалықтар мен феодалдық мемлекеттер арасында ауысып тұрған. Дөңгелек, үш аяқты динг ыдыстары Шан, Батыс және Шығыс Чжоу кезеңдерінің символы болып табылады. Батыс Чжоу дингтері Шан дәуіріндегі эстетикадан аяқтарының пропорциясыздығымен ерекшеленді, олар флангалы таоти мотивтерімен әдейілеп баса көрсетілді. Тарихи маңызы тұрғысынан, қола ыдыстар Шан дәуірінен кейінгі династияларда саяси рөл атқарды. Мысалы, Батыс Чжоу дингтеріне жазылған жазулар саяси оқиғаларды есте сақтайды және монархтар мен қарапайым халық арасындағы сыйлықтарды тіркеп отырды. Кейінгі Батыс Чжоу кезеңінде дәрежелерді көрсету үшін динг және гуи жиынтығы қолданылды: феодал иелері тоғыз динг және алты гуиге құқылы болса, кіші лауазымды шенеуніктерге азырақ ыдыс берілді. Сол сияқты, кейінгі Чжоу кезеңіндегі қола бұйымдары көбінесе өте үлкен болды, бұл олардың байлығын көрсетеді. Ерте Шығыс Чжоу қолалары тікелей Батыс Чжоу қолаларынан тараған. Соғысқан мемлекеттер кезеңінің ортасында үш аяқты динг қоладан жасалған керамикалық формалардың ең танымал түріне айналды. Қытайдың батысында, Цинь мемлекеті бақылауындағы аймақта, кішкентай, терең емес үш аяқты динг ыдыстары жасалды. Мысалы, Баоджи және Ху Сяньдегі мазарларда терең емес және иілген аяқтары бар динг жиынтықтары табылды. Чжоу дәуірінде танымал болған фу, гуи және дуи сияқты тағамдық ыдыстар Хан әулеті кезінде жоғалып кетті, оның орнына динг, чжун, ху және фанг негізгі ыдыс түрлеріне айналды. Батыс және Шығыс Хан кезеңдерінде динг қыш ыдыстарда қоладан алынған ең көп таралған пішіннің бірі болды. Бүгінде Шанхай мұражайының архитектурасы қола дингке ұқсас етіп жасалған.