Кіріспе
Нацизмнің уақыт жолы нацизмнің пайда болуымен басталып, Гитлер билікке келгенге дейін созылады.
The early timeline of Nazism begins with its origins and continues until Hitler's rise to power.
19 ғасырдың әсері
1841 жылы неміс экономисі Фридрих Лист «Саяси экономиканың ұлттық жүйесі» (Das Nationale System der Politischen Ökonomie) атты еңбегін жариялайды, онда ол қоныстану шаруашылығын, шығысқа қарай ауыл шаруашылығын кеңейтуді, мемлекеттік басқару арқылы жүзеге асырылатын экономикалық индустрияландыруды және Германияның экономикалық проблемаларын шешу мақсатында неміс үстемдігіне негіделген еуропалық экономикалық кеңістікті құруды қолдайды (нацистік империализмнің алғашқы идеялары). 1856 жылы француз аристократы және жазушысы Артур де Гобино «Адам расаларының теңсіздігі туралы эссе» (An Essay on the Inequality of the Human Races) атты еңбегін жариялайды, онда ол адамзатты үш расаға – қара, ақ және сарыға бөліп, расалық ерекшеліктердің белгілі бір жарасымды генетикалық тосқауел болатынын дәлелдейді. Гобино расалардың араласуы хаоске алып келеді деп жазды. Ол антисемит болмаса да, оның еңбегі көбінесе филосемиттік деп сипатталады (өйткені ол еврейлер туралы жағымды пікір білдірген), бірақ бұл ғылыми расизмнің ерте көрінісі саналады. Тарихшы Жоахим С. Фест Гитлердің өмірбаянында Артур де Гобиноның расалардың араласуына қатысты теріс көзқарастары Гитлерге және, осы арқылы, нацизм идеологиясына әсер еткенін айтады. 1870-ші жылдар: Отто фон Бисмарк католиктерге қарсы (Kulturkampf) және кейін социал-демократиялық партияға қарсы науқандар ұйымдастырып, немістерді бір ортақ қарсылыққа біріктіруге тырысты. Кейіннен «теріс интеграция» деп аталған бұл шара, тарихшылар пікірінше, ерте Германиядағы шеттетушілікке негіз салып, кешірек неміс ұлтшылдығына елеулі әсер етті. 1882 жылы Австрияда ерте неміс ұлтшылдығының маңызды көріністерінің бірі – Линц бағдарламасы жарияланды. Бағдарлама Габсбург монархиясымен байланысты үзуді, Австрияны толық германдықтандыруды және оны Германиямен біріктіруді ұсынады. Қызығы, оның авторларының бірнешесі еврейлер болған. 1888 жылы неміс юрисі және халықаралық құқық реформаторы Франц фон Лист қылмыстық қасиеттердің адамның әлеуметтік ортасымен емес, туа біткен қасиеттерімен байланысты екенін дәлелдеп, «Қылмыстық биология» (Kriminalbiologie) терминін енгізеді. Бұл теория кейіннен нацистік антропологтар мен нәсілдік гигиена жақтастарына стерилизация мен эвтаназияны ақтауға ықпал етеді.
1916 жыл
Эвгеник Мэдисон Грант "Ұлы нәсілдің жойылуы" атты кітабын жариялайды, онда скандинавтық нәсілдің генетикалық басымдығын жақтайды және оның нәсілдік құлдырауы мүмкін екені жөнінде ескертеді. Бұл еңбек неміс нәсілдік гигиена қозғалысының өкілдері тарапынан жылдам қолдау тапты.
1917 жыл
Қыркүйек: Панагермандық Deutsche Vaterlandspartei (Германияның Отан партиясы) адмирал Альфред фон Тирпиц және партияның негізін қалаушылары Вольфганг Капптың жетекшілігімен құрылды. Оңшыл ұйымдар саяси платформа ретінде пайдаланған "арқадан шабуыл" деген жаман әйгілі миф осы партиямен байланысты деп саналады.
1918 жыл
Наурыз: Антон Дрекслер Мюнхенде «Жақсы бейбітшілік үшін еркін жұмысшылар комитеті» (Freien Arbeiterausschuss für einen guten Frieden) лигасының бөлімшесін құрды. 17 шілде: Адольф Гитлер 9-шы рота командирінің өмірін сақтап қалды. 4 тамыз: Адольф Гитлер 1-сыныпты Темір крестпен марапатталды. 13 қазан: Адольф Гитлер Ипр маңында газға түсті. 3 қараша: Киль көтерілісі неміс революциясын бастады. 7 қараша: 100 000 жұмысшы Виттельсбах әулетіне шеру жасады. Вильгельм II патша қашып кетті. 8 қараша: Германияның 22 кіші патшасы, ханзадасы, ұлы герцогы және билеуші герцогы тақтан түсірілді. Кайзер Вильгельмге тақтан бас тарту талап етілді. 9 қараша: Тәуелсіз социалистердің радикалды солшыл Эмиль Эйххорн қарулы толқындарды бастап, Берлин штабын басып алды; Кайзер Вильгельм тақтан бас тартуға келісті; Социал-демократтар принц Макстан үкімет құруды талап етті; Фридрих Эберт канцлерлік қызметін иеленді; Бірінші Германия Республикасы құрылды. 11 қараша: Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. 19 қараша: Гитлер Пасевальдегі ауруханадан шығарылды. 25 желтоқсан: Германияның бірінші дүниежүзілік соғыстағы экс-әскери қызметшілерінің ұйымы, Der Stahlhelm, бұрынғы Германия армиясының резервтегі офицері және өнеркәсіпші Франц Сельде Магдебургте құрды. Желтоқсанның ортасы: алғашқы заманауи Фрейкорп бөлімшесі құрылды – Маеркер ерікті жегіштер (Freiwilliges Landesjägerkorps).
1919 жыл
1919 жылдың 12 тамызы: Веймар конституциясы жарияланды. 1919 жылдың 12 қыркүйегінде Адольф Гитлер Мюнхендегі Стернекербраудағы Неміс жұмысшы партиясының (DAP) жиналысына қатысып, партияның 55-ші мүшесі болып тіркелді. Бір апта ішінде Гитлер партия мүшесі ретінде ресми түрде қабылданғанын хабарлайтын хат алды. 1919 жылдың 16 қазанында Гитлер ДАП мүшесі ретінде алғашқы жоспарланған қоғамдық сөйлеуін Хофбрукеллерде жасады. Күздің аяғында: Фрейкорптар Балтық аймағында Қызыл Армиямен шайқасып, соңында тәртіпсіздікте шегінді; көптеген Фрейкорптар қатысқан алғашқы Силезия көтерілісі болды.
1921 жыл
Үшінші Силезия көтерілісі; неміс күштері көбірек шайқасқа қатысты. Герман Эрхард өзінің тыйым салынған Фрейкорпсының бұрынғы мүшелерінен «Консул» атты жарымәскери ұйымды құрды. Евгений Фишер, Эрвин Баур және Фриц Ленц неміс расизмінің негізгі еңбегін – «Адамның тұқым қуалауы және нәсілдік гигиена» (Menschliche Erblichkeitslehre und Rassenhygiene) кітабын жариялады. Бұл еңбек нацистік нәсілдік гигиена саясаты мен олардың эвтаназия науқанының базасы болды. 1921 жылдың ақпанында Гитлер Мюнхенде 6000-нан астам адамға сөз сөйледі, ол үлкен аудиторияға сөйлеуде өте тиімді болды. 28 шілдеде Адольф Гитлер НСДАП-тың төрағасы (Vorsitzender) болып сайланды, бір ғана қарсы дауыс түсті. Партияның атқару комитеті таратылды. Партияның негізін қалаушы Антон Дрекслер «Құрметті төраға» атанды және көп ұзамай партиядан кетіп қалды. Гитлер бұдан кейін өзін «Фюрер» (Басшы) деп атауды бастады. 1921 жылдың тамызында НСДАП партиясының қатарында 3300 мүше тіркелді.
1924 жыл
26 ақпан: Гитлер төңкерісіне қатысқандардың ісі бойынша сот басталды. 1 сәуір: Гитлер Ландсберг түрмесінде бес жылға кесілді. Осы жерде Гитлер Рудольф Гесс көмегімен "Менің күресім" атты кітабын жазады. 24 қазан: Франция Кеңес Одағы деп танылған коммунистік мемлекетті мойындады, бұл оқиға неміс консерваторларын алаңдатты. 20 желтоқсан: Гитлер Ландсберг түрмесінен босатылды.
1925 жыл
21 қаңтар: Жапония КСРО-ны мойындады.
16 ақпан 1925: Бавария НСДАП-қа қойылған тыйымды алып тастады. 27 ақпан 1925: НСДАП қайта құрылды. 9 наурыз 1925: Бавария Гитлердің қоғамдық сөйлеуіне тыйым салады. 7 шілде: Француз әскерлері неміс Рейнланд аймағынан шығарылды. 14 шілде: Одақтастардың Руралық аймағынан эвакуациясы басталды. 18 шілде 1925: Гитлердің "Менің күресім" кітабының 1-томы жарық көрді. Шілде-тамыз: Даулы аумақтарда немістер Польшаны тастап кетуге мәжбүр болды, ал поляктар Германиядан қуылды. 11 қараша: Гитлердің жеке күзеті ретінде Штуцштаффель (SS) құрылды. 27 қараша: Рейхстаг Локарно келісімдерін ратификациялады.
16 February 1925: Bavaria lifts ban on NSDAP. 27 February 1925: The NSDAP is refounded. 9 Mar 1925: Bavaria bans Hitler from public speaking. 7 July: French troops withdraw from the German Rhineland. 14 July: Allied evacuation of the Ruhr valley begins. 18 July 1925: Vol. 1 of Hitler's Mein Kampf released. July–August: Germans are forced to leave Poland and Poles are expedited out of Germany in disputed territories. 11 November: Schutzstaffel (SS) created as a sort of praetorian guard for Hitler. 27 November: Locarno Treaties ratified by Reichstag.
1930 жыл
Қыркүйек: Гитлер 3 SA лейтенанттарының сот процесінде армияны алмастыру туралы SA-ның мақсаттарынан бас тартады, соның салдарынан армияны жұбатады. 14 қыркүйек: Тарихи маңызы бар сайлауда нацистер жалпыұлттық дауыс беруде 6 миллион дауыс алып, Германиядағы екінші ірі партияға айналады.
1932 жыл
13 наурыз: Гитлер Германия президенттік сайлауының бірінші турында Гинденбургтен жеңіліске ұшырады. 10 сәуір: Гинденбург 53% дауыспен рейхспрезидент болып қайта сайланды. Гитлер 37% алды, ал коммунистердің үміткері Тельман 10,2% дауыс жинады. 13 сәуір: Канцлер Брюнинг SA және SS ұйымдарын тыйым салды. 30 мамыр: Канцлер Брюнинг (Орталық партия) қызметтен кетіп, оның орнына Франц фон Папен тағайындалды. 1 маусым: Папен кабинеті құрылды. 16 маусым: Папен SA және SS-ке қойылған тыйымды алып тастады. 16 маусым – 9 шілде: Лозанна конференциясы өтті. 17 шілде: Алтонадағы қанды жексенбі. Полиция, SA және Коммунистік партия жақтастары арасында зор қақтығыс болды. 20 шілде: "Пруссия соққысы": Папен төтенше жағдай туралы жарлықты қолданып, Отто Браун басқаратын Пруссия үкіметін таратып, Рейхскомиссар болып тағайындалды. 31 шілде: Рейхстаг сайлауы: Нацистік партия 13,7 миллион дауыс (37,3%) және 608 орынның 230-ын алып, ең ірі партия атанды. 9 тамыз: Германияда SA ұйымының мүшелері поляк коммунисті Конрад Пьекухты өлтірді; Гитлер неміс баспасөзінде өлтірушілерді қорғады. 6 қараша: Рейхстаг сайлауы: Нацистік партия 11,7 миллион дауыс (33,1%) және 584 орынның 196-сын алып, үлесі азайды. 17 қараша: Папен отставкаға кетеді, бірақ уақытша кабинеттің басшысы болып қалады. 2 желтоқсан: Рейхсвер генералы Курт фон Шлейхер канцлер болды. 8 желтоқсан: Гитлермен үкіметке кіру мәселесі бойынша туындаған үлкен даудан кейін Грегор Штрассер партиялық лауазымдарынан кетті.
1934 жыл
30 қаңтар: "Райхты қайта құру туралы заң" Германия мемлекеттерінің Ландтагтарын ресми түрде таратып, мемлекеттердің егемендігін Рейхке өткізеді. Германиядағы федерализмнің ресми түрде аяқталуы. 14 ақпан: "Райхсратты тарату туралы заң" Германия парламентінің жоғарғы палатасы – Райхсратты ресми түрде таратып жібереді. 11 сәуір: Германия шарты: Гитлер армия және флоттың жоғары шенді офицерлерін Гинденбургтің президенттік лауазымын иеленуіне қолдау көрсетуге көндіреді, оларға үш миллионнан астам SA қатарын "қырқуға" және тұрақты армия мен флотты едәуір кеңейтуге уәде береді. 20 сәуір: Гестапо Гёрингтен Гиммлер мен Гейдрихке беріледі, олар оны СС құрамына енгізуді бастайды. 16 мамыр: Неміс офицерлер корпусы Гитлерді ауырып қалған президент Гинденбургтің орнын басуға қолдады. 17 маусым: Рейх әділет министрі Франц Гюртнер сонымен қатар Пруссияның әділет министрі болып тағайындалып, екі лауазымды біріктірді. 30 маусым – 2 шілде: Ұзын пышақтар түні немесе қанды тазарту: SA төңкерісін болдырмау сылтавымен қоңыр көйлектердің басшылығының көп бөлігі, оның ішінде Эрнст Рем тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Курт фон Шлейхер, Грегор Штрассер және басқа да саяси қарсыластары өлтіріледі. Папен қысқа мерзімге қамауға алынды; 150-ден 200-ге дейін адам қаза тапты. Бұрын SA құрамында болған СС енді алға шығады. 13 шілде: Тазартуды қорғай отырып, Гитлер Германияны қорғау үшін сотқа жүгінбестен, "жоғарғы судья" ретінде жеке өзі әрекет етуге құқылы екенін жариялайды. 2 тамыз: Президент Гинденбург қайтыс болады. Алдыңғы күні үкімет "Германия Рейхінің мемлекет басшысы туралы заңды" қабылдады. Бұл заңда Гинденбург қайтыс болғаннан кейін Рейх президенті лауазымы жойылып, оның өкілеттіктері канцлердің өкілеттіктерімен біріктірілетіні көрсетілген. Бұл заңға қарсылық білдірілмейді, бірақ ол заңсыз болып саналады. Қарулы күштер Гитлерге жеке ант береді. 19 тамыз: Германия халқы референдумда (90% дауыспен) президенттік және канцлерлік лауазымдардың бірігуін мақұлдады. Гитлер Фюрер және Рейхсканцлер (жетекші және Рейх канцлері) деген жаңа атақты қабылдайды. Ол енді мемлекет басшысы, үкімет басшысы және қарулы күштердің бас қолбасшысы. 1 қараша: Пруссия және Рейхтің ішкі істер министрліктері Вильгельм Фриктің басшылығымен біріктіріледі. 4 желтоқсан: Мемлекеттік әділет министрліктері таратылады және барлық сот органдары Франц Гюртнер басқаратын Рейх әділет министрлігіне есеп береді.