Кіріспе

Индоевропалық тіл білімі (Indogermanistik) – тіл білімінің және қазіргі және жойылған үнді-еуропалық тілдерді зерттейтін пәнаралық зерттеу саласы. Осы саладағы зерттеушілердің мақсаты – барлық осы тілдердің шыққан жері саналатын гипотетикалық прототіл туралы мәліметтерді жинау, бұл тіл Proto Indo European (PIE) деп аталады, сондай-ақ оның сөйлеушілері – Proto Indo Europeans, оның ішінде олардың қоғамы мен Proto Indo European мифологиясы туралы зерттеулер жүргізу. Зерттеулер тілдің пайда болған жерін және таралу жолдарын қамтиды. Бұл мақалада сонымен қатар үнді-еуропалық ғалымдар, орталықтар, журналдар мен кітап серияларының тізімі берілген.

Зерттеу әдістері

Салыстырмалы әдіс 19 ғасырда ресми түрде дамыды және алғаш рет үнді-еуропа тілдеріне қолданылды. Үнді-еуропалықтардың болғандығы салыстырмалы тіл білімі арқылы 1640 жылға дейін болжалды, ал үнді-еуропалық прототілді қайта құруға жасалған әрекеттер 1713 жылға дейін жетеді. Дегенмен, 19 ғасырға қарай, үнді-еуропа тілдері отбасының ішкі топтары туралы әлі де келісімге қол жеткізілмеді. Ішкі қайта құру әдісі бір диалектінің ішіндегі үлгілерді басқа диалекттер мен тілдермен салыстырмай, сол диалектте бұрынғы кезеңде жұмыс істеген заңдылықтарды түсіну үшін қолданылады. Бұл әдіс салыстырмалы әдіспен анықтауға болатын үнді-еуропа тілінің ертерек кезеңдері туралы мәліметтерді алуға да мүмкіндік береді. Үнді-еуропа тілдері кейде ностратикалық немесе еуразиялық сияқты тілдердің үлкен топтарының құрамына кіретіні болжанады.

Алдын ала жұмыстар

Ежелгі гректер өз тілінің Гомер заманынан (шамамен б.з.д. 730 ж.) бері өзгергенін білген. Аристотель (шамамен б.з.д. 330 ж.) тілдік өзгерістердің төрт түрін анықтады: қосымша, жою, орны ауыстыру және алмастыру. Б.з.д. I ғасырында римдіктер грек және латын тілдерінің ұқсастығын байқаған. Классикалық Батыстан кейінгі дәуірде, христиан дінінің ықпалымен, тіл зерттеулері барлық тілдерді еврей тілінен шығарғанға дейін әрекет ету арқылы әлсіреген. Бұрынғы зерттеулер еуропалық тілдерді яфеттік деп жіктеген. Еуропа тілдеріне еврей түбірінің болу идеясын алғаш сынға алған ғалымдардың бірі Жозеф Скалигер (1540 – 1609) болды. Ол грек, герман, роман және славян тілдерін әртүрлі еуропалық тілдердегі «Құдай» сөзін салыстыру арқылы анықтады. 1710 жылы Лейбниц лингвистикаға қадамдық эволюция және біртектілік идеяларын қысқаша эсседе қолданды. Скалигер сияқты, ол еврей түбірін қабылдамады, сонымен қатар туыс емес тілдер тобының идеясын да қабылдамады және олардың барлығының ортақ бастауы бар деп есептеді. Шамамен 12 ғасырда еуропалық тілдердің ұқсастығы байқалды. Исландияда ғалымдар исланд және ағылшын тілдерінің ұқсастығын атап өтті. Уэльс герцогы Джеральд уэльс, корн және бретон тілдерінің ортақ түбірден шыққандығын мәлімдеді. Кельт тілдерін зерттеуді Джордж Бьюкенен 16 ғасырда жүргізді, ал алғашқы далалық зерттеуді Эдвард Ллэйд шамамен 1700 жылы жүргізді. Ол өз еңбегін 1707 жылы, Пол Ив Пезронның бретон тіліндегі зерттеуін аударғаннан кейін жариялады. Латын және классикалық грек тілдерінен басқа еуропа тілдерінің грамматикасы 15 ғасырдың соңында жариялана бастады. Бұл әртүрлі тілдерді салыстыруға әкелді. 16 ғасырда Үндістанға сапарлағандар үнді және еуропа тілдерінің ұқсастығын байқады. Мысалы, Филиппо Сассетти санскрит пен итальян тілінің арасында көзге түсетін ұқсастықтар бар екенін хабарлады.

Кейінгі Үнді-Еуропалық зерттеулер

Индоевропалық салыстырмалы лингвистиканың классикалық кезеңі Бопптан Август Шлейхердің 1861 жылғы жинағына және Карл Бругманның 1886 жылдан 1893 жылға дейін жарияланған 5 томдық «Грундрисіне» (Индоевропа тілдерінің жоспары) дейін созылады. Бругманның саланы неограммариандық тұрғыдан қайта қарауы және Фердинанд де Соссюрдың «консонанттық шва» (кейіннен ларингеалдық теорияға айналған) ұсынысы «қазіргі заманғы» Индоевропалық зерттеулердің басталуы деп есептелуі мүмкін. ХХ ғасырдың басында сипатталған Индоевропалық прототілдің негізгі ерекшеліктері бүгінге дейін қабылданып келеді, ал ХХ ғасырдағы жұмыстар оны тазартуға, жүйелеуге, сондай-ақ ХІХ ғасырда белгісіз болған анатолиялық және тохариялық тармақтары сияқты жаңа тілдік материалдарды Индоевропалық құрылымына енгізуге бағытталды. Айта кету керек, ларингеалдық теорияның алғашқы түрлері тек епті талдау ретінде қарастырылса, 1927 жылы Ежи Куриловичтің анатолиялық тілдегі осы гипотетикалық дыбыстардың кем дегенде бірінің сақталуын ашқаннан кейін басымдыққа ие болды. 1959 жылы Юлиус Покорный өзінің «Indogermanisches etymologisches Wörterbuch» еңбегін жариялады, ол Алоис Вальде мен Юлиус Покорныйдың (1927–1932) үш томдық «Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen» еңбегінің жаңартылған және қысқартылған нұсқасы еді. Бұл екі еңбектің де мақсаты ХХ ғасырдың басына дейін жинақталған лексикалық білімге шолу жасау болған, бірақ жеке формалардың құрылымына тек шамалы түсініктемелер берілген. Покорныйдің 1959 жылғы еңбегінде морфология мен фонологияның соңғы үрдістері (мысалы, ларингеалдық теория) ескерілмеген, ал анатолиялық және тохариялық деректерге көңіл бөлмеген. ХХ ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде белсенді болған Освальд Сземереньи, Кальверт Уоткинс, Уоррен Коугилл, Йохем Шиндлер, Хельмут Рикс сияқты Индоевропалық зерттеушілер морфологияны жақсырақ түсіндірді және Куриловичтің 1956 жылғы «L'apophonie en indo européen» еңбегінен кейін аблаутты зерттеді. Рикстің «Lexikon der indogermanischen Verben» сөздігі 1997 жылы Покорныйдің сөздігін жаңғыртуға бағытталған алғашқы қадам ретінде жарық көрді, ал 2008 жылы «Nomina im Indogermanischen Lexikon» есімдіктерге, ал 2014 жылы «Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme» бөлшектер мен есімдіктерге арналған томдар жарық көрді. Қазіргі күш-жігер прототілдегі салыстырмалы хронологияны жақсырақ түсінуге бағытталған, мақсаты «ерте», «орта» және «кеш» немесе «ішкі» және «сыртқы» PIE диалектілерін ажырату, бірақ жалпы консенсусқа әлі келісім болған жоқ. 1960 жылдардан бастап анатолиялық тілдің білімі прототілдің бейнесіне әсер етуге жеткілікті деңгейде жетілді (Индо-Хетт тіліне де қараңыз). ПИЕ-де тарихи тереңдік сезімін қалпына келтіруге жасалған осындай әрекеттер тіл тарихын археологиямен, әсіресе Курган гипотезасымен байланыстыруға бағытталған күш-жігермен біріктірілді. Ж. П. Мэллоридің 1989 жылы жарық көрген «In Search of the Indo Europeans» және 1997 жылы жарық көрген «Encyclopedia of Indo European Culture» кітаптары осы мәселе бойынша шолу ұсынады. Таза тілдік зерттеулер Жорж Дюмезил сияқты ғалымдардың прото-Индоевропалықтардың мәдениеті мен мифологиясын қайта құруға жасаған тырысқандарымен, сондай-ақ археологиямен (мысалы, Мария Гимбутас, Колин Ренфрю) және генетикамен (мысалы, Луиджи Лука Кавалли Сфорца) күшейтілді. Алайда, Proto-Индоевропалық мәдениеті туралы осы пікірлер салыстырмалы лингвистиканың бір бөлігі емес, керісінше, оған жақын ғылым саласы болып табылады.

Сын

Марксистер, мысалы, Брюс Линкольн (өзі үнді-еуропалық зерттеуші) үнді-еуропалық зерттеулердің тым реакциялық деп есептелетін кейбір аспектілерін сынады. 1980 жылдары Жорж Дюмезиль және жалпы үнді-еуропалық зерттеулер тарихшы Арнальдо Момильяноның сынауына ұшырады, ол үнді-еуропалық зерттеулерді "жүдей-христиан" қоғамына қарсы күреске құштар фашистер жасаған деп айыптады. Момильяноның өзі Ұлттық фашистік партияның белгілі бір мүшесі болған, бірақ бұл туралы көп айтпады. Үнді-еуропалық және Mankind Quarterly журналының редакторларының бірі Эдгар С. Поломе Момильяно мен Линкольннің сынауын "әділсіз және қатыгез" деп сипаттап, үнді-еуропалық зерттеулерді марксизм және саяси дұрыстықпен байланыстырды. Жақында швед марксистік тарихшысы Стефан Арвидссон Момильяноның үнді-еуропалық зерттеулеріне қатысты сын-ескертпелерін жалғастырды. Арвидссон үнді-еуропалық зерттеулерін жалған ғылым саласы деп санайды және үнді-еуропалық мифологияны "қазіргі заманның ең қастандық мифологиясы" деп сипаттады. Арвидссон өз еңбектерінде үнді-еуропалықтардың фашистік саяси көзқарастары деп санайтын нәрсені ашыққа шығаруға тырысты және мұндай жағдай үнді-еуропалық мифология тұжырымдамасының ("Рагнарёк") жойылуына әкелуі мүмкін екенін ұсынды.