Кіріспе

Иранның басқаруындағы Ормуз бұғазындағы екі арал Үлкен Түнб және Кіші Түнб ( تنب بزرگ و تنب کوچک , Түнб е Бозорг және Түнб е Кучак, طنب الكبرى و طنب الصغرى , Түнб эль Кубра және Түнб эль Сугра) – Персия шығанағының шығысындағы Ормуз бұғазына жақын орналасқан екі кішкентай арал. Олардың арақашықтығы шамамен алғанда және Иранның Кешм аралының оңтүстігінде жатыр. Аралдар Иранның Хормозган провинциясының құрамында басқарылады. Үлкен Түнбтың ауданы 74,5 км² құрайды. Ол қызыл топырағымен әйгілі. Аралдағы тұрғындар саны туралы әртүрлі мәліметтер бар: кейбір дереккөздерде ондағаннан бірнеше жүз адамға дейін тұрады десе, енді бірінде аралда тұрғын азаматтық халық жоқ делінеді. Онда Иран гарнизоны, әскери-теңіз базасы, ұшақтар үшін қону жолағы, балық сақтау нысаны және қызыл топырақ кені бар. Кіші Түнбтың ауданы 5 км² және ол, шағын әуежай, порт және бекінілген Иран әскери бөлімінен басқа, адам тұрмайды.

Топонимика

Тонб топонимиясы, көбінесе, парсы текті. Оңтүстік Парсының жергілікті парсы диалектілерінде "томб" және "Тонб" сөздері, сондай-ақ оның кішірек түрі "Тонбу" немесе "Томбу", Кіші Тонбқа (Нāмиух немесе Nāбиух Тонб) қатысты қолданылғанда, "төбе" немесе "біраз көтеріңкі жер" мағынасын білдіреді (Ортағасырлық латын тіліндегі "tumba" және ежелгі грек тіліндегі "tymbos" сөздерімен салыстырыңыз, олардың түбірі "безінді" немесе "қоршау" дегенді білдіреді). Бұл терминдеріңіз үлкен Дари парсы тілінде де сол мағынаны сақтайды; осы себепті Бушер және Ленге аймақтарында, шамамен 480 шақырым қашықтықта орналасқан топонимдерде "тонб" және "тонбу" сөздерінің іздері кездеседі. Тангестаннан табылған "Тонбэ Сех" және Кешм аралындағы "Тонбану" сияқты басқа да топонимдер бар. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, "TNB" сөзі – ортағасырлық араб тіл білгірі Ибн Фареске сәйкес, "бекіту" немесе "жақтау" мағынасын беретін дұрыс араб сөзі.

Дау

Ұлы Тонб Иран аралы ретінде Ибн Балхидің 12 ғасырдағы «Фарснама» және Хамдалла Мустаффи Казвинидің 14 ғасырдағы «Нузат әл-Құлұб» еңбектерінде айтылады. Тонб аралдары шамамен 1330 жылдан бастап, 1507 жылы Хормуз португалдарға бағынғанға дейін Хормуз патшаларының билігінде болды. Тонб аралдары 1622 жылға дейін Хормуз португал әкімшілігінің құрамында қалды, содан кейін парсы орталық үкіметі португалдарды парсы жағалауынан қуды. Осы кезеңде Тонб аралдарының, Әбу Муса және Сырри аралдарымен бірге, адам географиясы, саудасы және аумақтық басқаруы Фарс провинциясымен, әсіресе Бандар Ленге және Бандар Канг парсы порттарымен, сондай-ақ жақын орналасқан Кешм және Хенгам аралдарымен тығыз байланысты болды. Араб қарсыласының оқтарынан төрт ирандық теңізші қаза тапты, ал біреуі жараланды. Шофилдтің «Шығанақ мемлекеттерінің территориялық негіздері» атты кітабында айтылғандай, кейбір деректерге сәйкес, шамамен 120 адамнан тұратын Үлкен Тонбтың араб азаматтығы Рас-әл-Хаймаға жер аударылды, бірақ басқа деректерге сәйкес арал бұл кезде бұдан бұрын толық дерлік қоныстанбаған.

Қазіргі жағдай

Келесі онжылдықтарда бұл мәселе араб мемлекеттері мен Иран арасындағы шиеленістің себебі болып қала берді. Перс шығанағы елдерінің ынтымақтастық кеңесі Біріккен Араб Эмираттарының (БАӘ) талаптарын бірнеше рет қолдады. 1992 жылы БАӘ мен Иран арасындағы екіжақты келіссөздер нәтижесіз аяқталды. БАӘ дауды Халықаралық сотқа беруге тырысты, бірақ Иран одан бас тартты. Тегеран аралдар әрқашан оған тиесілі болғанын, олар ешқашан аралдардан бас тартпағанын және олар Иран территориясының бөлінбес бөлігі екенін мәлімдеді. Рас әл-Хайма әмірлігі аралдардың Қасими шейхтерінің билігінде болғанын, олардың бір тармағы 1789 жыл шамасынан 1887 жылға дейін Парсы үкіметі үшін Бандар Ленге портын басқарғанын айтады. БАӘ аралдарды "басылып алынған" деп сипаттайды. Қазіргі таңда бұл екі арал Иранның бақылауындағы және басқаруындағы аумақтардың ішінде, ал Иран үкіметі Ормуз бұғазын бақылау үшін осы аралдарда әскери-теңіз базаларын орналастырды.