Тілдерді салыстыру лингвистикасы

Кіріспе

Тіл білімі саласы тілдің "салыстырмалы" құрылысы. Салыстырмалы лингвистика – тілдерді салыстыру арқылы олардың тарихи байланысын анықтайтын тарихи лингвистиканың бір саласы. Туыстық байланыс ортақ текті немесе прототілдің болуын білдіреді, ал салыстырмалы лингвистика тілдік отбасыларды құруға, прототілдерді қалпына келтіруге және тілдерде болған өзгерістерді анықтауға көмектеседі. Дәлелденген және қалпына келтірілген формалардың арасындағы нақты айырманы сақтау үшін, салыстырмалы лингвистер қолда бар мәтіндерде кездеспейтін формалардың алдына жұлдызша (*) қояды. Тілдерді жіктеу үшін қарапайым қарастырудан бастап компьютерлік гипотезаларды сынауға дейін әртүрлі әдістер әзірленді. Мұндай әдістер ұзақ даму жолынан өтті.

Әдістер

Салыстырмалы лингвистиканың негізгі әдісі – салыстырмалы әдіс сияқты техникаларды қолдана отырып, екі немесе одан көп тілдің фонетикалық жүйелерін, морфологиялық жүйелерін, синтаксисін және лексикасын салыстыру болып табылады. Принцип бойынша, екі туысқан тіл арасындағы кез келген айырмашылықты жоғары дәрежеде ықтималдықпен түсіндіруге болады; жүйелі өзгерістер, мысалы, фонетикалық немесе морфологиялық жүйелерде өте тұрақты (біркелкі) болуы күтіледі. Іс жүзінде, салыстыру көбірек шектелуі мүмкін, мысалы, тек лексикаға ғана қатысты. Кейбір әдістерде ертерек прототілді қайта құруға мүмкіндік туады. Салыстырмалы әдіспен қайта құрылған прототілдер гипотетикалық болғанымен, қайта құрудың болжамдық күші болуы мүмкін. Бұған ең танымал мысал – Фердинанд де Соссюрдің үнді-еуропалық дауыссыз жүйесінде ларингалдар болған деген ұсынысы, ол сол кезде белгілі болған ешбір үнді-еуропалық тілде кездеспейтін дауыссыздың бір түрі. Бұл гипотеза Хетт тілінің табылуымен расталды, ол Соссюр болжағандай, оның болжаған ортасында дәл сол дауыссызды көрсетті. Егер тілдер өте алыс ата-бабадан туындаған болса және осылайша алыс туысқандық байланыста болса, салыстырмалы әдіс азаяды. Әсіресе, салыстырмалы әдіс арқылы екі қайта құрылған прототілді байланыстыруға жасалған тыраштанған әрекеттер көбінесе кеңінен қабылданбаған нәтижелерге әкелді. Бұл әдіс сондай-ақ, тілдердің тармақтарын анықтауда жеткілікті сенімді болған жоқ; сондықтан, әртүрлі ғалымдар қарама-қайшы нәтижелерге келді, мысалы, үнді-еуропалық тілдерінде. Бұл шектеуді жеңу үшін лексикостатистика және жапсақ салыстыру сияқты, сөздіктердің статистикалық талдауына негізделген бірқатар әдістер әзірленді. Біріншісі салыстырмалы әдіс сияқты лексикалық туыс сөздерді пайдаланады, ал екіншісі тек лексикалық ұқсастықты қолданады. Мұндай әдістердің теориялық негізі – сөздік элементтерін тілді егжей-тегжейлі қайта құрусыз салыстыруға болады және жеткілікті мөлшерде сөздік элементтерін салыстыру жекелеген қателіктерді жоққа шығарады; осылайша, оларды туыстықты анықтау үшін, бірақ прототілді анықтау үшін қолдануға болады.

The fundamental technique of comparative linguistics is to compare phonological systems, morphological systems, syntax and the lexicon of two or more languages using techniques such as the comparative method. In principle, every difference between two related languages should be explicable to a high degree of plausibility; systematic changes, for example in phonological or morphological systems are expected to be highly regular (consistent). In practice, the comparison may be more restricted, e. g. just to the lexicon. In some methods it may be possible to reconstruct an earlier proto language. Although the proto languages reconstructed by the comparative method are hypothetical, a reconstruction may have predictive power. The most notable example of this is Ferdinand de Saussure's proposal that the Indo European consonant system contained laryngeals, a type of consonant attested in no Indo European language known at the time. The hypothesis was vindicated with the discovery of Hittite, which proved to have exactly the consonants Saussure had hypothesized in the environments he had predicted. Where languages are derived from a very distant ancestor, and are thus more distantly related, the comparative method becomes less practicable. In particular, attempting to relate two reconstructed proto languages by the comparative method has not generally produced results that have met with wide acceptance. The method has also not been very good at unambiguously identifying sub families; thus, different scholars have produced conflicting results, for example in Indo European. A number of methods based on statistical analysis of vocabulary have been developed to try and overcome this limitation, such as lexicostatistics and mass comparison. The former uses lexical cognates like the comparative method, while the latter uses only lexical similarity. The theoretical basis of such methods is that vocabulary items can be matched without a detailed language reconstruction and that comparing enough vocabulary items will negate individual inaccuracies; thus, they can be used to determine relatedness but not to determine the proto language.

Тарих

Бұл әдістің ең алғашқы түрі салыстырмалы әдіс болды, ол көптеген жылдар бойы дамып, он тоғызыншы ғасырда аяқталды. Бұл әдіс ұзақ сөз тізімі мен егжей-тегжейлі зерттеуді пайдаланады. Дегенмен, ол сынға ұшырады, мысалы, субъективті, бейресми және сынауға келмейтін сипаттамалары бар екені айтылды. Салыстырмалы әдіс екі немесе одан көп тілден алынған ақпаратты қолданады және ата-бабалар тілін қайта құруға мүмкіндік береді. Ішкі қайта құру әдісі бір функцияны орындау үшін сөздердің нұсқаларын салыстыра отырып, тек бір тілді қолданады. Ішкі қайта құру сыртқы ықпалға төзімді, бірақ әдетте қолданылатын сөздердің шектеулі базасы бар және тек белгілі бір өзгерістерді (морфофонологиялық өзгерістер ретінде із қалдырғандарды) қайта құруға қабілетті. ХХ ғасырда, негізінен Моррис Свадеш есімімен байланысты, бірақ бұрынғы жұмыстарға негізделген лексикостатистика деп аталатын балама әдіс әзірленді. Бұл әдіс әртүрлі тілдердегі негізгі сөздіктердің қысқа тізімін салыстыру үшін пайдаланады. Свадеш 100 (алдында 200) сөздік бірлікті қолданды, олар салыстырылып отырған тілдерде туыс деп есептелді (фонетикалық ұқсастық негізінде), бірақ басқа тізімдер де қолданылды. Тілдер жұптарын зерттеу арқылы қашықтық өлшемдері алынады, бірақ мұндай әдістер ақпаратты азайтады. Лексикостатистиканың бір саласы – глоттохронология, ол 1950 жылдары дамыды және екі тілдің қашан бөлінгенін анықтау үшін математикалық формула ұсынды, бұл мәдени тәуелсіз сөздердің негізгі сөздіктерінің проценттік көрсеткішіне негізделген. Ең қарапайым түрінде өзгеріс жылдамдығы тұрақты деп есептеледі, бірақ кейінгі нұсқалары ауытқуларға мүмкіндік береді, бірақ сенімділікке жете алмайды. Глоттохронологияға күмән артады және қазіргі кезде сирек қолданылады. Қазіргі кезде компьютерлік әдістермен санақ есептеулер жүргізіліп, деректерден жылдамдықтарды есептеуге болады. Дегенмен, лексикалық сақтау негізінде прототілдің бөліну уақытын анықтаудың ешқандай математикалық әдісі сенімді деп танылған жоқ. Джозеф Гринберг әзірлеген тағы бір даулы әдіс – жаппай салыстыру. Бұл әдіс дамудың уақытын анықтауға қабілетсіздігін мойындайды және тек тілдердің бір-біріне қаншалықты жақын екенін көрсетуді мақсат етеді. Гринберг бұл әдіс тілдерді алдын ала топтастыру үшін пайдалы екенін ұсынды, бұл тереңдетілген салыстырмалы талдауға жасалатын алғашқы қадам. Алайда, жаппай салыстыру тұрақты өзгерістерді анықтаудан бас тартатындықтан, тарихи лингвистердің көпшілігі оны қабылдамайды. Соңғы кезде салыстырмалы әдіс пен лексикостатистикаға байланысты компьютерлік статистикалық гипотезаларды тексеру әдістері әзірленді. Морфологиялық немесе грамматикалық, сондай-ақ лексикалық сипаттамаларға негізделген әдістер бұрынғыларына ұқсас, ал қашықтыққа негізделген әдістер соңғыларына ұқсас (күшіне қатысты салыстырмалы лингвистиканы қараңыз). 1990 жылдардың ортасынан бастап осы күрделі ағаштар мен желілерге негізделген филогенетикалық әдістер тілдер арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу және прототілдердің шамамен уақытын анықтау үшін қолданылды. Көптеген адамдар оларды перспективалы деп санайды, бірақ дәстүршілдер оларды толық қабылдамайды. Алайда, олар ескі әдістерді алмастыруға емес, оларды толықтыруға арналған. Мұндай статистикалық әдістерді салыстырмалы сөздіктің ортақ элементтерінің бар екендігінен басқа, прототілдің ерекшеліктерін анықтау үшін қолдануға болмайды. Бұл тәсілдер әдістемелік проблемалары үшін сынға ұшырайды, өйткені қайта құрусыз немесе кем дегенде фонологиялық сәйкестіктердің егжей-тегжейлі тізімі болмаса, екі сөздің әр түрлі тілдерде туыс екендігін дәлелдеу мүмкін емес.

The earliest method of this type was the comparative method, which was developed over many years, culminating in the nineteenth century. This uses a long word list and detailed study. However, it has been criticized for example as subjective, informal, and lacking testability. The comparative method uses information from two or more languages and allows reconstruction of the ancestral language. The method of internal reconstruction uses only a single language, with comparison of word variants, to perform the same function. Internal reconstruction is more resistant to interference but usually has a limited available base of utilizable words and is able to reconstruct only certain changes (those that have left traces as morphophonological variations). In the twentieth century an alternative method, lexicostatistics, was developed, which is mainly associated with Morris Swadesh but is based on earlier work. This uses a short word list of basic vocabulary in the various languages for comparisons. Swadesh used 100 (earlier 200) items that are assumed to be cognate (on the basis of phonetic similarity) in the languages being compared, though other lists have also been used. Distance measures are derived by examination of language pairs but such methods reduce the information. An outgrowth of lexicostatistics is glottochronology, initially developed in the 1950s, which proposed a mathematical formula for establishing the date when two languages separated, based on percentage of a core vocabulary of culturally independent words. In its simplest form a constant rate of change is assumed, though later versions allow variance but still fail to achieve reliability. Glottochronology has met with mounting scepticism, and is seldom applied today. Dating estimates can now be generated by computerised methods that have fewer restrictions, calculating rates from the data. However, no mathematical means of producing proto language split times on the basis of lexical retention has been proven reliable. Another controversial method, developed by Joseph Greenberg, is mass comparison. The method, which disavows any ability to date developments, aims simply to show which languages are more and less close to each other. Greenberg suggested that the method is useful for preliminary grouping of languages known to be related as a first step toward more in depth comparative analysis. However, since mass comparison eschews the establishment of regular changes, it is flatly rejected by the majority of historical linguists. Recently, computerised statistical hypothesis testing methods have been developed which are related to both the comparative method and lexicostatistics. Character based methods are similar to the former and distanced based methods are similar to the latter (see Quantitative comparative linguistics). The characters used can be morphological or grammatical as well as lexical. Since the mid 1990s these more sophisticated tree and network based phylogenetic methods have been used to investigate the relationships between languages and to determine approximate dates for proto languages. These are considered by many to show promise but are not wholly accepted by traditionalists. However, they are not intended to replace older methods but to supplement them. Such statistical methods cannot be used to derive the features of a proto language, apart from the fact of the existence of shared items of the compared vocabulary. These approaches have been challenged for their methodological problems, since without a reconstruction or at least a detailed list of phonological correspondences there can be no demonstration that two words in different languages are cognate.

Псевдолингвистикалық салыстырулар

Салыстырмалы лингвистика тілдердің тарихи байланыстарын салыстырмалы әдіспен зерттеуді қамтиды. Бұл әдіс тілдердің фонетикасы, грамматикасы және негізгі сөздік қоры арасындағы тұрақты (яғни қайталамалы) сәйкестіктерді табуға бағытталған, сондай-ақ гипотезаларды тексеруді қамтиды. Кейбір мамандануы жоқ немесе аз мамандар тілдер арасындағы ұқсастықтарды байқау арқылы тілдердің тарихи байланысын орнатуға тырысады, бұл мамандар тарапынан псевдонаулық деп есептеледі (мысалы, Диоптың 1960 жылдары Ежелгі Египет тілі мен Волаф сияқты тілдер арасындағы негізсіз салыстырулары). Псевдонаулық тілдерді салыстыруда ең көп қолданылатын әдіс – екі немесе одан көп тілде дыбысталуы мен мағынасы ұқсас сөздерді іздеу. Мұндай ұқсастықтар қарапайым адамдарға көзға ұғынса да, лингвистика ғалымдары осы типтегі салыстыруды екі негізгі себеппен сенімсіз деп санайды. Біріншіден, қолданылатын әдіс нақты анықталмаған: ұқсастық критерийі субъективті, сондықтан оны тексеруге немесе жоққа шығаруға болмайды, бұл ғылыми әдістің қағидаттарына қайшы келеді. Екіншіден, барлық тілдердің кең сөздік қоры және көптеген тілдерде қолданылатын дыбыстардың салыстырмалы түрде шектеулі саны тілдер арасында кездейсоқ ұқсас сөздерді табуды жеңілдетеді. Кейде тілдерді байланыстырудың саяси немесе діни себептері болуы мүмкін, бұл кейбір лингвистердің пікірінше даулы. Мысалы, саам және басқа да тілдерді моңғол тілімен байланыстыратын турандық немесе ұрал-алтай тілдері тобы, әсіресе саамдарға қатысты расизмді ақтау үшін қолданылған деп айтылады. Сонымен қатар, ұрал және алтай тілдері арасында генетикалық емес, бірақ географиялық ұқсастықтар бар, бұл осы теорияға объективті негіз берді. 1930 жылдары Түркияда кейбір адамдар түрік тілдерінің бастапқы тілге жақын екенін көрсету үшін Күн тілі теориясын ұсынды. Кейбір авраамдық діндердің жақтастары өздерінің ана тілдерін классикалық еврей тілінен шығарғысы келеді, мысалы, британдық израильдік Герберт У. Армстронг «британ» сөзі еврей тілінен шыққан, «келісім» және «адам» деген мағына береді деп мәлімдеді, бұл британдықтардың Құдайдың «келісімді халқы» екенін «дәлелдейді». Литвалық-американдық археолог Мария Гимбутас 1900 жылдардың ортасында баск тілінің жойылған пиктик және этрусктік тілдерімен байланысты екенін айтты, бұл баск тілінің «Ескі Еуропа мәдениетінің» қалдығы екенін көрсетуге тырысты. Голланд заңгері Хьюго Гроций «Dissertatio de origine gentium Americanarum» (1625) еңбегінде америкалық үндістердің (мохоктардың) скандинавия тілдерінен (lingua Maquaasiorum) шыққан тілде сөйлейтінін «дәлелдеді» (Гроций Швецияның жалақысын алған), Америкадағы шведтік отарлаушылық талаптарын қолдады. Голланд дәрігері Иоганн Горопий Беканус өзінің «Origines Antverpiana» (1580) еңбегінде «Кім өз әкесінің тілін сүймейді?» (Quis est enim qui non amet patrium sermonem) деп жазды, сонымен қатар еврей тілінің голланд тілінен шыққандығын мәлімдеді. Француз Элои Йоханно 1818 жылы (Mélanges d'origines étymologiques et de questions grammaticales) келт тілі ең ежелгі тіл және барлық басқа тілдердің анасы екенін мәлімдеді. 1759 жылы Жозеф де Гиньес (Mémoire dans lequel on prouve que les Chinois sont une colonie égyptienne) қытайлықтар мен египеттіктердің байланысты екенін, ал біріншісі екіншісінің отарлауы екенін теориялады. 1885 жылы Эдвард Трегир (The Aryan Maori) маори және «арий» тілдерін салыстырды. Жан Прат (тіл білімі маманы) 1941 жылы «Les langues nitales» еңбегінде Африканың банту тілдері латын тілінен шыққан деп мәлімдеді, сонымен қатар француз тіл білімі термині «ниталь» дегенді жасады. Египет тілі брабант тілімен байланысты болғандай, Беканус өзінің «Hieroglyphica» еңбегінде салыстырмалы әдістерді қолдануды жалғастырды. Салыстырмалы лингвистиканың алғашқы зерттеушілерінің барлығы да мақұлдаған жоқ: Беканус кітабын оқығаннан кейін Скалигер «Мен ешқашан осыдан да ақымақтырақ нәрсе оқыған емеспін» деп жазды, ал Лейбниц «горопизм» (Горопийден) терминін алыс іздеген, күлкілі этимологияны белгілеу үшін қолданды. Адамдардың басқа, примат емес жануарлардан шыққандығы туралы да таластар болды, дауыс қолданылуы негізгі салыстыру нүктесі ретінде қарастырылды. Жан Пьер Бриссе (La Grande Nouvelle, 1900 шамасында) адамдардың лингвистикалық жолмен бақадан шыққандығына сенді және мәлімдеді, бақалардың құлауы сөйлеу француз тіліне ұқсас естіледі; ол француз сөзі «қоныс» («logement») «су» («l'eau») сөзінен шыққан деп есептеді.

Comparative linguistics includes the study of the historical relationships of languages using the comparative method to search for regular (i. e. recurring) correspondences between the languages' phonology, grammar and core vocabulary, and through hypothesis testing; some persons with little or no specialization in the field sometimes attempt to establish historical associations between languages by noting similarities between them, in a way that is considered pseudoscientific by specialists (e. g. spurious comparisons between Ancient Egyptian and languages like Wolof, as proposed by Diop in the 1960s). The most common method applied in pseudoscientific language comparisons is to search two or more languages for words that seem similar in their sound and meaning. While similarities of this kind often seem convincing to laypersons, linguistic scientists consider this kind of comparison to be unreliable for two primary reasons. First, the method applied is not well defined: the criterion of similarity is subjective and thus not subject to verification or falsification, which is contrary to the principles of the scientific method. Second, the large size of all languages' vocabulary and a relatively limited inventory of articulated sounds used by most languages makes it easy to find coincidentally similar words between languages. There are sometimes political or religious reasons for associating languages in ways that some linguists would dispute. For example, it has been suggested that the Turanian or Ural–Altaic language group, which relates Sami and other languages to the Mongolian language, was used to justify racism towards the Sami in particular. There are also strong, albeit areal not genetic, similarities between the Uralic and Altaic languages which provided an innocent basis for this theory. In 1930s Turkey, some promoted the Sun Language Theory, one that showed that Turkic languages were close to the original language. Some believers in Abrahamic religions try to derive their native languages from Classical Hebrew, as Herbert W. Armstrong, a proponent of British Israelism, who said that the word British comes from Hebrew brit meaning 'covenant' and ish meaning 'man', supposedly proving that the British people are the 'covenant people' of God. And Lithuanian American archaeologist Marija Gimbutas argued during the mid 1900s that Basque is clearly related to the extinct Pictish and Etruscan languages, in attempt to show that Basque was a remnant of an "Old European culture". In the Dissertatio de origine gentium Americanarum (1625), the Dutch lawyer Hugo Grotius "proves" that the American Indians (Mohawks) speak a language (lingua Maquaasiorum) derived from Scandinavian languages (Grotius was on Sweden's payroll), supporting Swedish colonial pretensions in America. The Dutch doctor Johannes Goropius Becanus, in his Origines Antverpiana (1580) admits Quis est enim qui non amet patrium sermonem ("Who does not love his fathers' language? "), whilst asserting that Hebrew is derived from Dutch. The Frenchman Éloi Johanneau claimed in 1818 (Mélanges d'origines étymologiques et de questions grammaticales) that the Celtic language is the oldest, and the mother of all others. In 1759, Joseph de Guignes theorized (Mémoire dans lequel on prouve que les Chinois sont une colonie égyptienne) that the Chinese and Egyptians were related, the former being a colony of the latter. In 1885, Edward Tregear (The Aryan Maori) compared the Maori and "Aryan" languages. Jean Prat (linguist), in his 1941 Les langues nitales, claimed that the Bantu languages of Africa are descended from Latin, coining the French linguistic term nitale in doing so. Just as Egyptian is related to Brabantic, following Becanus in his Hieroglyphica, still using comparative methods. The first practitioners of comparative linguistics were not universally acclaimed: upon reading Becanus' book, Scaliger wrote, "never did I read greater nonsense", and Leibniz coined the term goropism (from Goropius) to designate a far sought, ridiculous etymology. There have also been claims that humans are descended from other, non primate animals, with use of the voice referred to as the main point of comparison. Jean Pierre Brisset (La Grande Nouvelle, around 1900) believed and asserted that humans descended from the frog, by linguistic means, in that the croaking of frogs sounds similar to spoken French; he held that the French word logement, 'dwelling', derived from the word l'eau, 'water'.