Кіріспе

1983 жылдан 2024 жылға дейінгі Савой үйінің даулы басшысы, Неаполь князі Витторио Эмануэле (Vittorio Emanuele Alberto Carlo Teodoro Umberto Bonifacio Amedeo Damiano Bernardino Gennaro Maria di Savoia; 12 ақпан 1937 – 3 ақпан 2024) – Италияның соңғы королі Умберто II және Бельгияның Мари Хосесінің жалғыз ұлы. Витторио Эмануэле Савой герцогы атағын да қолданды және Савой үйінің басшылығына талаптанды. Бұл талаптарды оның үшінші туысы Аоста герцогы, принц Амедеоның жақтастары, кейіннен Амедеоның ұлы Аймон таластырды. 1946 жылғы конституциялық референдум монархияны жоюды және Италия Республикасын құруды бекіткеннен кейін, ол өмірінің көп бөлігін эмиграцияда өткізді. Ол Италияда да, шетелде де бірнеше оқиғаларға байланысты дау-дамайлардың ортасында болды, соның ішінде кейбір адамдар антисемиттік деп қараған пікірлер де болды. Ол жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық пен саяси манипуляцияға жауапты «мемлекет ішіндегі мемлекет» – Propaganda Due (P2) ұйымының мүшесі екені анықталды. Францияда ол кісі өлтіру айыпталды, бірақ заңсыз кісі өлтіруден босатылып, қару-жарақ қолдану фактісі бойынша кінәлі деп танылды. 2006 жылдың 16 маусымында Италияның Потенца қаласындағы прокурор Джон Вудкок бастаған тергеуден кейін Витторио Эмануэле қылмыстық бірлестік құру, рэкет, сөз байласу, сыбайлас жемқорлық және проституцияны пайдалану айыптарымен тұтқындалды. Осы айыптар бойынша сот Италияның Потенца қаласында 2009 жылдың 21 желтоқсанында басталды. Витторио Эмануэле ди Савоя 2007 және 2010 жылдары барлық айыптардан ақталды.

Жас шағы мен отбасы

Витторио Эмануэле 1937 жылғы 12 ақпанда Неаполь қаласында Пьемонт князі Умберто мен Бельгия ханшайымы Мари Жозеден дүниеге келді. Умберто кейіннен Италияның соңғы королі – Умберто II болды. Витторио Эмануэледің үш әпкесі болды: үлкен әпкесі Мария Пиа, және кіші әпкелері Мария Габриэлла мен Мария Беатриче. Мария Пиа 1955 жылы Югославия князі Александрға, Югославия князі Пауль мен Грекия және Дания ханшайымы Ольганың ұлына үйленді. Кейіннен 2003 жылы Парма Бурбон әулетінен Мишель князьға қайта тұрмысқа шықты. Ол Парма Бурбон князі Рене мен Дания ханшайымы Маргареттің ұлы, сондай-ақ Румыния королевасы Аннаның кіші інісі болды. Витторио Эмануэле Бельгияның қайтыс болған королі Бадуиннің, Бельгияның бұрынғы королі Альберт II-нің, Люксембургтің қайтыс болған герцогинясы Жозефина Шарлоттаның, Гессен ландграфы Морицтің және Болгария патшасы Симеон II-нің туысы болды. Он бір жылдық қарым-қатынастан кейін Витторио Эмануэле 1971 жылғы 7 қазанда Тегеранда (Иран) швейцариялық печенье фабрикасының мұрагері және әлемдік деңгейдегі су шаңғысы шебері Марина Дориаға үйленді. Қызықтай жайт, Витторио Эмануэле мен оның әйелі Маринаның туған күні бірдей (12 ақпан), бірақ Витторио Эмануэле Маринадан екі жас кіші (Марина 1935 жылы туған). Витторио Эмануэле банкир, ұшақ сатушы, кейін қару сатушы болып жұмыс істеді. Витторио Эмануэледің бір ұлы болды – 1972 жылғы 22 маусымда дүниеге келген Савой князі Эммануэль Филиберто, Венеция князі. Сот Аоста герцогы мен оның ұлына туыстарына барлығы 50 000 евро көлемінде өтемақы төлеуді және Савой Аоста есімінен Савой тегін пайдалануды тоқтатуды бұйырды. Алайда, апелляциялық сотта бұл шешім күшін жойды, екінші сатыдағы сот Амедеоға «ди Савойя» түріндегі қысқа тегін пайдалануға рұқсат берді және оған бұрынғысынан салынған қаржылық айыпты алып тастады.

Қасымның себептері

Бұрын монархия болған басқа елдермен (мысалы, Франция немесе Румыния сияқты) үйлесімді, Италия Конституциясы Савойя үйінің барлық еркек мүшелерін Италиядан кетуге міндеттеді және оларға итальяндық топыраққа қайта оралуға тыйым салды. Бұл 1948 жылы конституция жарияланғанда қабылданған "уақытша шара" ретінде бекітілді. Конституция сонымен қатар республикалық үкімет түрін өзгертетін кез келген түзетуге тыйым салды, бұл жаңа конституцияны қабылдамай монархияны қайта орнатуға жасалған кез келген әрекетке тосқауыл қойды.

Қайтару туралы өтініштер

Витторио Эмануэле отанына 56 жылдық жер аудардан кейін оралуға рұқсат беру үшін, оның оралуына тыйым салған заң күшіне енген жылдары Италия Парламентіне лобби жасады. 1999 жылы ол Еуропалық адам құқықтары сотына шағымданып, ұзақ жылдар бойы жер аударылуының өзінің адам құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. 2001 жылдың қыркүйек айында сот істі кейін белгіленетін күні қарауға шешім қабылдады. Отанына оралар алдында ол Италия Банкіндегі сақтау қапта сақталған Италияның тәж киімдеріне кез келген талабынан бас тартты. Ол тәж киімдерінің «енді біздікі емес» екенін, Савой үйіне қатысты айтты. Ол кезде тәж киімдерінің көпшілыққа көрсетілуіне үміттенген. Алайда, 2021 жылы патшалық отбасы тәж киімдерін қайтаруды сұрады және олар патшалық отбасына қайтарылмаған кезде 2022 жылы Италия үкіметі мен Италия Банкін сотқа берді. 2002 жылдың ақпан айында Витторио Эмануэле мен оның ұлы Эмануэле Филиберто заң фирмасы арқылы жарияланған қол қойылған хат жазып, Италия Конституциясына адалдықтарын ресми түрде білдірді.

Италияға оралу

2002 жылдың 23 қазанында бұрынғы корольдік үйдің еркек мүшелеріне Италияға оралуға тыйым салған конституциялық ереже күштен жойылды. Үкіметпен жасалған келісімнің бір бөлігі ретінде Витторио Эммануэле Италияның жалғыз заңды үкіметі ретінде Республиканы мойындап, жойылған таққа деген барлық құқықтарынан бас тартты. Витторио Эммануэлеге 2002 жылдың 10 қарашасында елге қайта оралуға рұқсат берілді. 2002 жылдың 23 желтоқсанында ол жарты ғасырдан астам уақыттан кейін алғаш рет туған жеріне сапар шекті. Бір күндік сапарында ол, әйелі және ұлы Ватикан қаласында Папа Иоанн Павел II-мен 20 минут бойы кездесті. 2003 жылы Витторио Эммануэленің 1946 жылы отбасымен бірге елден қуылғаннан кейін туған жері Неапольге алғашқы сапары кезінде Савойларға деген қабылдау әртүрлі болды: көптеген адамдар бейжай қарады, бірі жаулық танытса, аздағы саны қолдау көрсетті. Бұқаралық ақпарат құралдары Неаполь тұрғындарының көпшілігі отбасының оралуына риза болмағанын хабарлады, себебі қала көшелерімен өтетін демонстрацияшылардың жүздеген адамдары наразылық айқайларын шулады.

Өлім

Витторио Эмануэле 2024 жылғы 3 ақпанда 86 жасында Швейцарияның Женева кантонындағы ауруханада қайтыс болды. Савой корольдық үйінен жасалған мәлімдемеде оның қайтыс болған уақыты сағат 07:05 (CET) деп көрсетілген. Оның қоштасу рәсімі 2024 жылғы 10 ақпанда Турин соборында өтті, содан кейін оның денесі кремацияланды. Қоштасу рәсіміне оның жесірі, Неаполь ханшайымы Марина, күйеу баласы және келіні, Венеция ханшайымы Эммануэле Филиберто мен Венеция ханшайымы Клотильда, немересі Виттория, Кариньяно ханшайымы, әпкесі Бурбон-Парма ханшайымы Мария Пиа, сіңілі баласы Югославия ханзадасы Димитри, Аоста герцогы Аимон мен Аоста герцогинясы Ольга, Люксембург ханзадасы Жан, Монако ханзадасы, Испания королевасы София, Албания ханзадасы Лека, Турново ханзадасы Борис, Египеттің Фуад II, Грекия және Дания ханзадасы Филиппос, Бейра ханзадасы Афонсо, Кастро герцогы Карло, Джон Т. Данлап және Дэниел МакВикар қатысты. Күлі кейіннен Basilica di Superga корольдік криптасына жерленді.

Патшалық билігін біржақты жариялау (1969)

Витторио Эммануэле 1969 жылдың 15 желтоқсанында өзін Италия королі деп біржақты жариялады. Ол әкесі мемлекет басшысы лауазымына қатысты референдумға келісу арқылы тақтан бас тарғанын айтты. Витторио Эммануэле бұл қадамды әкесі Аостаның 5-ші герцогы Амедеоны Португалияға шақырып, оны мұрагері деп тағайындау ниетін білдіргеннен кейін жасады. Өзін Италия королі деп жариялағаннан кейін Витторио Эммануэле сол кездегі сүйіктісі Марина Дориаға Сант'Анна ди Вальдиери герцогинясы атағын берді.

Дирк Хамердің өлімі (19782015)

1978 жылдың 17 тамызының түні немесе 18 тамызының таңертеңінде Кавалло аралында (Корсиканың оңтүстік жағалауында орналасқан) Витторио Эмануэле өзінің яхтасының резеңке қайығы алынып, жақын маңдағы басқа яхтаға қосылғанын байқады. Ол мылтықпен қаруланып, кемеге көтерілуге тырысты. Ол оянып қалған жолаушыға атқан; оқ жолаушыны өткізіп жіберді, бірақ Дирк Хамерді (Рике Герд Хамердің 19 жастағы ұлы), жақтағы басқа яхтаның палубасында ұйықтап жатқан жолаушыны қаза тапты. 1978 жылғы 28 тамыздағы хатында ханзада өлімге байланысты азаматтық жауапкершілікті мойындады. Витторио Эмануэле тұтқындалды, ал Дирк Хамер 1978 жылдың 7 желтоқсанында жарақаттарынан қайтыс болды, кез келген дәлел ұсына алмастан. 1989 жылдың 11 қазанында Витторио Эмануэле өлімге әкеп соққан жарақаттар жасау және қауіпті қару ұстау айыптарымен айыпталды. Алайда, 1991 жылдың 18 қарашасында, он үш жылдық сот процесінен кейін, Париждің кассациялық соты оны өлімге әкеп соққан жарақаттар және қасақана кісі өлтіруден босатты, тек M1 карабиніне заңсыз иелік етуде кінәлі деп тапты. 2006 жылдың маусымында жемқорлыққа байланыссыз айыптаулар бойынша тұтқындалғанда (төменде қараңыз, Тұтқындау және қамауға алу), Витторио Эмануэле "Мен қателестім, [ ] бірақ француз судьяларын алдадым деп айтуым керек" деп мойындады, бұл Дирк Хамердің әпкесі Биргиттің Витторио Эмануэлені ағасын өлтіргені үшін Италияда қайта сотталуын талап етуіне әкелді. Биргит Хамер видеоның толық нұсқасын алу үшін ұзақ заңдық күреске барды. Ол: "Біз үшін бұл мойындау, ал ол үшін мақтану: ол баланы өлтіргенін мақтан тұтады" деді. Видеоның тарихын аристократ журналист Беатрис Борромео жариялады, сонымен қатар Біргит Хамердің "Delitto senza castigo" кітабына алғы сөз жазды. Витторио Эмануэле газетті видеоны манипуляциялағандық үшін қаралаған. 2015 жылы сот газеттің пайдасына шешім шығарды. Борромео Twitter-де: "Істі жеңу әрқашан жағымды, бірақ Витторио Эмануэле ди Савойяға қарсы жеңіс екі есе қуаныш сыйлайды!" деп жазды, бұл оның ұлы Эммануэле Филибертомен Twitter-дегі пікір алмасуға әкелді. Жауап ретінде Италия еврей қауымдастықтары одағының президенті Амос Луццатто Il Corriere della Sera газетімен сұхбатында: "Мен ол 1938 жылы нәсілдік заңдарға қол қойған адам деп айтпаймын. Бірақ Савойяның мұрагері ретінде Виктор Эммануэль ешқашан олардан бас тартқан емес" деді. 2005 жылдың 27 қаңтарында Il Corriere della Sera газетінде жарияланған хатында Витторио Эмануэле Италия еврей халқынан кешірім сұрап, итальяндық еврей қауымдастығынан кешірім тілеп, Италия патша отбасының 1938 жылғы нәсілдік заңдарға қол қоюы қателік болғанын мәлімдеді.

Тұтқындау және қамауға алу (2006)

2006 жылдың 16 маусымында Витторио Эмануэле Вареннада тұтқындалып, Потенцада жемқорлық және Италияның Чемпион казиносының клиенттері үшін проституткаларды тарту еткені үшін қамауға алынды. Тергеуді британдық тегі бар итальяндық судья Джон Вудкок жүргізді, ол басқа да мәртебелі тұлғаларды тұтқындағанымен танымал. Бірнеше күннен кейін Витторио Эмануэле босатылып, үй қамауына ауыстырылды. Ол 2006 жылдың 20 шілдесінде үй қамауынан босатылды, бірақ Италия шегінде қалуға міндетті болды. Витторио Эмануэле 2007 және 2010 жылдары барлық айыптардан босатылды.

Италиядан өтемақы талап ету (2007)

2007 жылы Витторио Эмануэле мен оның ұлы Эмануэле Филиберто мемлекеттен 260 миллион еуро көлемінде қаржылық өтемақы төлеуді және монархия жойылғаннан кейін патшалық үйден тартып алынған барлық мүлік пен иеліктерді толыққанды қайтаруды ресми түрде сұрады. Қаржылық өтемақы талабының негізінде, олардың жер аударылу кезіндегі моральдық зардабы жатыр. Италия үкіметі бұл өтінішті қабылдамады және жауап ретінде тарихи шағымдар бойынша өтемақы талап ету мүмкіндігін қарастырып жатыр.

Мұрагерлік

2023 жылдың маусым айында оның ұлы, Венеция князі Эммануэле Филиберто, қызы Савойяның князесі Виттория жетілгенде, оған тақ мұрагерлігін беру үшін таққа талабынан бас тарту ниетін жариялады. Ол ресми түрде бас тартқанша, әкесінің мұрагері болып қала береді.