Швеция Жоғарғы Соты

Кіріспе

Швецияның Жоғарғы соты (Högsta domstolen, HD) – Швециядағы барлық азаматтық және қылмыстық істер бойынша жоғары сот және үшінші, соңғы инстанция. Сотқа іс қарау үшін алдымен қабылдауға рұқсат алу қажет, және көптеген ерекше жағдайларды қоспағанда, қабылдауға рұқсат тек қана іс прецеденттік мәнге ие болған жағдайда ғана беріледі. Жоғарғы сот 16 судьядан (justitieråd) тұрады, олар үкімет тарапынан тағайындалады, бірақ сот мекемесі ретінде Риксдагтан тәуелсіз, ал Үкімет сот шешімдеріне араласу құқығына ие емес.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, барлық сот билігі монархқа тиесілі болды, бірақ 1614 жылы Густав Адольф Свеа апелляциялық сотын құрып, оның атынан үкім шығаруға уәкілеттік берді. Сотталғандарға наразы болғандар тікелей монархқа жүгіне алды, ал шағымдар Әділет департаментімен (Justitierevisionen) – Тайлық кеңесінің комитетімен қаралды. Король Густав III билігі кезінде 1789 жылы Риксдаг 1772 жылғы үкімет құралына «Одақ және қауіпсіздік туралы» заң деп аталатын толықтыру енгізгеннен кейін асыл Тайлық кеңес таратылды. Риксдаг жұмысын аяқтағаннан кейін, 15 мамырда король заң мәселелерін қарау үшін Корольдің Жоғарғы сотын (Konungens högsta domstol) құрды. Сотта он екі судья болды, олардың жартысы ақсүйектер, жартысы қарапайым адамдардан тұрды. Отырыс кезінде бір уақытта сегізтен артық судья жұмыс істей алмады, және ақсүйектер мен қарапайым адамдардың саны тең болуы керек еді. Сотта король екі дауысқа ие болды, сондай-ақ дауыстар тең түскен жағдайда шешуші дауыс берді. Алайда, бұл дауыс беру құқығы ешқашан қолданылмады, тек соттың жүз жылдығында король Оскар II бір істің шешімін қабылдауға қатысты. 1809 жылғы Үкімет құжатына сәйкес Жоғарғы Сот судьялары әділет кеңесшісі (justitieråd) атағы бар жалақылы мемлекеттік қызметкерлерге айналды. Бұрынғы Лорд-Юстицияр (Riksdrots) 1809 жылы Әділет министрі (немесе Әділет Премьер-Министрі) болып тағайындалды және соттың ең басты мүшесі болды, бірақ 1840 жылы қазіргі үкіметтік министрліктер құрылғанда бұл министр соттан бөлінді. 1844 жылы сот судьялары ретінде қызмет ететін ақсүйектер мен қарапайым адамдардың саны тең болуы талабы алынып тасталды. 1909 жылы Жоғарғы әкімшілік соты (Regeringsrätten) және Заңнама жөніндегі кеңес (Lagrådet) Жоғарғы Соттың бұрынғыда атқарған кейбір функцияларын өз мойнына алды. Жоғарғы әкімшілік соты әкімшілік істер бойынша шешім қабылдауға жауапты болды, ал Заң кеңесі сот төрелігін жүзеге асыру құқығын алды (дәлірек айтқанда, заңдық сараптама). Осымен бірге монархтың соттағы дауыс беру құқығы жойылды. 1915 жылы алғаш рет Жоғарғы Сотқа шағымдану құқығы шектелді. Кішігірім азаматтық немесе қылмыстық істі қарау үшін арнайы рұқсат қажет болды. Мұндай рұқсат прецедент бола алатын шешім қабылдау қажет болған жағдайларда берілуі керек еді, ал 1945 жылы бұл талап барлық істерге таратылды. 1948 жылы сот процесі ауызша сот отырыстарымен толықтырылды, ал 1949 жылы Жоғарғы Сот кеңістік қажеттілігін қанағаттандыру үшін Корольдік сарайдан Штадсхолмендегі Бонд сарайына көшірілді. 1974 жылғы Үкімет құжатына сәйкес Жоғарғы Сот швед монархының (Kungl Maj:t) атынан үкім шығару және оларды Корольдік сарайында, патшалық мөрмен безендіріліп жариялау практикасын тоқтатты.

Historically, all judicial power was vested in the Monarch, but in 1614 Gustavus Adolphus instituted Svea Court of Appeal and authorized it to issue sentences in his name. Those not satisfied with sentencing were able to turn directly to the monarch, and appeals were handled by the Justice Department of the Privy Council (in Justitierevisionen), a committee of that council. Under the rule of King Gustav III, the noble Privy Council was suspended in 1789 after the Riksdag of the estates introduced an addition to the instrument of government from 1772 called the Union and Security Act. After the Riksdag ended, the King on 15 May instituted the King's Supreme Court (Konungens högsta domstol) to handle legal matters. There were twelve judges of the court, half of which was to be nobles and half commoners. While in session, no more than eight judges could serve at the same time, and with equal numbers of nobles and commoners. In the court, the king held two votes, as well as the deciding vote in case of a tie. However, this voting right was never exercised, except on the centennial of the court, when King Oscar II took part in the decision of one case. Under the 1809 Instrument of Government, the judges of the Supreme Court became salaried civil servants, with the title of Councillor of Justice (justitieråd). The earlier Lord High Steward or Justiciar (Riksdrots) became the new Minister of State for Justice (or Prime Minister for Justice) and the foremost member of the court in 1809, but when the modern government ministries were created in 1840, this minister of justice were separated from the court. In 1844 the requirement on equal numbers of noblemen and commoners in service as judges of the court was dropped. In 1909, the Supreme Administrative Court (Regeringsrätten) and the Council on Legislation (Lagrådet) were created to assume certain tasks that had been handled by the Supreme Court. The Supreme Administrative Court assumed responsibility for ruling on administrative cases and the Legal Council received the responsibility for judicial review (strictly speaking legal preview). At the same time the monarch lost voting power in the court. The right to appeal cases to the Supreme Court was limited for the first time in 1915. A special dispensation was required before trying a minor civil or criminal case. Dispensation was to be given when there was a ruling that could become a precedent, and in 1945 this requirement was extended to all cases. In 1948, the legal procedure was supplemented with oral proceedings and to satisfy the need for additional space the Supreme Court was moved in 1949 from the Royal Palace to the Bonde Palace on Stadsholmen. By the Instrument of Government of 1974 the Supreme Court discontinued the practice to award sentencing in the name of the Swedish monarch (Kungl Maj:t), as well as announcing them at the Royal Palace where they were adorned with the royal seal.