XIII ғасырдағы парсы суфи ақыны Фахр ад-Дин Ирақи өмірі мен шығармалары
Fakhr al-Din Iraqi
Фархаддин Ирақи (1213/14-1289) – парсы суфи ақыны, «Ләмәат» еңбегімен танымал. Өмірі, рухани ізденістері, Сухравардия тәріқатындағы орны туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парсы философы және жазушысы (1213/14 – 1289)
Persian philosopher and writer (1213/14 – 1289)
Фахр әл-Дин Иракый (сондай-ақ Арақи; فخرالدین عراقی; 1213/14 – 1289) – 13 ғасырдың парсы суфи ақыны. Ол негізінен аралас проза мен поэзиядан тұратын «Лама’ат» («Илаһи сәулелер») және диван (қысқа өлеңдер жинағы) шығармаларымен танымал, олардың көп бөлігі қазыл (ғазал) түрінде жазылған. Діни және оқымысты отбасында дүниеге келген Ирак, жастық шағында рухани білім іздеген қаландар (саяхатшы дервиштер) тобына қосылды. Олар Үндістанның Мултан қаласына жетті, онда Ирак кейіннен Баха әл-Дин Закарияның (1262 жылы қайтыс болды), Сухравардия тәріқатының Мултан тармағының басшысы, шәкірті болды. Соңғысының 1262 жылы қайтыс болуынан кейін Ирак қысқа мерзімге оның ізбасары болды, бірақ бұрынғы ұстазының ұлы Садр әл-Дин Ариф және оның бірқатар шәкірттерінің қызғанышынан кетуге мәжбүр болды. Меккеге қажылық жасағаннан кейін Ирак Анатолиядағы Конья қаласына қоныстанды, онда ол көптеген тұлғалармен, соның ішінде жаңа меценаты, Моғол Ильханатының әкімшісі Му’ин әл-Дин Парванамен (1277 жылы қайтыс болды) танысты. 1277 жылы меценатының жаңғырығы мен өлімінен кейін Ирак онымен байланыста болды деп айыпталды және қашуға мәжбүр болды. Синопеде қысқа уақыт тұрғаннан кейін Ирак бірнеше жылға Каирге, содан кейін Дамаскқа көшіп барды, ол 1289 жылы қайтыс болды. Ирак араб тілінде сөйлейтін, Андалусиялық мистик Ибн Арабидің (1240 жылы қайтыс болды) суфизмі және парсы поэзиялық суфизм стилі сияқты екі мистикалық мектепті табысты үйлестіру арқылы өзінің еңбектеріне бай және көркем бейнелер беруге қол жеткізді, бұл ирандық руханиятқа тұрақты әсер етті.
Fakhr al Din Iraqi (also spelled Araqi; فخرالدین عراقی; 1213/14 – 1289) was a Persian Sufi poet of the 13th century. He is principally known for his mixed prose and poetry work, the Lama'at ("Divine flashes"), as well as his divan (collection of short poems), most of which were written in the form of a ghazal. Born to a religious and well read family, during his youth, Iraqi joined a group of qalandars (wandering dervishes) in search for spiritual knowledge. They eventually reached Multan in India, where Iraqi later became a disciple of Baha al Din Zakariyya (died 1262), the leader of the Multani branch of the Suhrawardiyya, a Sufi order. After the latter's death in 1262, Iraqi briefly became his successor, but was forced to leave due to the envy of his former master's son Sadr al Din Arif and some of his disciples. Following a pilgrimage to Mecca, Iraqi settled in Konya in Anatolia, where he became acquainted with many figures, such as his new patron, Mu'in al Din Parwana (died 1277), an administrator of the Mongol Ilkhanate. Following his patron's disgrace and execution in 1277, Iraqi was accused of collaborating with him, and thus forced to flee. After a brief stay at Sinope, Iraqi moved to Cairo for a few years, and then eventually to Damascus, where he died in 1289. By successfully combining two mystical schools, the Arabic speaking Sufism of the Andalusian mystic Ibn Arabi (died 1240), and the Persian poetic style of Sufism, Iraqi managed to give his writings rich and expressive imagery, a feat which had a permanent impact on Iranian spirituality.
Тарихнама
Ирақшының өмірінің көп бөлігі оның диванының (қысқа өлеңдер жинағы) анонимді «Муқаддима» («Кіріспе») арқылы белгілі. «Муқаддима» Ирақидің дәуірінде жазылған стильде жазылғанмен, американдық тарихшы Уильям Читтик оны XV ғасырда жазылған болуы мүмкін деп санайды. Тағы бір тарихшы, Эве Фойлебоа, егер бұл болжам дұрыс болса, онда Ирақи туралы ең көне дереккөз 1330 жылы тарихшы және географ Хамдалла Мустаффи (1339/40 жылы қайтыс болған) жазған «Тарих-и гузида» («Таңдамал тарихи оқиғалар») болады. «Муқаддима»дағы көптеген әңгімелер Ирақидің ғазалдарына түсінік береді, бірақ тарихи тұрғысынан құндылығы шамалы. Олар Ирақидің шахидбазиіне («Фойлебоаның айтуынша, бәлкім, артық») – құдайлық куәгердің бейнесін көру үшін жас жігіттерге қадалуға арналған суфилердің дәстүріне көп назар аударады. Кейінгі дереккөздер Ирақи туралы биогрфиялық мәліметтері үшін «Муқаддима»дағы ақпаратқа көп сүйенеді. Бұл дереккөздерге 1476 және 1478 жылдар аралығында ақын және агиограф Джами (1492 жылы қайтыс болған) жазған «Нафахат ал-унс» («Таныс демдер») және тарихшы Хвандамир (1535/36 жылы қайтыс болған) жазған «Хабиб ал-сияр» («Өмірбаянның сүйіктісі») кіреді.
Most of Iraqi's life is known through the anonymous Muqaddima ("Introduction") of his divan (collection of short poems). Although the Muqaddima was written in same style of Iraqi's era, the American historian William Chittick argues that it may have been composed as late as the 15th century. Another historian, Ève Feuillebois, adds that if this hypothesis is correct, the oldest source that mentions Iraqi would be the Tarikh i guzida ("Selected historical events"), composed by the historian and geographer Hamdallah Mustawfi (died after 1339/40) in 1330. Many of the stories in the Muqaddima give context for Iraqi's ghazals, but have little value in terms of historicity. They focus a lot on Iraqi's shahidbazi ("perhaps excessively" according to Feuillebois), a Sufi custom of staring at young males in order to witness the image of the divine witness. Later sources rely heavily on the information from the Muqaddima for their biographical details about Iraqi. These sources include the Nafahat al uns ("Breaths of familiarity") composed between 1476 and 1478 by the poet and hagiographer Jami (died 1492), and the Habib al siyar ("Beloved of the biographies") by the historian Khvandamir (died 1535/36).
Өмірбаян
Персиялық текті, Ирак 1213/14 жылдары Персиялық Ирактың ірі қалаларының бірі Хамаданға жақын Комжан ауылында дүниеге келген. Ол Бузургмир ибн Абд әл Ғаффар Жауаликидің ұлы, діни және жақсы білімді отбасына жататын. Алты жасында Ирак Құранды жатқа алған. Ол діни ғылымдар бойынша білім алып, он жеті жасында Хамадан қаласындағы медреседе мұғалім болды. Бірде жас кезінде Ирак тафсир (Құранның түсіндірмесі) сабағын оқып жатқанда, қаландарлар (саяхатшы дервиштер) тобы оның сабағына қатысты. Олар оны ілімдерін тастап, рухани білім іздеуге көндірді. Олар ақырында Үндістанның Мултан қаласына барды, онда Ирак Суфи тәріқаты Сухравардияның Мултан тармағының басшысы Баха әл-Дин Закариямен (1262 жылы қайтыс болды) кездесті. Ирак екі жылдан кейін оның шәкірті болды, Үндістанда саяхаттап жүрген кезде. Баха әл-Диннің шәкірті ретінде 25 жыл бойы тұрып, ақырында оның қызымен үйленіп, Кабир әл-Дин есімді ұлды болды. Баха әл-Дин 1262 жылы қайтыс болғаннан кейін, Ирак тәріқат басшысы болды. Алайда Баха әл-Диннің ұлы Садр әл-Дин Арифтің және оның кейбір шәкірттерінің қызғанышынан ол көп ұзамай Мултаннан кетуге мәжбүр болды. Бір топ адал серіктерімен бірге Ирак Меккеге қажылыққа барды. Хиджазға бара жатқанда Оман сұлтаны Иракты ұстап алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Қажылықтан кейін Ирак Анатолиядағы Конья қаласына барды. Онда ол андалузиялық мистик Ибн Арабидің ең көрнекті шәкірті Садр әл-Дин әл-Қунауимен (1274 жылы қайтыс болды) білім алды. Осы кезеңде Ирак "Ләмәат" ("Илаһи сәулелер") кітабын жазуға кірісті, бұл кітап Садр әл-Динге өте ұнады. Ирак атақты парсы ақыны Румидің (1273 жылы қайтыс болды) ұйымдастырған сама (рухани концерт) сессияларын тамашалады. Сондай-ақ, ол Румидің жаназасына қатысты. Румидің сессияларына қатысқан тағы бір тұлға - моңғолдық Ілхан мемлекетінің әкімшісі Мү'ин әл-Дин Парвана (1277 жылы қайтыс болды). Ол Ирактың ізбасары болды және өзі мен шәкірттері үшін Дуқат қаласында ханақа (суфилік мекен) салғызды. Ирак Шамс әл-Дин Жувайнимен де танысты (1284 жылы қайтыс болды), ол 1262 жылдан 1284 жылға дейін Ілхан мемлекетінің билеушілерінің министрі болды. Парвананың жазаланғаны мен өлімге кесілгенінен кейін Ирак Парвана үшін мемлекеттік мүлікті жасырғаны үшін айыпталды және қашуға мәжбүр болды. Шамс әл-Дин Жувайнидің көмегімен Ирак Синоп қаласына қашып кетті, оны Парвананың ұлы Му'ин әл-Дин Мұхаммед басқарды, ол суфилерді қолдағанымен белгілі болды. Кейін Ирак Каир қаласына барып, онда бірнеше жыл тұрып, оның билеушісі, мамлюк сұлтаны Қалауынның қолдауына ие болды. Соңынан Ирак өзінің ұлы Кабир әл-Динмен бірге Дамаск қаласына барып, 78 жасында қайтыс болды. Ол Дамасктың Салихия ауданындағы қабірге Ибн Арабидің қасына жерленді, бірақ оның қабірінен ештеңе қалмады.
Of Persian stock, Iraqi was born in 1213/14 in the village of Komjan, close to Hamadan, one of the major cities of Persian Iraq. He was the son of a certain Buzurgmihr ibn Abd al Ghaffar Jawaliqi, and belonged to a religious and well read family. By the age of six, Iraqi had reportedly memorized the Quran. He was then educated in religious sciences, and was by the age of seventeen a teacher in a madrasa (religious school) in Hamadan. During one time when Iraqi, still at a young age, was teaching tafsir (interpretation of the Quran), a group of qalandars (wandering dervishes) attended his teaching session. They convinced him to abandon his teachings and join them in search for spiritual knowledge. They eventually went to the city of Multan in India, where Iraqi met Baha al Din Zakariyya (died 1262), the leader of the Multani branch of the Suhrawardiyya, a Sufi order. Iraqi first became his disciple two years later, after wandering in India. He continued to stay as Baha al Din's disciple for 25 years, eventually marrying the latter's daughter and having a son named Kabir al Din. Following Baha al Din's death in 1262, Iraqi succeeded him as the head of the order. However, he was soon forced to leave Multan due to the envy of Baha al Din's son Sadr al Din Arif and some of his disciples. Along with a group of loyal companions, Iraqi made a pilgrimage to Mecca. While they were on their way in Hijaz, the sultan of Oman unsuccessfully attempted to hold Iraqi back. After the pilgrimage, Iraqi went to the city of Konya in Anatolia. There he started studying with Sadr al Din al Qunawi (died 1274), the most prominent disciple of the Andalusian mystic Ibn Arabi (died 1240). It was during this period that Iraqi started writing the Lama'at ("Divine flashes"), a book which Sadr al Din highly admired. Iraqi watched the sama (spiritual concert) sessions that the prominent Persian poet Rumi (died 1273) organized. He also reportedly attended Rumi's funeral. Another figure who attended Rumi's sessions was Mu'in al Din Parwana (died 1277), an administrator of the Mongol Ilkhanate. He became a follower of Iraqi and had a khanaqah (Sufi lodge) constructed in Duqat for him and his students. Iraqi also became acquainted with Shams al Din Juvayni (died 1284), who served as the minister of the Ilkhanate rulers from 1262 to 1284. Following the disgrace and execution of Parwana, Iraqi was accused of having hidden state property for Parwana, and thus forced to flee. With the help of Shams al Din Juvayni, Iraqi escaped to the city of Sinope, which was ruled by Parwana's son Mu'in al Din Muhammad, who was known for his support of Sufis. Iraqi then went to the city of Cairo, where he stayed for some years and gained the support of its ruler, the Mamluk sultan Qalawun
Along with his son Kabir al Din, Iraqi later went to the city of Damascus, where he died at the age of 78. He was buried next to Ibn Arabi in the cemetery of the Salihiyya district of Damascus, but nothing of his tomb remains today.
Мұра және бағалау
Ибн Арабидің араб тіліндегі суфизмі мен парсы суфизмінің поэзиялық стилін табысты үйлестіру арқылы Иракы өзінің туындыларына терең және көркем образдылық сыйлады, бұл ирандық руханиятқа мәңгілік әсер етті. Иракы парсы әдебиетінің мамандары, мысалы Саид Нафиси (1966 жылы қайтыс болды), оның "махаббаттың құпияларын батыл түрде ашып көрсетуінің" барлық парсы поэзиясында бұрын-соңды болмағандықтарын айтады.
By successfully combining two mystical schools, the Arabic speaking Sufism of Ibn Arabi, and the Persian poetic style of Sufism, Iraqi managed to give his writings rich and expressive imagery, a feat which had a permanent impact on Iranian spirituality. Iraqi is highly regarded by scholars on Persian literature, such as Saeed Nafisi (died 1966), who regarded his "bold exposition of love mysteries to be unparalleled in all Persian poetry."