Кіріспе
1995 жылы Рохинтон Мистридің "Нақты тепе-тасым" романы – Рохинтон Мистридің екінші романы, 1995 жылы МакКлелланд пен Стюарт баспасында жарық көрген. Үндістандағы "атауы белгісіз қалада", бастапқыда 1975 жылы, ал кейіннен 1984 жылы "Төтенше жағдай" кезіндегі дүрбелеңде өтеді. Кітап әртүрлі әлеуметтік топтан шыққан төрт кейіпкер – Дина Далал, Ишвар Дарджи, оның жүрегі жақын туысы Омпракаш Дарджи және жас студент Манек Кола – шаңырағын біріктіріп, байланыс орнатады. Роман 1995 жылғы Гиллер сыйлығының иегері атанды. 1996 жылы Букер сыйлығына үміткерлердің тізіміне ілікті. Опраның кітап клубына таңдалған екі канадалық кітаптың бірі болды және 2002 жылы "Канада оқиды" бағдарламасында актриса Меган Фоллоустың қолдауына ие болды. 2014 жылы "Телеграф" газеті "Нақты тепе-тасым" романын Азияның барлық уақыттағы ең ұлы 10 романының қатарына қосты. "The Independent" газетінің Эмма Ли Поттері бұл романды "әркім оқуға тиіс" деп аталған 12 үнді романының ішінде ең көркем тілмен жазылған және кейіпкерлері ең жақсы дамыған кітап деп атады. Романның Тамаша Театр компаниясы жасаған сахналық қойылымы 2006 жылы Лондондағы Хэмпстед театрында көрсетілді және 2007 жылы қайта қойылды.
A Fine Balance is the second novel by Rohinton Mistry, published by McClelland and Stewart in 1995. Set in "an unidentified city" in India, initially in 1975 and later in 1984 during the turmoil of The Emergency, the book focuses on four characters from varied backgrounds – Dina Dalal, Ishvar Darji, his nephew Omprakash Darji, and the young student Maneck Kohlah – who come together and develop a bond. The novel won the 1995 Giller Prize. It was shortlisted for the Booker Prize in 1996. It was one of the only two Canadian books selected for Oprah's Book Club, and was one of the selected books in the 2002 edition of Canada Reads, championed by actress Megan Follows. In 2014, A Fine Balance was ranked in The Telegraph as one of the 10 all time greatest Asian novels. Emma Lee Potter of The Independent listed it as the book with the strongest prose and character development out of 12 Indian novels "that everyone needs to read." An acclaimed stage adaptation of the novel by the Tamasha Theatre Company was produced at the Hampstead Theatre in London in 2006 and later revived in 2007.
Қабылдау
Брук Аллен 2002 жылы «Atlantic» журналында жариялаған мақаласында Мистридің осы кітабының оның бұрынғы парси кейіпкерлерінен тысқары шығып, тұтас үнді қоғамын бейнелеуге ұмтылған тұңғыш романы екенін айтты. Кітаптағы басты кейіпкерлер көптеген қиындықтарға тап болып, соңында жеңіліске ұшыраса да, олар кітап бойы күліп, оқиға трагедиялық реңде баяндалмайды. Аллен Мистридің ірі метафораларды қолдануының арқасында романның 19 ғасырдың көрнекті жазушыларының туындыларын еске түсіретінін де атап өтеді. Алайда, Шанкар Ведантам 1996 жылы «Chicago Tribune» газетінде жариялаған мақаласында Мистридің әңгіме айту шеберлігі мен бөлшектерге назар салуын жоғары бағаласа да, оның үнді қоғамына қатысты кең көзқарасын тым пессимистік деп сынады және романның тым көп бейшаралықты көрсеткеніне наразылық білдірді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кітап 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан бастап, Үндістан премьер-министрі Индира Ганди жариялаған төтенше жағдайға дейін Үндістан қоғамындағы өзгерістерді ашады. Мистри кітапта Индира Гандиді көбінесе сынға алған. Дегенмен, ешбір кейіпкер оны есіммен атамайды, оның орнына жай ғана "Премьер-министр" деп сіңіреді. Әр түрлі әлеуметтік ортадан келген кейіпкерлер Үндістандағы экономикалық өзгерістердің нәтижесінде бірігеді.
Пролог: Ишвар мен Омның оқиғасы
Ишвар мен Омпракаштың отбасы – дәстүрлі түрде былғары өңдеумен айналысып, «қолы тигілмес» деп есептелген Чамар кастасының мүшелері. Касталық жүйеден қашып құтылуға тырысып, Ишвардың әкесі екі ұлын – Ишвар мен Нараянды жақын жердегі қалада тұратын мұсылман тігіншісі Ашраф Чачаға шәкірттікке береді, соның арқасында олар тігінші болады. Үлкен билікке ие, зорлық-зомбылыққа бейім Таһкур Дхарамси Нараян мен оның отбасын сайлау бюллетені сұрағандары үшін өлтіреді. Ишвар мен Нараянның ұлы Омпракаш (Ом) Ашрафпен бірге жақын қалада болғандықтан, осы оқиғадан аман қалады. Олардың шеберлігінің арқасында Ишвар мен Ом кейіннен жұмыс іздеу үшін үлкен қалаға көшеді, бірақ олардың ауылының жанындағы қалада жұмыс табу мүмкін болмайды, себебі дайын киім сататын дүкен ашылған еді. Кітаптың басында екі тігінші – Ишвар мен Омпракаш, жесір Дина Далалдың пәтеріне пойызбен барады. Пойызда олар Манек Колах есімді колледж студентімен танысады, ол да Дина Далалдың пәтеріне қонаққа барады. Солтүстік Үндістанның шағын таулы ауылынан келген Манек, әкесінің сусын бизнесі ауылдарының жанынан тас жол салынуына байланысты бәсекеге төтеп бере алмай қалса, «қосалқы жол» ретінде колледжті бітіруді қалайды. Манек пен екі тігінші дос болып, Динаның пәтеріне бірге жетеді. Дина Ишвар мен Омды жұмысқа қабылдап, Манекті де өзімен бірге тұруға рұқсат береді. Әдетте бай парси отбасынан шыққан Дина, қайтыс болған күйеуінің пәтерінде тұрып, ағасынан тәуелсіздігін сақтап тұрады, ол студент болған.
Динаның оқиғасы
Дина бай отбасында өскен. Әкесі дәрігер болған, ол 12 жасында қайтыс болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Динаға қамқорлық жасай алмай, анасы өзіне-өзі қарағандықтан, бұл жұмыс Динаның ағасы Нуссванға тиді. Нуссуан Динаға қатыгездікпен қарады, оны тамақ пісіруге, үйді тазалауға, мектепті тастауға мәжбүрледі және оның қалауына қарсы шыққан кезде ұрып-соғады. Дина жасы жеткенде Нуссванға және оның болашақ күйеу балаларына қарсы көтеріліп, химик Рустем Далалды концерт залында кездестірді. Нүсван мен оның әйелі Руби оған Рустемге үйленіп, оның пәтерінде тұруға рұқсат берді. Дина мен Рустем үш жыл бойы бақытты өмір сүрді, бірақ Рустем үшінші некелік мерейтойында велосипедпен келе жатқанда жүк көлігімен соқтығысып, қайтыс болды. Дина Рустомның туған ата-анасының басшылығымен тігінші болды. Жиырма жылдан кейін оның көзі күрделі кестеден нашарлап, ол тағы да жұмыссыз қалды. Ақырында ол Au Revoir Exports компаниясының қызметкері, Г-жа Гуптамен кездеседі. Ол Динаның дайын үлгілерді тігуіне рұқсат береді. Бірақ Динаның көзі нашар көргені үшін, ол тігіншілерді жалдап алады. Сонымен қатар, ол жалдамалы қонақпен бірге тұруды шешіп, үй жалдау ақысын көбейтуге тырысады. Тігіншілер киім тігуге арналған машиналарды өздері жалға алып, Динаның пәтеріне екі аптаға жуық келіп, киімдердің бірінші партиясын аяқтайды. Үшеуі жақсы тіл табысады, бірақ Дина мен Омпракаш мұңайып, жиі келіспейді. Омпракаш Динаның араласуына ашуланып, Au Revoir үшін тікелей жұмыс істегісі келеді.
Манектің әңгімесі
Манек Кашмир аңғарындағы таулы қалада туған. Оның ата-анасы Колах мырза мен ханым болған. Манек туған жерінің табиғатына қызығатын, Гималай тауларының арасында жатқан елдің тумасы еді. Оның әкесі бірнеше буын бойы отбасында сақталған азық-түлік дүкенінің иесі еді. Дүкенде тұрмыстық қажеттілік тауарлары сатылып, сонымен қатар жергілікті халыққа танымал "Кола Кола" сусындасы өндірілетін. Манек күндерін мектепке барып, дүкенге көмектесіп, әкесімен серуендеумен өткізді. Төртінші сыныпта оқып жүргенде Манекті білімін жетілдіру үшін мектеп-интернатқа жіберді, бұл оған ұнамады. Осыдан кейін ол ата-анасынан алыстауға ниетті болғандықтан және өзін опасыздыққа ұшыраған сезінгендіктен, олармен арақатынасы нашарлай бастады. Ата-анасы оны колледжге жіберіп, мамандығын – тоңазытқыш және кондиционерлеу – таңдап берді. Манек колледжге түсіп, студенттер жатақханасында тұрды. Ол көршісі Авинашпен дос болады, ол студенттік президент болып табылады және оған бөлмесіндегі зиянды жәндіктерден қалай құтылуға болатынын үйретеді. Авинаш Манекке шахмат ойнауды үйретеді және олар жиі бірге ойнайды. Кейін Авинаш саяси оқиғаларға белсенді түрде қатысады, бірақ Манек мұндай нәрселерге қызығушылық танытпайды, сондықтан олардың достығы Авинаш үшін маңызды болмайды. Олар аз-маз кездесе бастайды. Бірақ Үндістанда төтенше жағдай жарияланғанда, Авинаш сияқты саяси белсенділер қауіпсіздік үшін жасырынуға мәжбүр болады. Манек жатақханадағы студенттердің ұятты мазақтауынан кейін анасынан өмір сүру жағдайын өзгертіп беруін сұрайды және Дина Далалға көшіп орналасады.
Төтенше жағдайдың әсері
Дина мен тігіншілердің бизнесі шамамен бір жыл бойы жақсы жүреді, бірақ Төтенше жағдайдың салдары оларды жиі мазалайды. Тігіншілер тұратын шатыр қалашығы үкіметтің "әдемілендіру" бағдарламасы бойынша бұзылып, тұрғындары өтемақысыз көшеге шығарылады. Кейін Ышвар мен Омды полиция қайыршыларға қарсы рейдте ұстап алып, еңбек лагеріне сатады. Лагерде екі ай болғаннан кейін, олар қайыршылардың "көмекшісі" деп аталатын адамның көмегімен пара беріп босалады. Ышвар мен Ом құтқарылып, Дина оларды өзімен бірге тұруға рұқсат етеді. Тігіншілер мен Дина пәтерінен бизнес жүргізгені үшін үй иесінен қиындық көреді. Ол Ышварды күйеуі, Омды ұлы деп көрсетуге тырысады, бірақ бұл көмектеспеген соң, қайыршылардың "көмекшісінен" қорғаныш алады. Ышвар мен Ом Омпракашқа әйел іздеу үшін өздерінің ауылына оралады, ол енді он сегіз жаста. Манек колледждің бірінші курсын бітіріп үйге оралады (ол сертификат алған, бірақ диплом емес), бірақ отбасымен қарым-қатынасы суық, ал әкесінің бизнесі арзан коммерциялық сусындардың келуінен құлдырап жатыр. Ол жағдайдан қашу үшін Орта Шығыстағы Дубайға жоғары жалақылы жұмысқа орналасады. Дина енді жалғыз, ал оның қорғаушысы, қайыршылардың "көмекшісі" өлтірілген, сондықтан үй иесінен қорғаныш жоқ. Үй иесі пәтердің жалдау шартын бұзып, жалдау ақысын көбейтуді қалайды, сондықтан Дина үйден шығарылады. Дина ағасы Нуссванның үйіне қайта оралуға мәжбүр болады. Омпракаш пен Ышвар ескі қалаларына оралғанда, Ашраф Чачаның әйелі қайтыс болған, қыздарының бәрі үйленген қарт адам екенін біледі. Ол Омға үйленуге болатын қыз іздеу кезінде оларға баспана береді. Ауылды аралап жүргенде, олар жоғары касталық Такур Дхарамсиге кездеседі. Омпракаш оны таниды да, оған түкіреді. Такур Омды таниды және жоғары касталыққа құрметсіздік танытқаны үшін Омнан кек алуға шешім қабылдайды. Ашраф Чача, Ышвар және Ом ауылға келгенде, Отабасы жоспарлау орталығының малшыларына кездеседі. Орталық қаладағы квотасын орындамағандықтан, олар көшеден кездейсоқ адамдарды ұстап, оларды Отбасы жоспарлау орталығына апаратын жүк машинасына тиеп алады. Үшеуі де жүк көлігіне күшпен салынып, жарақаттанады, ал Ашраф Чачаның жасы зор болғандықтан, ол ауыр жарақат алып, кейін көшеде қайтыс болады. Ышвар мен Омпракаш мәжбүрлі стерилизациядан құтылуды өтінеді, бірақ вазектомия жасалады. Олар сырттағы шатырда жатып, сауығып жатқанда, Такур Дхарамси келіп, дәрігерге Омды кастрация жасауға бұйырады. Ышвардың аяқтары вазектомия үшін пайдаланылған стерильденбеген хирургиялық құралдардан жұққандықтан, оларды ампутациялауға тура келеді. Алайда, Ашраф Чача қайтыс болғаннан кейін, Ышвар мен Омның баратын жері жоқ. Оның күйеу баласы үйін сатады және олар қаладан кетуге мәжбүр болады.
Эпилог: 1984 жыл
Сегіз жыл өткен соң Манек Дубайдан әкесінің жерлеуіне екінші рет отанына оралады. Манек премьер-министрдің қазасынан кейін туған зорлық-зомбылықтан, әсіресе сикхтердің өлтірілуінен қорқады. Ол үйге қайтып, жерлеуге қатысады, бірақ әкесін емес, бала кезіндегі әкесін сағына алмайды. Үйде ол ескі газеттерді оқып, Авинаштің үш қарындасы тойға қалыңмал берілмегендігіне ұялып, өздерін-өздері дарға асып өлтіргенін біледі. Осы жаңалыққа қатты қайғырып, қорқынышқа білінген ол Динаға Бомбейге жақсы хабар жеткізу үшін барады. Динадан Ишвар мен Омның (біреуі мүгедек, екіншісі кемсіртуге ұшыраған) ауылға барғаннан кейін қаңғыбас ретінде өткізген қорқынышты өмірін біледі. Манек кетіп бара жатқанда, көшеде Ом мен Ишварды кездестіреді. Бұрынғы тігіншілердің екеуі де лас-шаңға толып, танылмайтын болып кеткен, тіпті оны есіне де алмайтын сияқты. Олар оның назарын аударуға тырысады, бірақ ол не айту керектігін білмей, бұрылып кетеді. Манек теміржол станциясына жетеді, оның әлемі қирап барады. Ол рельстерге шығып, станцияға келе жатқан пойыздың өзіне тиюіне рұқсат етіп, өзін-өзі өлтіреді. Ом мен Ишвар Динаға бара жатқан болып шығады. Олар әлі де дос, үй бос болғанда Дина оларға тамақ пен ақша береді. Дина мен қаңғыбастар өмірлері мен Манектің қалай мейірімді және жағымды студенттен алыс, суыққан тоңазытқыш маманына айналғаны туралы әңгімелеседі. Ом мен Ишвар демалыс күндері қайта келеміз деп уәде беріп, кетеді. Дина олардың табақтарын жуып, табақтарды шкафқа қояды, кейін Нуссван мен Руби оларды пайдаланады.