Кіріспе

Британдық азаматтық соғыстар, 1639–1653 жылдар – Британ аралдары

Жалпы саны: 500,000+ қаза болған

| notes =
| campaignbox =

Үш патшалықтың соғыстары, кейде Британдық азаматтық соғыстар деп аталады, 1639 және 1653 жылдар аралығында Англия, Шотландия және Ирландия патшалықтарында, содан кейін жеке одақта біріккен жекеленген мемлекеттерде болды. Оларға 1639–1640 жылдардағы Епископтар соғысы, Бірінші және Екінші ағылшын азаматтық соғыстары, Ирландия Конфедерациясы соғыстары, Кромвельдің Ирландияны басып алуы және 1650–1652 жылдардағы ағылшын-шотланд соғысы кіреді. Олар Парламенттік армияның жеңісімен, I Чарльздың өлім жазасына кесілуімен, монархияның жойылуымен және 1660 жылы Стюарттардың қайта орналасуына дейін Британ аралдарын басқарған Англия Республикасының құрылуымен аяқталды. I Чарльз бен оның қарсыластары арасындағы саяси және діни қақтығыс оның билігінің басында басталды. Көпшілік монархия институтын қолдағанмен, кімнің билігі жоғары екені туралы келіспеушіліктер болды. Роялистер (немесе "Кавалерлер") саяси және діни органдардың патшаға бағынуы керек деп есептесе, олардың көптеген Парламенттік (немесе "Көмірбас") қарсыластары конституциялық монархияның шектеулі түрін қолдады және Чарльз енгізген жеке басқаруға қарсы болды. Бұл дін мен діни бостандық мәселелеріндегі келіспеушіліктермен күшейді. Англиялық пуритандар және шотландтық келісімдерге қарсы шыққан реформаланған протестанттар Чарльздың Англия мен Шотландияның протестанттық мемлекеттік шіркеулеріне енгізген өзгерістеріне қарсы болды. Ирландияда, католиктердің басым көпшілігі бар жалғыз жерде, Ирландиялық конфедераттар католиктерге қарсы кемсітушілікті тоқтатуды, өзін-өзі басқаруды күшейтуді және протестант қоныс аударушыларға берілген жерлерді қайтаруды талап етті. Қақтығыстар 1639–1640 жылдардағы Епископтар соғысымен басталды, оның барысында Чарльздың діни реформаларына қарсы болған шотландтық келісімдер Шотландияны басып алып, қысқа мерзімге Солтүстік Англияны иеленді. 1641 жылы ирландтық католиктер көтеріліс ұйымдастырды, ол протестант қоныс аударушыларымен этникалық қақтығысқа айналды. Көтерілісті бақылау үшін құрылған Ирландиялық католик конфедерациясы, соғыс барысында корольшілдерге, парламентарийлерге және келісімдерге қарсы тұрып, Ирландияның көп бөлігін бақылауда ұстады. Үшеуі де көтерілісті басу қажеттігіне келіссе де, ешқайсысы да оны басу үшін жиналған әскерді басқаруды екіншісіне сенбеді. 1642 жылдың тамызында осы саяси тұйықталуды бұзуға тырысу сәтсіз аяқталып, Бірінші ағылшын азаматтық соғысын бастады, ол Англия мен Уэльстегі роялистерді парламентарийлермен және олардың келісімші одақтастарымен қақтығысқа түсірді. Англиядағы соғыс 1646 жылы Чарльз шотландтарға берілген кезде аяқталды, бірақ оның қарсыластары арасындағы бөлінулер және оның маңызды саяси жеңілдіктер жасаудан бас тартуы 1648 жылы жаңадан соғыстың басталуына себеп болды. Екінші ағылшын азаматтық соғысында парламентарийлер тағы да роялистерді және "Келісімшілер" деп аталатын фракцияны жеңді. Парламенттік Жаңа үлгідегі армия Англия парламентінен патшамен келіссөздерді жалғастыруды қалағандарды тазартты. Нәтижесінде 1649 жылдың қаңтарында оның өлім жазасын бекітіп, Англия Республикасын құрды. Бреда шартында шотландтар II Чарльзды ағылшын тағына қайта орнатуға келісті, бірақ 1650–1652 жылдардағы ағылшын-шотланд соғысында жеңілді. Оливер Кромвельдің басшылығымен Ирландия басып алынды және ирландтық католиктердің көптеген жерлері тартылып алынды. Британ аралдары Кромвельдің басқаруымен, әскердің үстемдігімен біріккен республикаға айналды. 1660 жылы монархия қайта орнатылғанша, сирек-сирек көтерілістер болып тұрды.

Номенклатура

Үш патшалық соғысы термині алғаш рет 1662 жылы Джеймс Хиттің "Үш патшалықтағы барлық маңызды оқиғалардың қасіретті хроникасы" атты еңбегінде пайда болды, бірақ тарихшы Ян Джентльс "Ұлы көтеріліс, пуритан революциясы, ағылшын азаматтық соғысы, ағылшын революциясы және Үш патшалық соғысы деп әртүрлі аталатын оқиғалар үшін тұрақты, келісілген атау жоқ" деп мәлімдейді. Қазіргі заманғы тарихшылар бұл терминді көбінесе қолданады, олар әр мемлекеттегі қақтығыстарды ағылшын азаматтық соғысының қарапайым фоны ретінде емес, бір-бірімен байланысты, бірақ көбінесе ерекше мәселелерге негізделген деп қарастырады. Ал кейбіреулері оларды Британ азаматтық соғыстары деп атайды.

Жалпы

1541 жылдан кейін Англия монархтары өздерінің Ирландия аумағын Корольдық ретінде бекітті – Ирландияның Лордтығын алмастырды – және ол жерде жеке Ирландия Парламентінің көмегімен билік жүргізді. Сондай-ақ, 1535 және 1542 жылдардағы Уэльс заңдары арқылы Генрих VIII Уэльсті Англия Корольдығымен тығыз байланыстырды. Шотландия, үшінші тәуелсіз патшалық, Стюарт әулетімен басқарылды. Англия реформациясы кезінде Генрих VIII Англия протестант шіркеуінің басшысы болды және Англия мен Уэльсте католицизмді тыйым салды. 16 ғасырдың барысында протестантизм Англиядағы ұлттық санамен тығыз байланысты болды; католицизм, әсіресе Франция мен Испания сияқты қарсыластарда көрініс тапқандықтан, ұлттық дұшпан деп есептелді. Дегенмен, католицизм Ирландия халқының көп бөлігі үшін дін болып қала берді және көптеген ирландтар үшін ол Тюдорлардың Ирландияны басып алуына қарсы тұрудың символы болды. Шотландия Корольдығында протестант реформациясы Джон Нокс басқарған халықтық қозғалыс болды. Шотландия Парламенті ұлттық пресвитериан шіркеуін – Шотландия шіркеуін немесе Кирк – құрды, ал католик Шотландия королевасы Мэри өзінің ұлы Шотландия королі VI Джеймстің пайдасына тақтан басқазуға мәжбүр болды. Джеймс католик және протестант фракциялары арасындағы тартысқа толы регенттік жылдарында өсті; билікке келгеннен кейін ол король тағайындаған епископтардың ағылшын епископтық жүйесін жақтады және «әмбебап патша» болуға ұмтылды. 1584 жылы ол Шотландия шіркеуіне епископтарды енгізді, бірақ күшті қарсылыққа тап болды және Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы шіркеутің басқаруын жалғастыратынын мойындауға мәжбүр болды. 1603 жылы Шотландия королі VI Джеймс Елизавета I-нің орнын басып, Англия және Ирландия королі I Джеймс болғаннан кейін үш патшалықтың бір монархтың басшылығымен бірігуі орын алды. 1625 жылы оның әкесі I Чарльз таққа отырып, Англия мен Уэльске қатысты үш маңызды мәселеге назар аударды: үкіметін қалай қаржыландыру, шіркеуді қалай реформалау және Англия Парламентінің оның билігіне араласуын қалай шектеу. Сол кезде ол Шотландия мен Ирландияға көп көңіл бөлмеді.

Шотландия

Яков VI протестант дінін сақтап қалды, сонымен қатар Англия тағына отыру үмітін күшейтуге тырысты. 1603 жылы Англияның королі болып, Лондонға көшті. Яков ағылшын сарайы мен Парламентімен айналысуға, Шотландияның құпия кеңесіне жазбаша нұсқаулар жіберіп Шотландияны басқаруға және Шотландия Парламентін Лордтар арқылы бақылауға күш салды. Ол Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының билігін шектеді, оның отырыстарын тоқтатты, содан кейін Шотландия шіркеуіндегі епископтардың санын арттырдı. 1618 жылы ол Бас ассамблеяны шақырып, епископалдық амалдардың бес қағидасын қабылдады, бірақ олар көпшілік тарапынан бойкотталды. 1625 жылы қайтыс болғаннан кейін, Яковтың орнын оның ұлы Чарльз I басты, ол 1633 жылы Эдинбургтегі Холируд сарайында толық аңгликандық рәсімдермен тәж кигізілді. Чарльз әкесіне қарағанда шеберлігі мен салмақтылығы төмен болды; Шотландия шіркеуінде аңгликандық тәжірибелерді енгізуге жасаған тырысыстары қарсылық туғызды, бұл ағылшынның ортақ дұға кітабын енгізген кезде шегіне жетті. Шотландтармен болған қақтығысы 1639 жылы, Епископтар соғысы кезінде Шотландияны әскери күшпен бағындыруға тырысқанда күшейді, бірақ ол сәтсіз аяқталды.

Англия

Чарльз әкесімен бірдей патшалардың құдайға берілген құқығына сенді, ал оның осы қағиданы тұрақты түрде қорғауы Тақ пен ағылшын Парламенті арасындағы қарым-қатынасты күрт нашарлатты. Англия шіркеуі үстемдігін сақтап қалды, бірақ Парламенттің шамамен үштен бірін құрайтын күшті пуритандық азшылық өзін-өзі көрсетуге кірісті; олардың діни нанымдары шотландтық пресвитериандардың көзқарастарымен көп ортақ еді. Ағылшын Парламенті мен король салық салу, әскери шығындар және парламенттің үкіметтегі рөлі мәселелері бойынша үнемі дауласып отырды. Джеймс I корольдік құқықтарға қатысты ұлымен ұқсас пікірде болғанымен, ол көбінесе парламентарийлерді өзінің ойларын қабылдауға көндіру үшін жеткілікті саясаткерлік шеберлік пен сұлулыққа ие болды. Чарльз мұндай қабілетке ие болмады және 1639–1642 жылдар аралығындағы көптеген дағдарыстарға тап болғанда, өзінің елдерінің азамат соғысына ұшуына кедергі келтіре алмады. Чарльз шотландтарға қарсы науқанды қаржыландыру үшін Парламентке жүгінгенде, олар одан бас тартты. Олар өздерін үнемі отырыста деп жариялады – Ұзақ Парламент – және көп ұзамай Чарльзқа жаңа заңдарды қабылдаудан бұрын түзетуді талап ететін азаматтық және діни шағымдардың ұзақ тізімін ұсынды.

Ирландия

Осы арада Ирландия Корольдігінде (1541 жылы жарияланған, бірақ тек 1603 жылы ғана тәжге толық бағындырылған) да жағдай шиеленісе бастады. Чарльз I-нің Ирландиядағы лорд-орынбасары Томас Уэнтворт католиктерді жаңа салықтар салып, олардың тең құқықтарынан айыру арқылы ашуландырды; ол бай ирландтық католиктерді жерлерін қайта-қайта тартып алып, ағылшын отарлаушыларына беру арқылы одан әрі ашуға тітіркендірді. 1639 жылы Уэнтворт ирландтық католиктерге шотландық көтерілісті басу үшін ирландтық әскерді (протестант офицерлер басқаратын) құру және қаржыландыру үшін бірқатар реформалар ұсынғанда жағдай шиеленісті болып кетті. Көптеген адамдар бұрыннан қатыгез деп санайтын үкіметті күштеп жүзеге асыру идеясы Шотландия және Англия парламенттерін қорқытты, олар жауап ретінде Ирландияға басып кірумен қорқытты.

Соғыстар

Чарльздің 1639 және 1640 жылдардағы епископтар соғыстарын тоқтатудағы алғашқы сәтсіздіктері қарсыластарды келіссөздерге қарағанда күш қолданудың тиімдірек екендігіне тез сендірді. Шотландия шіркеуіне епископтар мен басқа да ағылшын тәжірибелерін енгізуге көптеген шотландтар қарсы болды, олар Бас Ассамблея басшылығымен және жеке шіркеулерде пасторлар мен ақсақалдар комитеттері басқаратын пресвитериандық басқару жүйесін қолдады. 1638 жылғы Ұлттық міндеттеме мұндай "жаңалықтарға" қарсы тұруға уәде берді. Міндеттемеге қол қойғандар Келісімшілер деп аталды. Ирландияда Англия шіркеуінің үстемдігіне наразы болған және ағылшын мен шотланд парламенттерінің сөздерінен қорқып, ирландтық құнсызданушылардың шағын тобы 1641 жылы "Патша құқықтарын" қолдау үшін Ирландия көтерілісін бастады. Көтеріліс Ирландиядағы протестанттық қауымдарға, сондай-ақ Шотландиялық шіркеуге ұқсас тәжірибесі бар Ольстердегі ағылшын және диссидент протестанттарға қарсы кеңінен таралған зорлық-зомбылық шабуылдарын көрсетті. Англия мен Шотландияда патшаның бұйрығымен кімнің өлтірілгені туралы қауесет тарады, бұл көптеген адамдар үшін, егер корольдің ирланд әскері Британияға қонса, олардың өзінің тағдырын болжады. Осылайша, Англия Парламенті Ирландиядағы көтерілісті басу үшін корольдік армияға қаржы төлеуден бас тартты; оның орнына Парламент өз қарулы күштерін құруға шешім қабылдады. Король де солай істеді, патшаға адалдық өздерінің мүдделерін жақсырақ қамтамасыз етеді деп сенетін роялистерді (олардың кейбіреулері Парламент мүшелері) біріктірді. 1642 жылы Англияда Азамат соғысы басталды. Шотландиялық Келісімшілер (ондағы пресвитериандар өздерін солай атады) 1643 жылдың соңында ағылшын Парламентімен күш біріктірді және парламенттік жеңіске үлкен үлес қосты. Екі жылдан астам уақыт бойы корольдің әскерлері Лондон қаласының қаржылық күшімен қолданатын Жаңа үлгідегі армияны қоса алғанда, Парламент әскерлерінің тиімділігімен жеңілді. 1646 жылдың 5 мамырында Саутвеллде Чарльз I шотланд әскеріне бас иді. Ағылшын және Уэльс корольдік әскерлері мен гарнизондарының қалған бөлігі келесі бірнеше ай ішінде біртіндеп бас иді. Осы арада бүлікші ирландтық католиктер өз үкіметін құрды – Конфедеративтік Ирландия – діни төзімділік пен саяси автономияға алмасу үшін роялистерге көмектесуге ниеттенді. Англия мен Шотландия әскерлері Ирландияда соғысты, ал Ирландия Конфедерациясының әскерлері 1644 жылы Шотландияға экспедиция жасады, бұл Шотландияның Азамат соғысын тудырды. Онда роялистер 1644-1645 жылдары бірқатар жеңіске жетті, бірақ бірінші Англия Азамат соғысы аяқталғаннан кейін негізгі Келісімшілер армиясы Шотландияға оралғаннан кейін жеңілді. Шотландтар Карлді ағылшындарға тапсырып, Шотландияға қайтып оралды, өйткені ағылшын Парламенті оларға ағылшын кампаниясындағы шығындары үшін үлкен сома төледі. Карл бас игеннен кейін шотландтар, ағылшын Парламентіндегі пресвитериандар және Жаңа үлгідегі армияның Гранделері онымен және өз ара татулыққа қол жеткізуге тырысты. Бірақ енді Жаңа үлгідегі армия мен Парламент арасындағы алшақтық күннен-күнге кеңейе түсті, сонда шотландтар мен қалған роялистердің арасында одақтас болған Парламенттегі пуритандар өздерін екінші Англия азаматтық соғысын бастаған армияға қарсы шығатын күшті деп тапты. Жаңа үлгідегі армия ағылшын роялистерін және парламентарийлерді, сондай-ақ олардың шотландтық одақтастарын жеңді. Шотландиялық Ангажерлермен құпия махинация жасағаны үшін Карл Англияға қарсы опасыздық жасады деп айыпталды. Кейіннен Гранделер мен олардың азаматтық қолдаушылары патшамен немесе Парламенттегі пуритандық көпшілікпен татуласуда сәтсіз болды. Гранделер әрекет етті және солдаттар ағылшын Парламентін армияға қарсы шыққандарды тазалау үшін қолданды. Ұзақ Парламенттің нәтижесінде құрылған Румп Парламент Карл I-ді елге опасыздық үшін соттауға мүмкіндік беретін заң қабылдады. Ол ағылшын жұртшылығына қарсы опасыздық жасады деп айыпталып, 1649 жылдың 30 қаңтарында өлім жазасына кесілді. Король Карл I-нің өлім жазасына кесілгеннен кейін Румп Парламент Англияның республика екенін жариялайтын бірқатар актілерді қабылдады; Лордтар палатасы жоқ Өкілдер палатасы заң шығарушы орган ретінде отыратын; және Мемлекеттік кеңес атқарушы билік ретінде әрекет ететін. Қалған екі патшалықта Карлді өлтіру соғысушы тараптардың бірігуіне себеп болды және олар Карл II-ні Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі деп мойындады. Ағылшын Ұлттық қоғамдастығына төнгіл қауіпті жою үшін (Ирландия және Шотландия) Румп Парламент алдымен Кромвельді Ирландияны басып алып, бағындыруға тағайындады. 1649 жылдың тамызында ол Дублин қоршауынан кейін Роялистер тастап кеткеннен кейін Ратмайндә ағылшын армиясын қондырды. Содан кейін, 1650 жылдың мамыр айының соңында Кромвель бір армияны ирландтарды бағындыруды жалғастыру үшін қалдырып, Англияға оралып, Шотландияға қарсы шабуыл жасау үшін екінші ағылшын армиясын басқарды. 1650 жылдың 3 қыркүйегінде ол Данбар шайқасында шотланд Келісімшілерін жеңіп, оның әскерлері Эдинбургті және Форт өзенінің оңтүстігіндегі Шотландияны басып алды. Кромвель өзінің армиясының көп бөлігін Форт арқылы Стирлингке жылжытып алып бара жатқанда, Карл II шотланд Роялистер армиясын басқарып, ағылшын қолбасшысын озып өтіп, Шотландиядан Англияға шабуыл жасады. Кромвель күштерін бөліп, бір бөлігін Шотландияда бағындыруды аяқтау үшін қалдырып, қалғанын Карл II-ні қуу үшін оңтүстіске жетеледі. Роялистер армиясы оңтүстікке қарай Англияға жылжығанда ағылшын роялистерінен көп қолдау алмады; сондықтан Лондонға тікелей барудың орнына және сөзсіз жеңіліске ұшыраудың орнына Карл Уостерге баруды көздеді, Уэльс пен Батыс және Англияның орталық аймақтары Ұлттық қоғамдастыққа қарсы көтеріледі деп үміттенеді. Бұл болған жоқ және Данбар шайқасынан бір жыл өткен соң, 1651 жылдың 3 қыркүйегінде Жаңа үлгідегі армия мен ағылшын милиция полктері Уостер шайқасында Англия азамат соғысының соңғы роялистер армиясын жеңді. Бұл Үш Патшалық соғысындағы соңғы және шешуші шайқас болды.