Кіріспе
Серро-де-Паско – Анд тауларының ең биік жерінде орналасқан Перудің орталық қаласы. Бұл Паско провинциясы мен Паско департаментінің астанасы, сондай-ақ күміс, мыс, мырыш және қорғасын өндірісінің маңызды орталығы. Теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 4338 метр болатын бұл қала әлемдегі ең биік қалалардың бірі. 58 899 халқымен, ол 50 000-нан астам тұрғыны бар ең биік немесе екінші ең биік қала болып саналады. Янаканча аймағында биіктік 4600 метрге жетеді. Қалада өте суық климат басым, және ол автомобиль және теміржол (Ferrocarril Central Andino арқылы) арқылы ел астанасы Лимамен байланысады, қашықтығы шамамен 300 километр. Қаланың құрамына Чаупимарка, Янаканча және Симон Боливар аудандары кіреді.
Тау-кен орталығы
Бастапқыда Вилла-де-Паско деп аталған елді мекеннің тарихы 1578 жылдан бері кеншілер қалашығы ретінде бастау алды. 1630 жылы күміс табылғаннан кейін Серро-де-Паско әлемдегі ең бай күміс өндіруші аймақтарының біріне айналды. Қазір де ол белсенді кен өндіру орталығы болып табылады. Испандықтар отарлық дәуірден бері Серро-де-Пасконың күміссіз тотық кендеріне бай тау жыныстарын өндіріп келді. Дегенмен, сульфид минералдары көбінесе Атакоча ауданында кездеседі. 1816 жылы Франсиско Увилл Англияның Корнуолл аймағындағы Ричард Тревитик жасаған бу машиналарын Серро-де-Паско кенінен суды сығырып шығару және төменгі қабаттарға жете алу үшін орнатты. Алайда, Перу Тәуелсіздік соғысындағы шайқастар 1820 жылдан 1825 жылға дейін өндірісті тоқтатты. Аймақтағы үш ірі кен орны – Мачкан, Атакоча және Милпо. Күміс кені гидротермальдық тамырларда немесе сульфидтер мен саз минералдары түрінде Юра дәуірінің Пукара әктасын алмастырады. Атакоча бұзылысы бойындағы Атакоча және Милпо кен орындарының жанында порфирлік дацит шоғырлары табылды. Compania Minera Atacocha компаниясы 1936 жылы Атакоча кенінен жұмыс істеуге кірісті. Кен минералдарының ішінде галена мен сфалерит бар. Гидротермальдық тамырлар арқылы жиналған кен денелері кальдера жүйесінің соңғы сатысындағы вулканизм нәтижесінде пайда болды. Вулкандық белсенділік мерзімді түрде қайталанып, жарықтардың, жарылулардың және шөгіп кетулердің пайда болуына әкелді. Шөгіп кетулермен бірге шөгінділердің жиналуы да артты. Тау жынысының ішіндегі жарықтар гидротермальдық белсенділіктің қабаттар арасында ағып өтуіне мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде Пукара әктасында табылған галена мен сфалерит тамырларын қалдырды. Гидротермальдық белсенділіктің қосымша дәлелдерін карбонатты жыныстардағы массивті пирит тамырларынан табуға болады. Әктастың бұзылған аймақтарында қара шерт кездеседі. Бұл шерт негізгі кен денесі болмаса да, құрамында төмен сапалы Pb Zn Ag кендері бар. Қоршаған ортаның қорғасын, кадмий және басқа да ауыр металдармен ластануы қаладағы денсаулық сақтау саласындағы дағдарысқа алып келді, бірақ 2006 жылғы барлық тұрғындарды эвакуациялауды және қаланы көшіруді ұсынатын заң әлі нақты шараларға әкелген жоқ.
АҚШ "колониясы"
ХХ ғасырда АҚШ теміржол құрылысына және Анд тауларының "өнеркәсіптік инфрақұрылымына" үлес қосты, тіпті алтынмен жарқыраған АҚШ компаниялары Серро-де-Паскода Испанияны басым ресурстарды өндірушілер ретінде ығыстырды. "Әлемнің төбесінде" орналасқан Анд тауларының басында пайда болған "американдық колония" Фрэнк Карпентер сияқты көптеген жазушылардың назарын аударды. Оның 1913 жылғы Серро-де-Паскоға жасаған саяхаты туралы баяндамасы келесі жылы бірқатар танымал мерзімді басылымдарда жарияланды, бұл АҚШ-тың Анд қауымдастығын американдық оқырмандарға жақын етті. Перудің жағалауынан шамамен 200 шақырым қашықтықта Карпентер "американдық ақшаға" негізделген "шетелдік колония" – "американдық өнеркәсіптік орталықты" байқады. Мыс "американдық капиталистерді" қызықтырып, Серро-де-Паскода алтын ғасырдың инвестициялық азабын бастады. 1877 жылы Джеймс Бен Али Хаггин, Альфред В. МакКун, Джордж Херст және гамонлес шаруалары "Перу таулы аймағындағы кен орындарын дамыту мүмкіндігін зерттеу үшін Серро-де-Паско синдикатын" құрды. Он бес жылдан кейін, 1902 жылы, Джеймс Бен Али Хаггин Нью-Йоркте кеш өткізді, онда "сол кездегі ең бай американдық магнаттардың бірнешеуі жиналды, кеш аяқталғанға дейін [Хаггин] келесі үш ширек ғасыр бойы орталық Перудың экономикалық және әлеуметтік өміріне үстемдік ететін жобаны бастау үшін 10 миллион доллар капитал жинады". Хаггин өзі сол кешке 3 миллион доллар салды, 34 пайыздық үлесін сақтап қалды. 1913 жылға қарай "біздің ең бай адамдарымыздың синдикаты мұндағы кен орындарын сатып алды", Хаггин, Дж. П. Морган, Генри Клей Фрик, Фиби Херст және Вандербильт отбасы. "Бүгін Серро-де-Пасконың, тіпті бүкіл кен өндіру аймағының дамуы американдық капиталға байланысты", - деп мәлімдеді Карпентер. Кітаптарға сілтеме жасайтын басылымдар жиі ХХ ғасырға арналған алты нақты томды, сондай-ақ Карпентердің саяхаттық баяндамасын кеңейтуге және қайта қарауға тырысады. Мысалы, Перудің Тау-кен және инженерлік институтының (ПМЭИ) мәліметінше, үйленген шахтерлар мен инженерлер мен олардың отбасылары тұратын "тастан салынған коттедждер" – темірден жасалған балкондары бар қалалық үйлер еді. Кішкентай терезелер арқылы жаяу жүргіншілер ішкі дәліздер мен аулаларды көре алатын, ал балкондар жатын бөлмелерінің периметрін қорғайтын. Тұрғын үйлер кең бульварларға және иректелген даңғылдарға, мысалы, Маркес және Лима көшелеріне қарап тұрды, олар кең шаңырақты Чаупимарка алаңына, сондай-ақ Лас Кулебрас және Леон алаңдарына құйылатын. Лима көшесінің екі жағындағы Диегес қонақ үйі мен Европа қонақ үйі Карпентердің ерлер студенттері мен жаңа қызметкерлер үшін "бакалавр" қонақ үйлері деп аталатын, ұзақ уақыт бойы эскорт мекемелерімен байланысты болған (hoteles andinos de hospitalidad legal) қонақ үйлері мен отбасылық Европа қонақ үйі арасындағы қарама-қайшылықты көрсетті. Карпентердің саяхат туралы баяндамасында, оның кейбір бөлімдері әлі де растауды қажет етеді, соңғы мысал "компания" қонақ үйі болды, оны "итальян Мистер Точчи басқарды, ал он жеті шақырым қашықтықтағы балқыту зауытындағы қонақ үйдің менеджері Солт-Лейк-Ситиден келген мормон еді". "Колонияның" білімі, ауызша тарихы, ДНК-тестілері, жеке хаттар, материалдық мәдениет, фотосуреттер, заң құжаттары және күнделіктер сияқты шектеулі деректер отбасылармен сақталды, бірақ олар әлі зерттеушілерге қолжетімді емес. Содан кейін Рузенвелл салған ғимаратқа Лас Кулебрас алаңына қарайтын, Галло бауырларының дүкеніне қарап тұрған кіреберіс берді. Көше деңгейіндегі есіктер мен екінші қабаттағы алдыңғы балконда екеуі де Пасконың гербы бейнеленген, тек мүшелерді (және кейбір іс-шаралар үшін мүшелердің әйелдерін) қабылдады, қайта аттастырылған El Casino y Club de la Unión. Басқа да клубтарға "Әлемнің шатыры" масондық ложасы және Club del Fénix кірді. Үшеуі де Серро-де-Паско компаниясының ең жоғары лауазымды қызметкерлерін, мысалы, кен орындарының көмекші инспекторы және кейіннен инспекторы Джон Тинкер Глидденді қабылдады. Индустриялық орталықта теннис корты, бейсбол алаңдары және Эсперанса ауруханасы да болды. "Перулік әйел (аты Анжелика) және екі қызы болған [Вианден Берлидің Йоландасы және Киевтің Ольгасы, сондай-ақ Сент-Бибиана, Сент-Вивиана деп те аталады]". Глидден әйелімен 1912 жылы танысты, ол Айарза гамонлеспен бірге Серро-де-Паско кен орнын бұрғылауда жұмыс істеді, оны ол Рузвельт деп атады. М.И.Т. (1905) бітірген Глидден бұрын Орегон жерін геологиялық зерттеуші болып қызмет еткен, ол Рузвельт әкімшілігі мен Чарльз Дулиттл Уолкотттың тартып алған алаяқтық жерлеріне қатысты. 1907 жылғы үлестік дағдарыс кезіндегі күзгі қаржылық келісімдер кезінде Теодор Рузвельт Серро-де-Паско кен компаниясын "жақсы трасттың" еншілес компаниясы ретінде қайта жіктеді. 1908 жылғы Жаңа жылды тойлағаннан бір апта өткен соң Глидден еншілес компаниядан жұмыс ұсынысын қабылдап, Серро-де-Паскодағы Айарзаның базалық операциясына көшті. Джон Тинкер Глидденнің әйелі сияқты әйелдер "заңды түрде үйленген" метисажды "модернизацияны біртіндеп игерудің" туа біткен жолы ретінде қарастырып, қабылдады. Қарым-қатынастар (елдің әдет-ғұрыптарына сәйкес заңды және заңсыз) Анд тауларының байырғы тұрғындарының сіңірілу процесін күшейтіп, күрделендірді, перулік элитасының этникалық-жарқын (кешуа) индигенизмде бекітілген туыстық үлгілерін болжады. Глидденнің әйелі, оның кен серігі Мануэль Айарзаның туысы, Каллаодағы шүкірлік кітаптарында (туысқандық куәліктері жоқ) оның әйелінің "заңды қызы" ретіндегі құқығын, яғни Анжеликаның Сара Айарза мен оның күйеуі Хосе Нориэгадан заңды түрде тумағанын растады. 1905 жылы Нориэганың жесірі (виуда) күйеуінің туғандығын (Нориэга және Перла) қайтыс болғаннан кейін берген куәлігінде (туысқандық куәліктері әлі табылған жоқ) көрсетті, ол күйеуінің әскери қызметінің құжаттарына, куәліктерге және мәлімдемелеріне негізделген. Он алты жылдан кейін, ұзақ тергеуден кейін Перудің Соғыс министрлігі Нориэганың, Анжеликаның қайтыс болған әкесінің, оның әскери қызметінің жазбаларының және этникалық-жарқын ақ идентификациялық құжаттарының бір бөлігін жол тартқанын анықтады. Үкіметтік тергеудің нәтижелеріне қарамастан, Нориэга отбасы қайтыс болған күйеуінің, оның "заңды қызының" және тіпті немерелерінің өзінің мүсілігін сақтап қалды.
illicit à la façon du pays) reinforced and complicated the role of la familia and clans in the "profound process" of assimilation as Andean indigeneity, presaging patterns of kinship embedded in Peruvian élite formulations of ethno racial (Quechuan) indigenismo. For Glidden's wife, cousin to his mining partner, Manuel Ayarza, Callao baptismal records (birth records missing) asserted her intersectional empowerment as an ecclesiastical "hija legítima", that is, Angélica had not been born out of wedlock to Sara Ayarza and her husband, José Noriega. In 1905, Noriega's widow (viuda) had entered blanco for her husband's parentage (Noriega y Perla) on the posthumous death certificate (birth records not yet found), based on his own military records, testimonials, and statements. Sixteen years later, after a lengthy investigation, the Peruvian Ministry of War determined that Noriega, Angélica's deceased father, had falsified parts of his combat record and ethno racial blanco identification documents. Despite the results of the government inquiry, la familia Noriega still claimed the decedent, his "hija legítima", and even his granddaughters, as their own.
Энгаш
Айарзалар Cerro de Pasco Mining Company компаниясына және суперинтендант Джон Тинкер Глидденнің шахталарына айрықша инвестициялар жасады, сонымен қатар Hacienda Herrería және Hacienda Santo Domingo иелері болды. Cerro de Pasco-дағы АҚШ «колониясы» үшін еңбек практикасын институционализациялау мұндай меншік иелері gamonles-тің күдікпен қабылдауына себеп болды. Тынық мұхиты соғысынан бастап қалыптасқан жергілікті тұтқынға алынған еңбек экономикасы, тіпті АҚШ-тың enganche («ілгектің» немесе көбінесе «еңбекке тартудың») деп аталатын борыштық құлдық жүйесімен өріліп, бірікті. Энганшаны қазіргі заманғы ғалымдар, мысалы, Фредерико Хельфгот сынға алды. Олардың зерттеулеріне сәйкес, Cerro de Pasco-дағы еңбек күшінің жетіспеушілігі табиғи капиталдың, этнонимияның, нәсілдің, жыныстық қатынастың және (жыныстық) биліктің күшті кинетикасын күшейтті. Мысалы, Хельфгот «энганше – бұл, әдетте, жұмыс күшін тартудың бір түрі, онда агенттер (энганчадорлар деп аталады) шаруаларға қолма-қол ақшалай несиелер берді, оларды кен орындарында, плантацияларда немесе басқа да жерлерде жұмыс істеу арқылы қайтару керек болды. Бұл жүйе адамдардың ақшаға деген қажеттілігіне (осыны энганчадорлар да ынталандыруы мүмкін) және олардың еңбегінен басқа жолмен қайтаруға шамасы келмеуіне негізделген» дейді. Джон Тинкер Глидден бригадир, көмекші суперинтендант, содан кейін Cerro de Pasco Mining Company (1915 жылы Cerro de Pasco Copper Corporation деп қайта аталды) суперинтенданты ретінде, суперинтенданттық басылымдар, саясат және тәжірибелер туралы басым тарихнаманы растайтын академиялық мақалалар жазды. Фредерико Хельфгот сияқты тарихи антропологтар жергілікті ауылдар мен зерттелмеген шахталар туралы зерттеулер үшін ұқсас жазбаларды сын көзбен бағалады. Мысалы, Глидден «Para el indígena peruano no existo el peligro; las precauciones más elementales le son descondidas» деген мақаласында андтық жергілікті тұрғындардың тау-кен жұмысының қауіптеріне қатысты білімсіздігінің себептерін және гигиенаның жоқтығын жазды. Глидден екеуін де жұмыс күшінің «өзгермейтін табиғатымен» түсіндірді: «la causa principal y quizás única de este mal, es la naturaleza refractaria del indígena al aseo general». Оның міндеті – Cerro de Pasco-дағы түнгі мектептер үшін науқанды бастау, «el sistema educativo» тазалық пен қауіпсіздікке арналған АҚШ стандарттарына бағытталған. Глидден сонымен қатар Cerro de Pasco Mining Company компаниясының ауыз су, электр жарығы және пештері бар жергілікті еңбек лагерлерін «gran progreso» (үлкен прогресс) деп бағалады. Бірақ ол денсаулық сақтау саласына субсидиялар мен АҚШ-тағы мейірбикелердің санын көбейтуді талап етті, бұл тұрғындардағы нәресте өлімінің жоғары деңгейіне қарсы күресу үшін, сондай-ақ жергілікті босандыру әдістеріне қатысты. Жергілікті тұрғындардың «жеке бостандыққа» деген талаптары артып келе жатқандығына қарамастан, суперинтендант ата-аналар АҚШ-тың гигиеналық іс-әрекеттерін және денсаулық сақтауды үлгі ретінде үйренеді деп үміттенді, осылайша оның «Американ компаниясының» «адамгершілік ниеттерін» көрсетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джон Тинкер Глидден АҚШ теміржол әкімшілігінің емтихандарын тапсыру үшін демалысқа шықты. Глидден Анкаш департаментіне қарасты батыс-орталық Анд тауларында теміржол салуды ұсынды және қадағалауды жүзеге асырды. Бұл жоба Перудің қоғамдық жұмыстар бюросына тағы бір Глидден ұсынысын мақұлдауға мүмкіндік берді: Кальяо мен Лима арасындағы қоғамдық арба жолын асфальттау, басқару және ашу, Лима астаналық аймағын одан әрі біріктірді. Оның екі «инфрақұрылымдық» жобаға қатысты қадағалаушылық міндеттері Cerro de Pasco-дағы қадағалаушылықты сақтау жөніндегі күш-жігерін әлсіретті, бірақ ол әлі де мерзімді түрде АҚШ «колониясы» туралы жариялануын жалғастырды, онда ол әйелін тоғыз жылға, ал кіші қызын үш жылға орналастырды. Оның сүйікті Анд теміржолы 1970 жылғы Анкаш жер сілкінісі кезінде құлдырады. Глидден Анд тауларын аралап өтетін халықаралық жолдың бір аялдамасы – Cerro de Pasco-дағы кен өндіру және жұмысшыларды «таруға» көмектесуді жалғастырды. «Арзан» жұмыс күші, – деді ол 1922 жылы бір журналдың редакторына, – тиімді емес және сондықтан арзан емес. Ал, екінші жағынан, ең маңызды кен орындары орналасқан биік тауларда жұмыс істеудің «қысымына» тек жергілікті тұрғындар ғана төтеп бере алады».
1945 жылға дейінгі шахтадағы төңкеріс, кәсіподақ құру және білім беру жылдары
1920 жылғы Конституция жергілікті еңбек мәселелерін шешуге тырысқаннан кейін, Лиманың элитасы enganche жүйесі мен Cerro de Pasco тау-кен компаниясын сынауды бастады, соның нәтижесінде ұлттық экономиканың жаңаруын андтардың этностық және мәдени естеліктерімен байланыстырды. Олардың жарияланымдары 1923-24 жылдары Америкалық Халықтық Революциялық Альянсының (APRA) күшеюіне әсер етті, бұл партия көптеген мақсаттарының ішінде enganche реформасын және еңбек құқық бұзушылықтарын жоюды көздеді. Элита да, APRA да индигенизмді қолдады. 1929-1932 жылдары Cerro de Pasco тау-кен компаниясы әлемдік Ұлы депрессия салдарынан жергілікті жұмысшыларының үштен екі бөлігін жұмыстан босатты. Реформа жасаудың орнына, басшылар мыңдаған жергілікті жұмысшыны ақшалай экономикадан күрт үзіп қалдырды, бұл еңбек дауларын тудырып, APRA-ны жандандырды. APRA жауынгерлері Серро-де-Паскода АҚШ "колониясын" қан төгіске ұшыратумен қорқытты. Діни зерттеулер маманы Аннет Пеллетье куәландырғандай, АҚШ-тағы Марияның Таза Жүрегі колледжі Вилла Мария, католиктік әлеуметтік ілімге баса назар бергендіктен немесе соның нәтижесінде, "колонияның" метис қыздары үшін де-факто орта білім беру мекемесіне айналды. Пельтье сөзіне сәйкес, 1930 жылы суперинтендант Джон Тинкер Глидденнің кіші қызы Лиманың Мирафлорес ауданындағы Колежио Вилла Марияда алғашқы қасиетті тағылымдаманы аяқтағанда, бас католиктік "Қызметші әйел бауырлас" оқытушысы мынаны жазды: "Серро-де-Паскодағы американдықтар үлкен қиындыққа тап болды, барлық әйелдер қауіпсіздік үшін Лимаға келуге мәжбүр болды және олардың кейбіреулерінің күйеулері өлтірілу қаупі бар. Біз мұны білеміз, өйткені мектепте оқитын балалары бар". Кейіннен сол бауырлас былай деді: "Вилла Марияда ыстық су жоқ, оны керосин пешімен жылыту керек еді – тамақ пісіру үшін де солай. Соңында газ қосылып, тамақ пісіріп, су жылытатын болдық. Ыстық және суық су бөтелкелері! Шальдарға, свитерлерге оранып төсекке жататынбыз". Бауырластар "саяси шындыққа" бейімделуге тырысып, әскери хунталардың басшылары мен жауынгерлерін, мысалы Луис Мигель Санчес Серро мен Оскар Р. Бенавидесті, бітіру салтанаттарында сөз сөйлеуге шақырды. Мысалы, бір бауырлас еске алады: "Легуя қызметтен алынғаннан кейін Санчес Серро келгенде, зал ішіндегі барлық еркектерде қару болды". Ол студенттердің реакциясына қатысты өз бақылауларын жарияламайтындықтарын таңдады.
Климат
Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан Серро-де-Паскода альпілік тундра климаты (Köppen ET) басым, ең жылы айдың орташа температурасы ағаштар өсуіне қажетті шектен төмен болғандықтан, айналасы шөлейттеу көрінеді. Бұл классификация бойынша қала әлемдегі ең ірі қала болып табылады. Серро-де-Паскода жаз ылғалды, бұлтты және жиі жауын-шашынды, ал қыс құрғақ, күннөлді және жыл бойы салқын немесе суық болады. Кез келген маусымда қар сирек жауады, көбінесе таңертеңгі уақытта. Серро-де-Паскодағы орташа жылдық температура – және орташа жылдық жауын-шашын мөлшері – .
Қызықты жерлер
Жергілікті футбол алаңы, Даниэль Алькидес Каррион стадионы, әлемдегі ең биік орналасқан спорт стадиондарының бірі.