Кіріспе
Неміс еврей банкирі және Вюртемберг герцогы Карл Александрдың сарай яһудиі Жозеф Сюсс Оппенгеймер (1698? – 4 ақпан, 1738) – неміс еврей банкирі және Штутгарттағы Вюртемберг герцогы Карл Александрдың сарайдағы яһудиі. Өмірінің барысында Оппенгеймер көптеген күшті жауларын тапты, олардың кейбіреулері Карл Александрдың қайтысынан кейін оны тұтқындау және өлім жазасына кесу үшін сөз байласты. Оның өлім жазасына кесілгеннен бергі ғасырларда Оппенгеймердің өрлеуі мен құлдырауы екі көрнекті әдеби еңбекте суреттелді, ал оның басынан өткен қиындықтар екі фильмге, соның ішінде 1940 жылы нацистік Германияда түсірілген антисемиттік «Jud Süß» фильміне шабыт берді, бұл фильм соғыстан кейінгі танымал сот процесіне себеп болды.
Joseph Süß Oppenheimer (1698? – February 4, 1738) was a German Jewish banker and court Jew for Duke Karl Alexander of Württemberg in Stuttgart. Throughout his career, Oppenheimer made scores of powerful enemies, some of whom conspired to bring about his arrest and execution after Karl Alexander's death. In the centuries since his execution, Oppenheimer's rise and fall have been treated in two notable literary works, and his ordeal inspired two films, including the antisemitic production Jud Süß, released in Nazi Germany in 1940, itself the cause for a famous postwar trial.
Мансап
Оппенгеймер Гейдельбергте еврей салық жинаушы мен оның әйеліне туды. Әкесі ерте қайтыс болды, ал келесі жылдары Жозеф Сусс қайда болғаны нақты белгісіз. 1720 жылдарға қарай Оппенгеймер Мангеймде, Дармштадтта және соңында Майндағы Франкфуртта сарай яһудиі ретінде жұмыс істеді. 1732 жылы Франкфуртта ол Карл Александрмен танысты. Келесі жылы Карл Александр таққа отырғанда, Оппенгеймер оның бас қаржы кеңесшісі қызметін атқарды. 1733 жылы Франкфуртқа елшілікпен келгенде, оның ерекше жағдайы оған Юденгасседен тыс Алтын Лебедь қонақүйінде жайлы тұруға мүмкіндік берді.
Тұтқындау, сот және өлім жазасы
1737 жылы 12 наурызда оның қорғаушысы Карл Александр кенеттен қайтыс болғаннан кейін, Оппенгеймер тұтқындалып, түрлі қылмыстар жасады деп айыпталды, соның ішінде алаяқтық, қаржыны жымқыру, сатқындық, әртүрлі әйелдермен ызалы қарым-қатынас және пара алу. Сот барысында кейбір яһудилер оған көмектесуге тырысқанмен, енді біреулері оған қарсы айғақтап куәлік берді. Әйелдердің абыройын сақтау үшін, ызалы қарым-қатынас туралы айыптан бас тартты. Көпке жария болған сот процесінен кейін Оппенгеймер нақты қылмысы аталып көрсетілмей, өлім жазасына кесілді. Түрме күзетшілері одан христиан дінін қабылдауын сұрағанда, ол бас тартты. Ниалл Фергюсон Сюсс Оппенгеймердің өлімге кесілуіне себеп, оны соттағандардың оны тым көп саяси билікке ие болу және Вюртемберг ақсүйектерінің (Stände) беделін түсіруде кінәлі деп тапқандығы болды деп жазады. Жозеф Сюсс Оппенгеймер 1738 жылы 4 ақпанда дарға асылды, соңғы рет христиан дінін қабылдауға мүмкіндік берілді, бірақ ол бұдан да бас тартты. Ол өлімге кесіліп, соңғы сөзі яһуди дұғасы болды: "Тыңда, Израиль: Тәңір – біздің Құдайымыз, Тәңір – жалғыз". Одан кейін іс материалдары 1918 жылға дейін құпия деп жарияланды. Оның денесі Штутгарттың сыртындағы Прагсаттель ауданында алты жыл бойы дарға ілінген торда ілінді. Вюртемберг герцогі Карл Эугеннің тағына отыруымен ол денесін дар астында жерлеуге рұқсат берді.
Әдебиет, өнер және кино
Жозеф Сюсс Оппенгеймердің тарихы соңғы екі ғасыр ішінде көптеген әдеби және сахналық туындылардың нысаны болды. Олардың ең ертесі – Вильгельм Хауфтың 1827 жылы жарық көрген «Jud Süß» повесі. Леон Фойхтвангердің 1925 жылғы «Jud Süß» романы ең табысты әдеби бейімделуі болды, ол 1916 жылы жазылған, бірақ ешқашан қойылмаған және кейіннен Фойхтвангер қайтарып алған пьесаға негізделген. Эшли Дьюкс және Пол Корнфельд те Фойхтвангер романының сахналық бейімдеулерін жазды. 1934 жылы Лотар Мендес романды киноға бейімдеді, онда Сюсс рөлін актер Конрад Вейдт ойнады. 1940 жылы Вит Харлан «Jud Süß» атты антисемиттік нацилік үгіт фильмін түсірді, онда Сюсс рөлін актер Фердинанд Мариан сомдады. 1990 жылдары неміс мүсіншісі Анжела Лайх Жозеф Сюсс Оппенгеймерге арналған мүсін жасады, сондай-ақ Хеллмут Г. Хаазистің өмірбаянына иллюстрациялар салды. 2016 жылы Ричард Гирдің басты рөлде ойнаған, Оппенгеймердің өмірінен шабыттанған «Норман» фильмі шықты.
Өмірбаяндары
Фойхтвангердің романы жарық көргеннен кейін көп ұзамай Сельма Стерн Оппенгеймердің «Jud Süß: Ein Beitrag zur deutschen und zur jüdischen Geschichte» атты өмірбаянын жариялады. Соңғы кезде Хеллмут Г. Хаазис «Joseph Süß Oppenheimer, genannt Jud Süß: Finanzier, Freidenker, Justizopfer» атты өмірбаян жариялады. Ол әлі күнге дейін осы тақырып бойынша стандартты еңбек саналады. 2017 жылы Принстон университетінің тарих профессоры Яир Минцкер Оппенгеймердің соты туралы жаңа еңбек, «The Many Deaths of Jew Süss» кітабын жариялады, ол ағылшын тілінде Оппенгеймердің сотының ең толық зерттелуі болып табылады.