Кіріспе
1730-1740 жылдары Ұлыбритания мен Оң үш колонияда болған христиандық қайта жандану Бірінші Ұлы ояну (кейде Ұлы ояну) немесе Евангелистік қайта жандану – 1730-1740 жылдары Ұлыбритания мен оның Оңтүстік Америкадағы он үш колониясын қамтыған христиандық қайта жанданулар сериясы болды. Бұл қозғалыс протестантизмге тұрақты әсер етті, себебі оның жақтастары жеке құдайшылдық пен діни берілгендікті жаңаруға ұмтылды. Ұлы ояну протестант шіркеулеріндегі трансденомминациялық қозғалыс ретінде ағылшын-американдық евангелизмнің пайда болуын қалыптастырды. АҚШ-та көбінесе «Ұлы ояну» термині қолданылады, ал Ұлыбританияда бұл қозғалыс «Евангелистік қайта жандану» деп аталады. Бұл жаңа миссионерлік қоғамдардың, мысалы, 1792 жылы құрылған Баптист миссионерлік қоғамының құрылуына да түрткіс берді.
The First Great Awakening (sometimes Great Awakening) or the Evangelical Revival was a series of Christian revivals that swept Britain and its thirteen North American colonies in the 1730s and 1740s. The revival movement permanently affected Protestantism as adherents strove to renew individual piety and religious devotion. The Great Awakening marked the emergence of Anglo American evangelicalism as a trans denominational movement within the Protestant churches. In the United States, the term Great Awakening is most often used, while in the United Kingdom, the movement is referred to as the Evangelical Revival. It also inspired the founding of new missionary societies, such as the Baptist Missionary Society in 1792.
Еуропалық континент
Тарихшы Сидней Э. Ахлстром Ұлы оянуды континенттік Еуропаның лютеран және реформат шіркеулерінде пиетизмді тудырған "Ұлы халықаралық протестанттық қозғалыстың" бір бөлігі деп қарастырады. Пиетизм рухани құрғақтыққа ұшыраған деп есептелетін протестанттық схоластикаға қарсылық ретінде жүрекпен сезілген діни сенімге баса назар аударды. Маңыздысы, пиетистер протестант шіркеулері арасындағы дәстүрлі доктриналық дауларға көп мән бермей, діни тәжірибе мен сезімдерге көбірек назар аударды. Пиетизм Еуропаны жаңаруға дайындады және әдетте пиетизмнің күшті болған аймақтарында орын алды. Орталық Еуропадағы оянудың ең маңызды жетекшісі Николаус Зинзендорф – Халле университетінде пиетист көшбасшысы Август Герман Франкеден оқыған саксон ақсұлуы болды. 1722 жылы Зинзендорф Моравия шіркеуінің мүшелерін өз иеліктерінде тұрып, құдайға сыйынбаққа шақырды, соның нәтижесінде Хернхутте қауым құрылды. Моравиялықтар Хернхутке босқындар ретінде келді, бірақ Зинзендорфтың басшылығымен олар діни жаңаруға ие болды. Көп ұзамай, бұл қауым неміс лютерандары, реформатшылар және анабаптистер сияқты басқа протестанттарға да пана болды. Шіркеу өсе бастады және Англияда Моравиялық қоғамдары құрылды, олар Евангелиелік жаңаруға үлес қосты.
Англия
Бұл қозғалыс АҚШ-та Ұлы ояну деп белгілі болса, Ұлыбританияда Евангелистік қайта жандану деп аталады. Англияда Евангелистік қайта жанданудың негізгі жетекшілері үш англикандық дін қызметкері болды: ағайынды Джон және Чарльз Уэслилер мен олардың досы Джордж Уайтфилд. Олар бірлесіп, кейіннен Методизмнің негізін қалады. Олар Оксфорд университетіндегі «Киелі клуб» деп аталатын діни қоғамның мүшелері болды және жолдарының әділдігі мен қатаң аскетизмі үшін «методистер» деп аталды. Бұл қоғам пиетистердің Киелі кітапты оқу, дұға ету және жауапкершілік үшін пайдаланған collegia pietatis (кішкентай топтар) үлгісімен құрылды. Үшеуі де шынайы нанымға қол жеткізу үшін шын жүректен қайта оралуды іздеп, рухани дағдарысқа тап болды. Джордж Уайтфилд 1733 жылы Киелі клубқа қосылды және Чарльз Уэслидің ықпалымен неміс пиетисі Август Герман Франкедің «Адамнан қорқуға қарсы» және шотланд теологы Генри Скугалдың «Адам жанындағы Құдайдың өмірі» (соңғысы пуритандықтардың сүйікті еңбегі) атты еңбектерін оқыды. Скугалдың айтуынша, көптеген адамдар христиан дінін «дұрыс түсініктер мен пікірлер», «сыртқы міндеттер» немесе «көтеріңкі құштарлық пен экстаздық құлшылық» деп қате түсінеді. Керісінше, Скугал былай деп жазды: «Шын дін – жан мен Құдайдың біртүтас болуы. Ол – біздің ішімізде қалыптасқан Мәсіх». Уайтфилд: «Мен ораза ұстап, сергек болып, дұға етіп, көп уақыттан бері қасиеттілікке қатысып жүрсем де, Скугалды оқымайынша, шын діннің не екенін білмедім», - деп жазды. Сол сәттен бастап Уайтфилд жаңа өмірге ұмтылды. Бірнеше рухани күрестен кейін, Уайтфилд 1735 жылы Үлкен ораза кезінде нанымға келді. 1736 жылы ол Бристоль мен Лондонда уағыздауды бастады. Оның уағыздары көптеген адамдарды тартты, олар оның жаңа өмірге қажеттілігі туралы қарапайым хабарына және оның уағыздау әдісіне қызығушылық танытты. Оның стилі драматикалық болды және оның уағыздары тыңдаушыларының сезімдеріне әсер етті. Кейде ол жылап, немесе Киелі кітап кейіпкерлерінің бейнесін сомдады. 1737 жылдың желтоқсанында Англиядан Грузияға көшіп кеткен кезде Уайтфилд танымал тұлғаға айналды. Джон Уэсли 1735 жылдың қазанында Христиан білімін тарату қоғамының миссионері болу үшін Грузияға кетті. Уэсли Моравия шіркеуінің мүшелерімен, олардың жетекшісі Август Готлиб Шпангенбергпен байланыс жасады. Олардың сенімдері мен құдайшылдықтарына, әсіресе христианның нанымының берік болуына Весли қатты таң қалды. Оның миссиясының сәтсіздігі мен моравиялықтармен кездесуі Веслиді өзінің нанымына күмән келтірді. Ол өзінің күнделігінде былай деп жазды: «Мен Америкаға басқаларды дінге айналдыру үшін бардым, бірақ өзімді ешқашан Құдайға айналдырмадым». Лондонға оралғаннан кейін Уэсли моравиялық пастор Питер Болермен достық қарым-қатынас орнатып, Феттер Лэйн қоғамы деп аталатын моравиялық кішкентай топқа қосылды. 1738 жылдың мамырында Уэсли Моравияның Алдерсгейт көшесіндегі жиналысына қатысты, онда ол Мартин Лютердің Римдіктерге жолдаған хатының кіріспесін оқығанда рухани түрленуді сезінді. Уэсли былай деп еске алды: «Мен жүрегімнің ерекше жылығанын сезіндім. Мен Мәсіхке ғана сенім артып, одан құтқарылғанымды сезіндім, және оның менің күнәлерімді кетіргеніне, мені күнә мен өлім заңынан құтқартқанына сендірді». Уэсли өзінің Альдерсгейттегі тәжірибесін евангелистік түрлендіру деп түсінді, және бұл оған ол іздеген сенімділікті берді. Содан кейін ол Хернхутке барып, Зинзендорфпен жеке кездесті. Джон Уэсли 1738 жылдың қыркүйегінде Англияға оралды. Джон да, Чарльз та Лондон шіркеулерінде уағыздады. Уайтфилд Грузияда үш ай бойы Бетезда жетімдер үйін құру үшін қалды, содан кейін желтоқсанда Англияға оралды. Уайтфилдтің уағыздау ісі табысты болғанына қарамастан, ол көптеген дауларды тудырды. Көптеген мінберлер оған жабық болды, және ол методистерге және «жаңа туу іліміне» қарсы шыққан англикандармен күресуге мәжбүр болды. Уайтфилд өзінің қарсыластары туралы былай деп жазды: «Мен біздің және олардың арасында негізгі айырмашылық бар екеніне толық сенімдімін. Олар тек сыртқы Мәсіхке ғана сенеді, ал біз Оның ішкі дүниені де, жүрегімізді де қалыптастыруы керек деп санаймыз». 1739 жылдың ақпанында Бат пен Бристольдің шіркеулері Уайтфилдті діни құлшыныспен уағыздауға рұқсат бермеді. Осыған жауап ретінде ол Бристольдің маңындағы Кингсвуд шахтасында ашық жерде уағыздауды бастады. Уэльсте, Шотландияда және Солтүстік Ирландияда ашық жерде уағыздау кең таралған еді, бірақ Англияда мұндай жағдай бұрын-соңды болған емес. Сонымен қатар, Уайтфилд ережелерді бұзып, рұқсатсыз басқа дін қызметкерінің ауданында уағыз айтты. Бір апта ішінде ол 10 000 адамға уағыздады. Наурыз айында Уайтфилд басқа жерде уағыздауға көшті. Мамыр айында ол Лондонға барып, 50 000 адамға уағыздай бастады. Ол өзінің ізбасарларын Бристольдегі Джон Уэслиге тапсырды. Уайтфилдтің танымалдылығы газеттерде жарияланымдар арқылы оның қайта жандануларын насихаттау арқылы артты. Уэсли бастапқыда сыртта уағыздауға ыңғайсыздықпен қарады, өйткені бұл оның жоғары шіркеулік әдептілігіне қайшы келді. Алайда, кейіннен Уэсли өз ойын өзгертті, «барлық әлем – менің ауданым» деп мәлімдеді. 1739 жылдың 2 сәуір күні Уэсли Бристольдің жанындағы 3 000 адамға уағыз айтты. Содан бері ол жиналатын жерде уағыздауын жалғастырды, қозғалысқа жаңа жақтастарды тартуға мүмкіндік алды. Өсіп келе жатқан евангелистік және пастырлық жауапкершіліктерге байланысты Уэсли мен Уайтфилд миссионерлер мен жетекшілерді тағайындады. Методисттік миссионерлер ең алдымен Англия шіркеуінен «қанағаттанбаған» адамдарды дінге көндіруге баса назар аударды. Уэсли және оның көмекші миссионерлері жаңа мүшелерді методистік қоғамдарға біріктірді. Бұл қоғамдар «класс» деп аталатын топтарға бөлінді – адамдардың бір-біріне күнәларын мойындауына және бір-бірін қолдауына мүмкіндік беретін жақын қарым-қатынастағы жиналыстар. Олар сонымен қатар куәліктерді бөлісуге мүмкіндік беретін «махаббат тойларына» қатысты, бұл ерте методизмнің маңызды ерекшелігі болды. Мүшелер санының өсуі және күшейе берген қарсылық қайта жандану мүшелеріне олардың біртұтастығын сезінуге көмектесті. Методистер христиан дінінің негізі деп санайтын үш ілім:
Адамдардың барлығы табиғаты бойынша «күнәде өлі». Олар «тек наным арқылы ақталады». Наным ішкі және сыртқы ізгілікті тудырады. Евангелистер қарсылыққа – әдеби сынға және тіпті көтеріліске – қарқынды жауап берді және шабуылдарға қарамастан өркендеді. Джон Уэслидің қайта жанданудың қақсаған кезеңінде және одан кейін де ұйымдастыру дағдылары оны методисттік қозғалыстың негізгі негізшісі етіп белгіледі. Уэсли 1791 жылы қайтыс болған кезде Англияда 71 668 методист және Америкада 43 265 методист болды деп есептелді.
People are all, by nature, "dead in sin". They are "justified by faith alone". Faith produces inward and outward holiness. The evangelicals responded vigorously to opposition—both literary criticism and even mob violence—and thrived despite the attacks against them. John Wesley's organizational skills during and after the peak of revivalism established him as the primary founder of the Methodist movement. By the time of Wesley's death in 1791, there were an estimated 71,668 Methodists in England and 43,265 in America.
Уэльс және Шотландия
Евангелистік қайта жаңғыру алғаш Уэльсте басталды. 1735 жылы Хауэлл Харрис пен Дэниел Роуленд діни өзгеріске ұшырап, Оңтүстік Уэльс аймағында көпшілікке уағыздауды бастады. Олардың уағыздауы Уэльс методистерінің қайта жаңғыруына бастама берді. Шотландиядағы қайта жаңғыру тарихы 1620 жылдарға дейін жетеді. Стюарт патшаларының Шотландия шіркеуіне епископтарды таңу әрекеті Келісімшілер түрінде ұлттық наразылықтарға әкелді. Бұған қоса, радикалды пресвитериан дін қызметкерлері Шотландияның оңтүстік және батыс бөліктерінде, әсіресе қасиетті тағайындар маңында, ашық ауада жиындар өткізді. Бұл қайта жаңғырулар Ольстерге де таралып, ұзаққа созылған спонтанды уағыздар мен халықтың жоғары ынтасымен ерекшеленді. 18 ғасырда Евангелистік қайта жаңғыруға Эбенезер Эрскин, Уильям М'Каллок (1742 жылғы Камбусланг жұмысына төрағалық еткен министр) және Джеймс Роб (Килситтегі министр) сияқты дін қызметкерлері жетекшілік етті. Шотландия шіркеуінің көптеген дін қызметкерлері евангелистік көзқарастарды ұстанды.
Ертедегі қайта өрлеулер
XVIII ғасырдың басында Он үш колония діни тұрғыдан алуан түрлі болды. Жаңа Англияда конгрегациялық шіркеулер орныққан дін еді, ал діни төзімділігі жоғары Орта колонияларда квакерлер, голланд реформаторлары, англикан, пресвитериан, лютеран, конгрегациялық және баптист шіркеулері тең дәрежеде бәсекелесті. Оңтүстік колонияларда Англикан шіркеуі ресми түрде құрылғанмен, баптистер, квакерлер және пресвитериандардың саны көп болды. Сонымен қатар, шіркеуге мүше болып тіркелгендердің саны халық өсіміне қарай төмендеді, ал Ағартушылық рационализмінің ықпалымен көптеген адамдар атеизмге, деизмге, унитаризмге және универсализмге бет бұрды. Жаңа Англиядағы шіркеулер «тәжірибелік иманды тек санаулы адамдарда ғана сақтаған, тұрақты және формалды жағдайға» түсіп қалды. Осы тенденцияларға жауап ретінде, Жаңа Англия пуритандығы, шотланд-ирланд пресвитериандығы және еуропалық пиетизмнің ықпалындағы дін қызметкерлері дінді және ізгілікті жаңартуды талап ете бастады. Осы үш дәстүрдің бірігуі нәтижесінде евангелистік протестантизм пайда болды, ол «жандану маусымдарына немесе Құдайдың Рухының құйылуына» және «күнәлілердің Құдайдың махаббатын жеке басынан сезінуіне» үлкен мән берді. 1710 және 1720 жылдары Жаңа Англия конгрегациялистері арасында жандану жиіледі. Бұл ертедегі жанданулар баспа құралдарының жеткіліксіздігіне байланысты жергілікті сипатта болды. Алғашқы, кеңінен танымал болған жандану 1727 жылы болған жер сілкінісінен басталды. Жанарулар жариялану арқылы кеңірек таныла бастағанда, олар жергілікті емес, аймақтық және трансатлантикалық оқиғаларға айналды. 1720 және 1730 жылдары Уильям Теннент аға басшылығымен Орта колониялардың пресвитериан шіркеулерінде евангелистік топ құрылды. Ол Log College деп аталатын семинарияны құрды, онда үш ұлы мен Сэмюэл Блэрді қоса алғанда, 20-ға жуық пресвитериан жанданушыларын дін қызметкерлері ретінде дайындады. Нью-Джерсиде шіркеуде пастор болып қызмет еткен кезде Гилберт Теннент голланд реформаторы Теодорус Якобус Фрелингхуйзенмен танысты. Тарихшы Сидни Ахлстром Фрелингхуйзенді «Ұлы оянудың әкесі болмаса, маңызды жаршысы» деп сипаттады. Пиетист болған Фрелингхуйзен жеке адамның нанымға келуінің және ізгі өмір сүруінің қажеттілігіне сенді. Ол Раритан аңғарында басшылық еткен жанданулар Орта колониялардағы Ұлы оянудың «алғы күші» болды. Фрелингхуйзеннің ықпалымен Теннент христиан болудың басты белгісі – нақты нанымға келу және содан кейін құтқарылуға сенімділік екеніне көз жеткізді. 1729 жылға қарай Теннент Нью-Брансуик және Стейтен аралындағы пресвитериан шіркеулерінде жанданудың белгілерін байқады. Сол уақытта Гилберттің ағалары Уильям мен Джон Нью-Джерсидің Фрихолд қаласында жандануды қолға алды.
Нортгемптон қайта жаңғыру
Ең ықпалды евангелистік қайта жандану 1734–1735 жылдардағы Нортгемптон қайта жандануы болды, оны Конгрегациялық пастор Джонатан Эдвардс басқарды. 1734 жылдың күзінде Эдвардс сенім арқылы ғана ақталу туралы бірнеше уағыз айтты, және қауымның жауабы ерекше болды. Лаиктер арасындағы діни мінез-құлықтың белгілері көбейді, әсіресе қаланың жастары арасында. Эдвардс Бостон пасторы Бенджамин Колманға қаланың «бұрын ешқашан мұндай сүйіспеншілікке, қуанышқа және қайғыға толы болмағанын, соңғы кезде осындай болғанын» жазды. «Мен өмірімде дұшпандарға деген махаббатты осы жарты жылдың ішінде көргендей көрмедім», деді ол. Қайта жандану ақырында Массачусетс штатының батысындағы және Коннектикут штатының орталық аймағындағы 25 қауымға тарады, бірақ 1737 жылы әлсіреп қалды. Ағартушылық рационализм мен арминиандық теология кейбір конгрегациялық дін қызметкерлері арасында танымал болған кезде, Эдвардс дәстүрлі кальвинистік доктринаны сақтап қалды. Ол рухани өлімнен Құдайдың өзінің таңдауы туралы білуден туындайтын қуанышқа көшуді дінге келу тәжірибесі ретінде түсінді (яғни, Құдайдың құтқару үшін таңдауы). Мәсіхші бұл процесте бірнеше рет дінге келу сәттерін бастан өткерсе де, Эдвардс Құдай бір адамды жаңартатын уақыттың жалғыз сәт екеніне сенді, тіпті дәл сәтін анықтау мүмкін болмаса да. Нортгемптон қайта жандануы сыншылар «қуыну» деп атаған, бірақ жақтастары Киелі Рухтың белгілері деп сенген жағдайларды қамтыды. Қызметтер көбірек эмоционалды болды, және кейбір адамдар көріп, мистикалық тәжірибелерге ие болды. Эдвардс бұл тәжірибелерді, егер олар адамдарды өздерін даңқтауға емес, Құдайдың даңқына сенеуге итерсе, сақтап қорғады. Осыған ұқсас тәжірибелер 18 ғасырдың көптеген маңызды қайта жандануларында пайда болды. Эдвардс Нортгемптон қайта жандануы туралы «Адал баяндама» атты еңбек жазды, ол Англияда белгілі евангелисттер Джон Гейс және Исаак Уоттстың күш-жігері арқасында жарияланды. Оның еңбегінің жариялануы Эдвардсты Ұлыбританияда танымал етті және сол елдегі өсіп келе жатқан қайта жандану қозғалысына әсер етті. «Адал баяндама» басқа қайта жанданулар үшін үлгіге айналды.
Уайтфилд, Теннент және Давенпорт
Джордж Уайтфилд алғаш рет 1738 жылы Америкаға Саваннадағы Христос шіркеуінде қызмет ету үшін келді және Бетезда жетімдер үйін құрды. Уайтфилд 1739 жылдың қараша айында Отарларға оралды. Оның алғашқы тоқталысы Филадельфияда болды, онда ол бастапқыда Филадельфиядағы Англикан шіркеуінің Христос шіркеуінде уағыз айтты, содан кейін сот үйінің сатыларынан үлкен көпшілікке уағыз айтты. Ол сондай-ақ көптеген Пресвитериан шіркеулерінде уағыз айтты. Филадельфиядан Уайтфилд Нью-Йоркке, содан кейін Оңтүстікке сапар шекті. Орта Колонияларда ол голланд және неміс қауымдастықтарында, сондай-ақ британдықтардың арасында танымал болды. Лютеран пасторы Генри Мюлленберг Уайтфилдтің уағызын тыңдаған бір неміс әйелі туралы айтты, ол ағылшын тілін білмесе де, кейін бұрын ешқашан осылай рухани жаңаруды сезінбегенін айтты. 1740 жылы Уайтфилд Жаңа Англияны аралай бастады. Ол 1740 жылдың 14 қыркүйегінде Ньюпортқа (Род-Айленд штаты) келіп, Англикан шіркеуінде бірнеше рет уағыз айтты. Содан кейін ол Бостонға (Массачусетс штаты) көшіп, бір апта болды. Патша шіркеуінде (сол кезде Англикан шіркеуі) дұға оқылды, ал Браттл-стрит шіркеуі мен Саут шіркеуінде уағыз айтылды. 20 қыркүйекте Уайтфилд Бірінші шіркеуде, содан кейін кіре алмаған шамамен 8000 адамға сыртта уағыз айтты. Келесі күні ол тағы да ашық жерде уағыз айтып, шамамен 15000 адамды жинады. Сейсенбіде ол Екінші шіркеуде, ал сәрсенбіде Гарвард университетінде уағыз айтты. Портсмутқа (Нью-Гэмпшир штаты) дейін сапар шегіп, 12 қазан күні Бостонға оралып, сапарын жалғастыру алдында 30000 адамға уағыз айтты. Уайтфилд Джонатан Эдвардстың шақыруымен Нортгемптонға барды. Ол шіркеуде екі рет уағыз айтты, ал Эдвардс осыдан қатты әсерленіп, жылап жіберді. Содан кейін ол Нью-Хейвенде (Коннектикут штаты) уақыт өткізді, онда ол Йель университетінде уағыз айтты. Ол сол жерден жағалау бойымен жүріп, 29 қазанда Нью-Йоркке жетті. Уайтфилдтің араласуына дейін Жаңа Англияның шіркеулері мен дін қызметкерлеріне берген бағасы теріс болды. "Мен шын жүректен сенемін, - деп жазды ол, - көптеген уағыздаушылар белгісіз, сезілмеген Мәсіх туралы айтады. Ал қауымдардың жайбарақат болуының себебі - оларға өлі адамдар уағыз айтуында". Уайтфилд Стейтен аралында Гилберт Теннентпен кездесіп, Бостонда уағыз айтып, ондағы жаңаруды жалғастыруын сұрады. Теннент келісіп, желтоқсан айында үш айлық уағыздау сапарын бастады. Бостоннан басқа, Теннент Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут штаттарының қалаларында уағыз айтты. Уайтфилд сияқты Тенненттің уағыздауы да көп халықты жинап, көптеген адамдар дінін қабылдады және көптеген дау-дамайлар тудырды. Тімоти Катлер сияқты жаңаруға қарсылар Тенненттің уағыздауын қатты сынады, бірақ Бостонның көптеген дін қызметкерлері оны қолдады. 1741 жылдың жазында Тенненттің соңынан саяхатшы дін қызметкері Джеймс Давенпорт келді, ол Тенненттен немесе Уайтфилдтен гөрі көбірек дау тудырды. Оның "өйтпеген" дін қызметкерлеріне қарсы айтқан сөздері мен шабуылдары көп қарсылық тудырды, және ол Коннектикутте көшпелі уағыздауға тыйым салған заңды бұзғаны үшін тұтқындалды. Сотта ол психикалық аурумен ауырады деп танылып, Лонг-Айлендке айдалды. Бірақ көп ұзамай ол Бостонға келіп, фанатикалық уағыздауын жалғастырды, бірақ тағы да ақылдан адасқан деп танылып, мектептен шығарылды. Давенпорттың соңғы радикалды оқиғасы 1743 жылдың наурызында Нью-Лондонда болды, ол өзінің ізбасарларына парик, плащ, сақина және басқа да әдемі заттарды өртеп жіберуге бұйрық берді. Сондай-ақ, ол Джон Флавел мен Инкрийс Мэзер сияқты діни авторлардың кітаптарын өртеп жіберді. Екі жаңарушы "Жаңа Нұр" дін қызметкерлерінің араласуынан кейін Давенпорттың психикалық жағдайы жақсарды және ол бұрынғы шектен шығуларын қайтарып алды. Уайтфилд, Теннент және Давенпорттың соңынан көптеген дін қызметкерлері мен жай адамдар ілесті. Алайда Жаңа Англиядағы жаңаруға негізінен приходтардағы дін қызметкерлерінің күш-жігері ықпал етті. Кейде жаңару үнемі уағыздау немесе екі дін қызметкерінің арасындағы әдеттегі ауызша сөйлесу арқылы басталады. Олардың күш-жігерінің арқасында Жаңа Англия 1740 және 1743 жылдар аралығында "үлкен және жалпы жаңаруды" бастан кешірді, олар дұға мен оқуға көбірек мән берді, сондай-ақ эмоционалды уағыздау мен дінге өту кезіндегі күшті сезімдерге толы болды, оның ішінде естен тану және жылау. Діни тәжірибеге, дұға мен рухани оқуға көбірек мән берілді, және пуритандық идеал - дінге өткен шіркеу мүшелігі қайта жаңғыртылды. Шамамен 20000 мен 50000-ға дейін жаңа мүшелер Жаңа Англияның конгрегациялық шіркеулеріне қабылданды, мүшелік талаптары да артты. 1745 жылға қарай жаңару қозғалысы әлсіре бастады. 1750 және 1760 жылдары жаңарулар Оңтүстікке және құл қауымдастықтарына тарала берді.
Салдары
Тарихшы Джон Говард Смит Ұлы ояну американдық христиандықтың маңызды ерекшелігіне сектантшылдықты енгізді деп атап өтті. Ояну көптеген протестант шіркеулерін Ескі және Жаңа бағыттарға бөлгенмен, сонымен қатар әртүрлі протестанттық тармақтары арасындағы конфессияаралық бірлікке күшті серпіліс жасады. Евангелистер жаңа тууды «доктриналық және басқару мәселелеріндегі келіспеушіліктерді басып өтетін бауырластық байланысы» деп санады, бұл англикан, пресвитериан, конгрегационалистер және басқа конфессиялардың конфессиялық шекараларды асып, ынтымақтасуға мүмкіндік берді. Ескі және Жаңа бағыттар арасындағы айырмашылықтар сақталғанмен, Жаңа бағыттар уақыт өте келе радикализмінен айырылып, евангелизм кеңірек таралды. 1758 жылы пресвитериан шіркеуіндегі Ескі-Жаңа бағыттардың бөлінісі жазылып, екі топ қайта бірікті. Бұл, ішінара, Жаңа бағыттың өсуімен және Ескі бағыттың сандық азаюымен байланысты болды. 1741 жылы жаңаруды қолдаушылардың қатарында 22 пастор болса, 1758 жылы бұл көрсеткіш 73-ке жетті. Оянудың ынтасы басылғанмен, жаңаруды қабылдау және жеке қайта оянуға ұмтылу 18-шы және 19-шы ғасырлардағы пресвитериандық діннің тұрақты ерекшелігі болып қала берді. Ұлы ояну евангелистік білім беру ошақтарының құрылысына түрткіс берді. 1746 жылы Жаңа бағытты пресвитериандар Принстон университетінің негізін қалады. 1754 жылы Элеазар Уилоктың күш-жігері нәтижесінде Дартмут колледжі құрылды, ол бастапқыда жергілікті американдық ұлдарды өз халқы арасында миссионерлік жұмыс істеу үшін даярлау мақсатында ашылды. Алғашында қарсылық көрсеткен Йель университеті кейіннен жаңаруды қабылдап, келесі ғасырда американдық евангелизмде жетекші рөл атқарды.
Қайта өрлеу теологиясы
Ұлы ояну протестант шіркеулерінің жаңаруының алғашқы жағдайы емес еді; алайда, құтқарылу, жақсы жаңалықты уағыздау және сенуге келу туралы үлкенірек бірлікке негізделген ортақ евангелистік ұғым алғаш рет пайда болды. Жаңару теологиясы құтқарылу жолына – адам христиандық сенімді қабылдап, содан кейін өмірінде осы сенімін көрсететін кезеңдерге назар аударды. Джордж Уайтфилд, Джонатан Эдвардс, Гилберт Теннент, Джонатан Дикинсон және Сэмюэл Дэвис сияқты Ұлы оянудың маңызды тұлғалары, пуритан дәстүрінің күшті ықпалында болған кальвинизмнің пиетистік түрін уағыздаған, олар діннің тек зияткерлік емес, сонымен қатар жүректе сезіліп, тәжірибеленуі керек деп есептеді. Бұл орташа жаңару теологиясы үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – күнәның мойындалуы, яғни Құдайдың заңдары мен игілігі арқылы сенімге рухани дайындық. Екінші кезең – сенушінің рухани түсінуге ие болуы, тәубеге келуі және сенімін нығайтуы. Үшінші кезең – құтқарылудың сенімділігін іздеу және алу. Бұл процесс көбінесе ұзақ уақыт алады.
Күнәға кінәлану
Күнәға деген мойындау адамды құтқарылуға дайындаған кезең еді, және бұл кезең апталар немесе айлар бойы созылуы мүмкін. Күнәға мойындағандар өздерінің күнәлі екенін, Құдайдың жазасына тартылғанын сезініп, қайғы-қасірет пен күйзеліске ұшырады. Жаңғыртушылар уағыздағанда, Құдайдың қасиеттілігін көрсету үшін оның моральдық заңдарын баса назар аударды, соның арқасында сенімсіздерде мойындау оянып, олардың ішкі жан дүниесінде өзгерістер орын алды. Джонатан Эдвардстың «Ашулы Құдайдың қолындағы күнәкарлар» атты уағызы осындай уағыздаудың бір мысалы. Кальвинистер сияқты, жаңғыртушылар да түпкі күнә және шартсыз сайлау туралы доктриналарды уағыздады. Түпкі күнә доктринасына сәйкес, адам баласы Адамның күнәсінен кейін, табиғаты бойынша Құдайға қарсы шығуға бейім, және құтқарылуға бастама жасай алмайды немесе оған лайық бола алмайды. Шартсыз сайлау алдын ала белгілеу доктринасымен байланысты – әлем жаратылғанға дейін Құдай Өзінің қалауымен кімді құтқаратынын (сайланғандарды) белгілеген. Осы доктриналарды уағыздау мойындағандарды кінәлі және толығымен әлсіз сезінуге әкелді, себебі олардың құтқарылуы немесе құтқарылмауы Құдайдың толық бақылауында болды. Жаңғыртушылар мойындағандарға өмірінде игілік құралдарын қолдануға кеңес берді. Бұл – дұға, Киелі кітапты оқу, шіркеуге қатысу және жеке моральдық жақсарту сияқты рухани тәжірибелер еді. Ешбір адамның іс-әрекеті құтқаратын сенімді тудыра алмайды, бірақ жаңғыртушылар игілік құралдары айналуға ықпал етуі мүмкін деп үйретті. Жаңғырту уағыздары кальвинистер арасында даулы болды. Кальвинистер сайлау мен алдын ала белгілеуге сенгендіктен, кейбіреулері бейтаныс адамдарға тәубе етіп, құтқарылуға болатынын уағыздаудың жөнсіз екенін ойлады. Кейбіреулері үшін мұндай уағыздау тек өз шіркеулері мен қауымдастықтарында ғана қабылданды. Жаңғыртушылардың «белгісіз» уағыздауын қолдануы – «барлық тыңдаушыларға Інжіл уәделерін тарату тәсілі, бірақ Құдай тек құтқарылуға сайланғандарды ғана құтқарады дегенді баса айтпау» – осы көзқарастарға қайшы келді. Алайда, олар белгісіз уағыздағанмен де, жаңғыртушылар кальвинистік доктриналарды, яғни Құдайдың сайлауын және алдын ала белгілеуін қолдауын жалғастырды. Тағы бір қарастырылуы тиіс мәселе – Ояну кезінде мойындауға байланысты туындаған күшті физикалық және эмоционалдық реакциялар еді. Сэмюэл Блэр 1740 жылы өз уағыздарына берілген жауапты былай сипаттады: «Кейбіреулері есінен айнып, құлап жатты; басқалары қатты жылап, өзін ұстай алмады, ал тағы басқалары өте қайғылы түрде жылады, көптеген басқалары үнсіз жылады. Ал кейде біреулердің жандық күйзелісі, салыстырмалы түрде аз болса да, олардың денелеріне әсер етіп, кейбір таңғажайып, ерекше дене қимылдарына себеп болды». Желдеткіштер бұл мәселеге сақтықпен қарады, осы жауаптарды ынталандырмады да, теріске шығармады да, бірақ адамдар өз мойындауларын әртүрлі жолдармен білдіре алатынын мойындады.
Қайта құру
Сотталу кезеңі ұзаққа созылды, себебі болашақ мүмін өмірінде жаңарудың белгісін күтті. Жаңарушылардың пікірінше, қайта туу – тек сыртқы сенімнің білдірілуі немесе христиандыққа бейімделу ғана емес. Олар бұл – Киелі Рухтың бірден болатын, табиғи емес ісі, адамға "Мәсіхтің әсемдігін жаңаша сезіну, Құдайды жақсы көруге деген жаңа ынта мен Құдайдың қасиетті заңын орындауға деген берік міндеттеме" сыйлайтын нәрсе деп сенді. Жаңарудың рас екендігі өзіңді-өзің тексеру арқылы анықталды, және ол бірден болғанмен, мүмін оның орын алғанын бірте-бірте сезінуі мүмкін. Жаңару әрқашан құтқару сенімімен, өкінішпен және Құдайға деген махаббатпен бірге жүреді – бұл түрлену тәжірибесінің барлық жақтары, әдетте, тәлімді пастордың басшылығымен бірнеше күн немесе аптаға созылады. Шын түрлену адамның санасы жаңа түсінік пен Інжіл туралы жаңа махаббатқа ашылғанда басталады. Осы түсінікке жеткеннен кейін, олар Мәсіхке сеніп, құтқарылу үшін тек Оған ғана сүйенеді. Сонымен қатар, күнәға деген жек көру және оны жүректен жоюға деген ниет пайда болады, бұл күнәдан өкінуге немесе одан бас тартуға негіз салады. Жаңарушылар шын түрленуді (Құдайға деген махаббат пен күнәға деген жек көрумен шақырылған) жалған түрленуден (тозақтан қорқумен шақырылған) ажырата білді.
Жұбаныш
Шынайы наным адамның таңдалғандардың қатарында екенін білдіретін, бірақ құтқарушы сенімге ие болған адам да өзінің таңдалуы мен құтқарылуына күмәндануы мүмкін еді. Жаңарушылар құтқарылуға сенімділіктің христиандық пісіп-жетілу мен қасиеттілік нәтижесі деп үйреткен. Жаңадан сенгендер өздерінің рухани дамуын тексеріп, сенімділік табуға шақырылды. Джонатан Эдвардстың "Діни құштарлықтар" атты трактаты, жаңадан сенгендерге шынайы "діни құштарлықтар" немесе рухани лебіздердің, мысалы, Құдайға деген өзімшіл сүйіспеншілік, жақсы жаңалықтың құдайлық шабыттан келгеніне сенімділік және басқа да христиандық ізгіліктердің болуын тексеруге көмектесу үшін жазылған. Дегенмен, бұрынғы тәжірибелерді ғана еске алу жеткіліксіз еді. Жаңарушылар сенімділікке күнәні жою және рақым құралдарын пайдалану арқылы иман мен қасиеттілікте өсуге белсенді түрде ұмтылу арқылы ғана қол жеткізілетінін айтты. "Діни құштарлықтар" кітабында Эдвардс қарастырған соңғы белгі – "христиандық тәжірибе" болды және ол осы трактатында осы белгіге ең көп орын берді. Сенімділік іздеу жаңа сенген адамнан саналы күш-жігерді талап етті және оны жүзеге асыруға айлар, тіпті жылдар қажет болды.
Әйелдер
Аян әйелдердің өмірінде маңызды рөл атқарды, бірақ оларға көбінесе уағыз айтуға немесе басшылық қызметтерге ие болуға рұқсат берілмеді. Діни құлшыныстың терең сезімі әйелдерді, әсіресе, өз сезімдерін талдауға, оларды басқа әйелдермен бөлісуге және жазбаға түсіруге ынталандырды. Олар өз шешімдерін дербес қабылдауға бейімделді, мысалы, күйеу таңдау мәселесінде. Осы өзіне үңілу көптеген әйелдерді күнделік жүргізуге немесе өмірбаян жазуға жетеледі. Коннектикут штатының Солтүстік Хейвен қаласындағы шаруа әйелі Ханна Хитонның (1721–1794) өмірбаяны Ұлы ояну кезіндегі оқиғаларын, Шайтанмен болған кездесулерін, оның интеллектуалдық және рухани дамуын, сондай-ақ шаруа қожалығындағы күнделікті өмірін баяндайды. Филис Уитли – алғаш рет жарияланған қара нәсілді әйел ақын. Ол Америкаға әкелінгеннен кейін бала кезінде христиан дініне келді. Оның сенімдері шығармаларында айқын көрінеді; ол "Африкадан Америкаға әкеліну туралы" атты өлеңінде, пұтқа табынушы жерден алынып, отарларда христиандықпен танысу жолын сипаттайды. Уитли жандануларға, әсіресе Джордж Уайтфилдке қатты әсер етті, ол оның өлімінен кейін оған "Әділ құтқарушы" деп атаған өлең арнады. Сара Осборн ояну кезеңіндегі әйелдердің рөліне тағы бір қырлы бұрылыс қосады. Ол Род-Айленд штатындағы мектеп мұғалімі болды, оның жазбалары сол заманның рухани және мәдени құлшынысын көрсетеді, оның ішінде 1743 жылғы естеліктері, түрлі күнделіктері мен хаттары, сондай-ақ 1753 жылы анонимді түрде жарияланған "Шын христиандықтың табиғаты, нақтылығы және дәлелі" кітабы бар.
Африкалық американдықтар
Бірінші Ұлы ояну американдықтардың Құдайға, өздеріне, айналасындағы әлемге және дінге деген түсінігінде өзгерістерге әкелді. Оңтүстік Тайдуотер мен Лоу-Кантриде баптистер мен методистердің уағыздаушылары ақ және қара адамдарды да дінге айналдырды. Кейбіреулері дінге келген кезде құл болған, ал басқалары бос болған. Кавказдықтар қара терілі адамдарды өз шіркеулеріне қабылдап, олардың діни тәжірибелерін маңызды деп санай бастады, сонымен қатар оларды қауымдарда кеңесшілер, дьякондар және тіпті уағыздаушылар ретінде белсенді рөлдерге қабылдады, бірақ соңғысы сирек кездесетін жағдай еді. Рухани теңдік туралы жаңалық көптеген құлдарға ұнады, ал Африканың діни дәстүрлері Солтүстік Америкада әлсіреген сайын, қара нәсілді адамдар алғаш рет христиандықты көптеп қабылдады. Оңтүстік колониялардағы евангелистік көшбасшылар солтүстік колониялардағылардан гөрі құлдық мәселесімен жиірек айналысты. Дегенмен, көптеген көшбасшылар құл иелері құлдарға білім беру керек екенін, осылайша олар сауатты болып, Киелі кітапты оқып, зерттей алуларын жариялады. Көптеген африкалықтар ақыры білім алу мүмкіндігіне ие болды. Джордж Уайтфилдтің уағыздары теңдік туралы идеяны таратып, африкалықтар үшін рухани теңдікке жол ашты, бірақ олардың көпшілігі құл болып қалды. Уайтфилд құлдарды қатыгездікпен ұстаған құл иелерін және оларды оқытпағандарды сынады, бірақ құлдықты жою ниеті болмады. Ол Грузияда құлдықты қайта орнату үшін күш салды және өзі құл иегері болды. Уайтфилд евангелистер арасында кең таралған сенімді бөлісті: дінге келгеннен кейін құлдар жұмақта нағыз теңдікке ие болады. Құлшылыққа қатысты ұстанымына қарамастан, Уайтфилд көптеген африкалықтар арасында беделді болды. Сэмюэл Дэвис – пресвитериан дінінің пасторы, кейін Принстон университетінің төртінші президенті болды. Ол африкалық құлдарға уағыздады, олардың көпшілігі христиан дініне айналды. 1757 жылы Дэвис саяхаты барысында кездескен құлдың діни құлшынысы туралы хат жазды. "Мен бейтаныс елге әкелінген, бостандықты ешқашан сезінбейтін кедей құлмын. Өз елімде тұрып, сіздердің көптеп айтып жүрген Иса туралы ешнәрсе білмедім. Мен өлгенімде не болатынына мүлдем мән бермей өмір сүрдім, бірақ қазір мұндай өмірге болашақ жоқ екенін көріп отырмын, сондықтан сізге келіп отырмын, мырза, маған Иса Мәсіх және Құдайға деген міндетім туралы жақсы нәрселер айтыңыз, өйткені мен енді бұрынғыдай өмір сүрмеймін деп шештім." Дэвис осындай қызығушылықты көптеген қара нәсілді адамдардан естіп үйренді, олар оянуға қатысты. Ол қара нәсілді адамдар жеткілікті білім алған жағдайда ақ нәсілді адамдармен бірдей білімге ие бола алады деп сенді және құл иелерінің құлдарға сауатты болуға рұқсат беруінің маңыздылығын атап өтті, осылайша олар Киелі кітаптың нұсқауларымен жақсы таныса алады. Оянудың эмоционалды құлшылық етуі көптеген африкалықтарға ұнады және африкалық көшбасшылар оянудан кейін көп ұзамай пайда бола бастады. Бұл тұлғалар Америка колонияларында алғашқы қара қауымдар мен шіркеулердің құрылуына жол ашты. Америка революциясына дейін Оңтүстік Вирджинияда, Оңтүстік Каролинада және Джорджияда алғашқы қара баптистік шіркеулер құрылды; Вирджинияның Петерсбург қаласында екі қара баптистік шіркеу құрылды.
Ғылыми түсіндірме
"Ұлы ояну" идеясын тарихшы Джон Батлер тұманды және шамадан тыс еселенген деп сынаған. Ол тарихшыларға "Ұлы ояну" терминін қолданудан бас тартуды ұсынды, себебі 18 ғасырдағы жаңғырулар американдық колониялардың жартысында ғана болған аймақтық құбылыстар еді және американ діні мен қоғамына тигізген әсері шамалы болды. Тарихшылар осы оянудың Америка революциясына, одан кейін болған саяси оқиғаға қандай әсер еткені туралы пікірталас жүргізіп келеді. Алан Хаймерт оның маңызды әсерін көрсетеді, бірақ көптеген тарихшылар оның әсері аз болды деп есептейді.
Ғылыми зерттеулер
Бономи, Патрисия Ю. Аспанның қамқорлығы астында: Колониялық Америкадағы дін, қоғам және саясат. Оксфорд университетінің баспасы, 1988 жыл.
Бумстед, Дж. М. «Мен құтылу үшін не істеуім керек?»: Колониялық Америкадағы Ұлы ояну. 1976 жыл, Томсон баспасы.
Шойнский, Михаль. Ояну риторикасы: Ұлы ояну уағыздаушыларының тілі. 2016 жыл, Vandenhoeck & Ruprecht.
Конфорти, Джозеф А. Джонатан Эдвардс, діни дәстүр және американдық мәдениет. Түнгі Каролина университетінің баспасы, 1995 жыл.
Фишер, Линфорд Д. Үндістердің Ұлы оянуы: Дін және ерте Америкадағы жергілікті мәдениеттердің қалыптасуы. Оксфорд университетінің баспасы, 2012 жыл.
Гаустад, Эдвин С. Жаңа Англиядағы Ұлы ояну (1957).
Гоен, К. С. Жаңа Англиядағы қайта жандану және сепаратизм, 1740–1800: Қатаң конгрегационалистер және бөлек баптистер Ұлы оянуда. 1987 жыл, Веслиан университетінің баспасы.
Хатч, Натан О. Америка христиандығының демократиялануы. 1989 жыл.
Айзек, Рис. Вирджинияның трансформациясы, 1740–1790. 1982 жыл, баптистерге баса назар аударылған.
Кидд, Томас С. Бостандық құдайы: Американдық революцияның діни тарихы. (2010).
Ламберт, Фрэнк. Құдайлық сатушысы: Джордж Уайтфилд және Атлант мұхитының арғы жағындағы қайта жанданулар. (1994).
Маклауглин, Уильям Г. Қайта жанданулар, оянулар және реформалар: Америкадағы дін мен әлеуметтік өзгерістер туралы эссе, 1607–1977. (1978).
Шмидт, Ли Эрик. Киелі жәрмеңкелер: Шотландия және американдық қайта жанданушылдықтың қалыптасуы. (2001).
Шмоттер, Джеймс В. «Клирикалық кәсібиліктің ирониясы: Жаңа Англияның қауымдық қызметшілері және Ұлы ояну». American Quarterly, 31 (1979), статистикалық зерттеу.
Смит, Лиза. Колониялық американдық газеттердегі алғашқы Ұлы ояну: өзгеріп жатқан оқиға. (2012).
Виниарски, Дуглас Л. Жарық еліне қараңғылық түседі: Он сегізінші ғасырдағы Жаңа Англиядағы діни оянуларды бастан кешіру. (Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 2017). xxiv, 607 бет.
Bumsted, J. M. "What Must I Do to Be Saved? ": The Great Awakening in Colonial America 1976, Thomson Publishing, Choiński, Michał. The Rhetoric of the Revival: The Language of the Great Awakening Preachers. 2016, Vandenhoeck & Ruprecht, Conforti, Joseph A. Jonathan Edwards, Religious Tradition and American Culture University of North Carolina Press. 1995. Fisher, Linford D. The Indian Great Awakening: Religion and the Shaping of Native Cultures in Early America Oxford University Press, 2012. Gaustad, Edwin S. The Great Awakening in New England (1957)
Goen, C. C. Revivalism and Separatism in New England, 1740–1800: Strict Congregationalists and Separate Baptists in the Great Awakening 1987, Wesleyan University Press, Hatch, Nathan O. The Democratization of American Christianity 1989. Isaac, Rhys. The Transformation of Virginia, 1740–1790 1982, emphasis on Baptists
Kidd, Thomas S. God of Liberty: A Religious History of the American Revolution (2010). Lambert, Frank. Pedlar in Divinity: George Whitefield and the Transatlantic Revivals; (1994)
McLoughlin, William G. Revivals, Awakenings, and Reform: An Essay on Religion and Social Change in America, 1607–1977 (1978). Schmidt, Leigh Eric. Holy Fairs: Scotland and the Making of American Revivalism (2001)
Schmotter, James W. "The Irony of Clerical Professionalism: New England's Congregational Ministers and the Great Awakening", American Quarterly, 31 (1979), a statistical study
Smith, Lisa. The First Great Awakening in Colonial American Newspapers: A Shifting Story (2012)
Winiarski, Douglas L. Darkness Falls on the Land of Light: Experiencing Religious Awakenings in Eighteenth Century New England (U of North Carolina Press, 2017). xxiv, 607 pp.
Тарихнама
Маклауглин, Уильям Г. "Эссеге шолу: Американ революциясы діни жаңару ретінде: "Бір елде мыңжылдық". Жаңа Англия тоқсаны, 1967, 40(1): 99–110.
Негізгі дереккөздер
Джонатан Эдвардс, (С. Гоен, редактор) Ұлы ояну: Адал баяндама, замандас пікірлері мен хаттарының жинағы; 1972, Йель университетінің баспасы, Алан Хеймерт және Перри Миллер редакциясы; Ұлы ояну: Дағдарысты және оның салдарына қатысты құжаттар, 1967.
Дэвис, Самуил. Маңызды мәселелер бойынша уағыздар. Альберт Барнс редакциясы. 3 томдық. 1845, қайта басылым 1967.
Гиллиз, Джон. Джордж Уайтфилд пастордың естеліктері. Нью-Хейвен, КН: Уитмор және Бэкингем, және Х. Мэнсфилд, 1834.
Джаррат, Деверо. Девреу Джаррат пастордың өмірі. Америкадағы дін, ред. Эдвин С. Гаустад. Нью-Йорк, Арно, 1969.
Davies, Samuel. Sermons on Important Subjects. Edited by Albert Barnes. 3 vols. 1845. reprint 1967
Gillies, John. Memoirs of Rev. George Whitefield. New Haven, CN: Whitmore and Buckingham, and H. Mansfield, 1834. Jarratt, Devereux. The Life of the Reverend Devereux Jarratt. Religion in America, ed. Edwin S. Gaustad. New York, Arno, 1969.