Кіріспе

Италиялық жазушы және ертегілер жинақшысы Джованни Франческо "Джанфранческо" Страпарола, сонымен қатар Зоан немесе Зуан Франческо Страпарола да Караваджо (шамамен 1485–1558 жж.) – итальяндық поэзия жазушысы, әңгімелер жинақтаушы және жазушы. Өмірінің бір кезеңінде ол Караваджодан Венецияға көшіп, екі томдық «Көңілді түндер» немесе «Ұсыныс түндері» атты әңгімелер жинағын жариялады. Бұл жинақта бүгінгі таңда белгілі ертегілердің Еуропадағы алғашқы басылған нұсқалары бар.

Өмір

Страпароланың өмірі туралы оның жарияланған еңбектеріне қатысты бірнеше мәліметтерді қоспағанда, көп нәрсе белгілі емес. Ол шамамен 1485 жылы Италияның Караваджо қаласында (Миланның шығысындағы Ломбардия жазығында) дүниеге келген. Дегенмен, 1508 жылға дейін оның өмірінен ештеңе белгілі емес, ол Венецияда болған, онда ол өзінің Opera nova de Zoan Francesco Straparola da Caravaggio novamente stampata (Жаңа еңбектер) атты кітабының титулдық бетіне «Зоан» деп қол қойған. «Қызықты түндер» атты алғашқы томды шығару алдында Страпарола 1550 жылдың 8 наурызында Венеция билігінен басып шығаруға рұқсат алған, бірақ рұқсатта «Зуан Франческо Сстрапарола да Караваджо» деп жазылған. Страпарола 1558 жылы қайтыс болды делінеді. Бірақ оның өлімі ертерек болған болуы мүмкін, себебі 1556 немесе 1557 жылғы басылымнан кейін автордың ағаш кескініндегі портреті және «All’instanza dall’autore» (автордың өтініші бойынша) деген сөздер жұмыстан жоғалып кеткен. Баспагер – Комин да Трино, Венеция. Бұл, мүмкін, Страпароланың өлімін 1558 жылға дейін жылдыруы мүмкін (Боттигеймер сол кездегі обаға байланысты 1555 жылды, ал оның өлімі Венецияның 1550 немесе 1560 жылдардың басындағы өлім тізімінде тіркелмегендіктен, Венециядан басқа қалада болды деп санайды). Венецияда тумаған, білімді адам ретінде Страпарола мұғалім, жеке хатшы немесе меценат үшін «көлеңкелі жазушы» лауазымын атқарған болуы мүмкін.

Атауы

"Страпарола" есімі Джованни Франческоның нақты аты болмауы мүмкін. Боттигеймер "Страпарола" атауының итальян тіліндегі "страпарларе" етістігінен туындаған лақап есім екенін, ол "әлдеқөп сөйлеу" немесе "мағынасыз сөздер айту" мағынасын білдіреді деп санайды. Зипс бұл есімнің "сөзқұмар" дегенді білдіретінін айтады. Лақап ат қолдануы түсінікті, себебі он алтыншы ғасырдағы Венецияда сатиралық туындыларды жариялау автор үшін жеке қауіптің көзі болуы мүмкін еді.

Жаңа шығармалар

1508 жылы Венецияда Страпарола өзінің Opera nova de Zoan Francesco Straparola da Caravazo novamente stampata (Жаңа еңбектер) атты еңбегін жариялады, онда сонеттер, страмботти (сатирикалық өлеңдер), эпистрлер (хаттар) және капитоли (сатирикалық поэзия) кірді. Ол 1515 жылы қайта басылды.

Қиялмен өткен түндер

1551 жылы, сондай-ақ Венецияда, Страпарола өзінің Le Piacevoli Notti Di M. Giovanfrancesco Straparola da Caravaggio-ның бірінші томын жариялады, ол көбінесе "Қызықты түндер" немесе "Жаңылғыш түндер" деп аударылады, бұл жұмыстың екінші томы 1553 жылы жарық көрді. "Қызықты түндер" – Страпароланың ең танымал туындысы, онда барлығы жетпіс бес әңгіме, мысал және ертегі бар (Страпарола 1894, 1-томда 25; 2-томда 50). Әңгімелер тарауларға емес, түндерге бөлінген және Боккаччоның "Декамерон" (1350–52) еңбегіндегі баяндау стиліне ұқсас. Бұл – итальяндық аристократтардың, әйелдер мен ерлердің жиналысы, олар ән айту, билеу және әңгіме айту арқылы көңіл көтереді, ал "Қызықты түндерге" жұмбақтар (тапсырмалар) қосылған. [Боккаччо 2010 жылғы басылымын Страпарола 1894 жылғы басылымымен салыстырыңыз.] "Қызықты түндер" кітабының екінші кітабындағы "Тігіншінің шәкірті" немесе "Маэстро Латтантио және оның шәкірті Диониги" (Страпарола 1984, 2-том, 102–110) әңгімесі, алғаш рет екінші томда жарық көргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң шіркеудің ықпалымен алынып тасталды, ал кітаптың толық жинағы 1580 және 1624 жылдар аралығында тыйым салынған кітаптардың бірнеше тізіміне енді. "Қызықты түндердегі" көптеген әңгімелердің бұрынғы еңбектерден, әсіресе 15/16 ғасырларда өмір сүрген неаполитандық заңгер Гироламо Морлиниден алынғаны айтылады. Оның "Novellae, fabulae, comoedia" еңбегі 1520 жылы жарық көрген. Бүгінде кем дегенде бір жағдайда Гироламо Морлинидің есімі баспа бетінде "Жаңылғыш түндермен" байланыстырылған. Оның сөзін дұрыс түсінсек, Страпарола мұны ешқашан жоққа шығармаған. Екінші томның алғы сөзінде Страпарола: ". . осы томда жазылған және жинақталған [тек 2-томда ма?] менікі емес, бірақ мен осы және сол адамдардан заңсыз алған мүліктер. Шындығында, мен олар менікі емес екенін мойындаймын, егер мен басқаша айтсам, өтірік айтқан болар едім, бірақ мен оларды әйелдер, ақсүйектер, білімді адамдар мен джентльмендер демалыс үшін айтқандай етіп адал түрде жаздым" деп жазды. Зипс бір кезде "Страпарола түпнұсқа автор емес еді" деген пікірді білдірген. Ренессанс Италиясында "рамкалық әңгіме" авторга басқа авторлардың әңгімелерін басып шығаруға байланысты сынды азайтуға мүмкіндік берді, өйткені олар тек естігендерін жазып алды деп, түпнұсқа авторлықтан бас тартты. Бұл арнауға "Джованни Франческо Страпароладан" деген қол қойылған болса да, Боттигеймер 1- және 2-томдар арасындағы баяндау стиліндегі өзгерістер, әңгімелердің өзінде де, рамкалық әңгімелерде де, Страпароладан басқа біреу екінші томды жұмыс істеген немесе аяқтаған болуы мүмкін екенін, тіпті Морлинидің "Novellae"-ынан кейбір әңгімелерді кездейсоқ түрде алған болуы мүмкін екенін ұсынады.

Басты оқиғаның ашылуы

Әңгімелердің сюжетіне қатысты, Страпарола қазіргі ертегілерде жиі кездесетін "көтеріліс сюжетін" немесе "көтеріліс ертегісін" жасаған болуы мүмкін деп ұсынылған. "Көтеріліс" сюжеті кедей адамды – ер немесе әйел, қыз немесе ұлды алып, сиқырдың көмегімен байлыққа алып келетін некеге ие етеді: "жалқылық – сиқыр – неке – байлық". Дегенмен, бұл әлі толыққанды дәлелденген жоқ. Страпароланың "көтеріліс" ертегілері деп есептелетіндерге "Ақымақ Петр" кіреді: сөйлейтін балықтың және оның сиқырлы күштерінің арқасында қала ақымағы патша болады; "Фортунио және Сирена": жетім бала жануарлар берген сиқырлы күшті патшалық некеге тұру үшін пайдаланады; "Адамантина және Қуыршақ": сиқырлы қуыршақ екі әйелге патшалық некеге тұруына көмектеседі; және "Константино Фортунато": сөйлейтін мысық иесіне неке мен байлық әкеледі.

Кейінгі жазушыларға әсері

Мэм де Мурат (1670–1716), өзі ертегі жазушы, 1699 жылы «әркім, оның ішінде өзі де, әңгімелерін «Страпароладан» алғанын» айтқан. Страпароланың кейбір ертегілері немесе олардың сюжет элементтері кейінгі авторлардың шығармаларында кездеседі. Бірақ осы ұқсастықтар ғана «Күлкілі түндердегі» кез келген сюжеттің немесе сюжеттік желінің Страпароладан бастау алғанын растамайды. Джанбатиста Базильдің (1575?–1632) «Перуонто» және мадам д’Аулнойдың (1650?–1705) «Дельфин» шығармалары Страпароланың «Ақымақ Питер» ертегісімен бірдей сюжеттік желіні бөліседі, бірақ оларға қосымша моральдық сабақтар қосылған: ақымақ/ұсқынсыз кейіпкер балық/дельфинді босатып, одан кез келген тілегін сұрайды. (Базиль 2007, 32–41 және д’Аулной 1892, 509–535-ті Страпарола 1894, 1: 102–110-мен салыстырыңыз.) Базильдің «Кальюзо» және Шарль Перроның (1628–1703) «Мысық-шебер немесе Аяқкиімдегі мысық» шығармалары Страпароланың «Костантино Фортунато» ертегісімен бірдей сюжеттік желіні ұстанады: басты кейіпкер сөйлейтін мысықты мұраға алады, ол оның иесіне патшалық үйлену мен байлық әкеледі. (Базиль 2007, 145–150 және Перро 1969, 45–57-ні Страпарола 1894, 2: 209–214-пен салыстырыңыз.) Гриммнің (1785–1863 және 1786–1859) «Дер Айзенханс» («Темір Джек») «Геррино мен жабайы адам» ертегісімен бірдей негізгі сюжетке ие: басты кейіпкерге оның ізденісінде ол босатып жіберген жабайы адам көмектеседі. (Гримм 1972, 612–620-ді Страпарола 1894, 1: 221–236-мен салыстырыңыз.) Гримм ағайындары ертегілерді өңдеп жасамаған, олар ұрпақтан ұрпаққа жеткен халық ертегілерін жинап, жариялаған. Осы факт «Герриноның» Страпароланың өнегелі ертегілері емес, жинақталған халық ертегілерінің бірі екенін көрсетеді. Страпароланың «Анцилотто» ертегісінің сюжеті Джозеф Джейкобстың 1916 жылғы жинағындағы «Билейтін су, ән шырқайтын алма және сөйлейтін құс» ертегісінде кейбір айырмашылықтармен жақын түрде орындалады: патша балаларымен кездесуіне жол бермеу үшін оларды орындауға тиіс тапсырмаларға жібереді. (Страпарола 1894, 1 том: 186–198-ді Джейкобс 1916, 51–65-пен салыстырыңыз.) Осы жинақта Жакобтың «Ұры-шебер» атты әңгімесі де бар, ол Страпароланың «Жасырын Ұры Қассандрино» ертегісімен бірдей сюжетті ұстанады: судья немесе лорд ұрының қаншалықты шебер екенін дәлелдеуін талап етеді, әйтпесе оны өлтіреді. (Джейкобс 1916, 121–128-ді Страпарола 1894, 1: 20–27-мен салыстырыңыз.) Базильдің «Қаз» ертегісі Страпароланың «Адамантина және қуыршақ» ертегісімен бірдей сюжеттік желіні бөліседі: екі кедей қарындасқа сыйлық беретін қуыршақ/қаз оларды патшалық үйленуге жеткізеді. (Базиль 2007, 397–401-ді Страпарола 1894, 1: 236–245-пен салыстырыңыз.) Итало Кальвино өзінің «Fiabe italiane» атты еңбегін құрастыруда Страпароладан шабыттанды.