Кіріспе

Чарльз есімі – ағылшын және француз тілінде сөйлейтін елдерде кең таралған еркек есімі. Ол протогерман тіліндегі (руналық жазуда) немесе *karilaz (латын әліпбиінде) атауының француз тіліндегі түрінен шыққан, мағынасы "еркін адам" болған. Бұл сөздің ежелгі ағылшын тіліндегі түрі – Мерсия королі Кэрлдің аты ретінде қолданылған Ċearl немесе Ċeorl, бірақ Англияны нормандар басып алғаннан кейін қолданыстан шығып кетті. Бұл есімді ең әйгілі қолданған адам – Шарльман (Ұлы Шарль), сол кезде ол латын тілінде Karolus (мысалы, Vita Karoli Magni) деп жазылған, кейіннен Carolus деп те аталды.

Этимология

Атаудың этимологиясы – "еркін адам" деген мағынаны білдіретін жалпы герман тіліндегі *karilaz есімі, ол ағылшын тілінде churl (< көне ағылшын тіліндегі ċeorl) түрінде сақталған, және орта ағылшын кезеңінде бұл сөздің ескірген мағынасы қалыптасқан. Кейбір герман тілдерінде, мысалы, голланд және неміс тілдерінде, бұл сөз екі бөлек мағынада қолданылады. Голланд тілінде Karel – есім, ал kerel – "жігіт, жігіт, адам" деген мағынадағы зат есім. Charles түріндегі бастапқы жазудағы ch әрпі орта ескі француз тілінде (Francien) латын тіліндегі ca тобының [tʃa] дыбысына айналуына, ал соңғы s әрпі ескі француз тіліндегі еркек есімдердің бұрынғы жағдайына (cas sujet) сәйкес келеді, мысалы, Giles немесе James (< латынша us, қараңыз испан/португал тіліндегі Carlos). Тарихи тіл білімі және индоевропалық тілдерді зерттеуші Юлиус Покорныйдың сөзіне göre, Charles атауының түбір мағынасы – "қарт кісі", ол индоевропалық *ĝer сөзінен шыққан, мұнда ĝ – жіңішке дауыссыз, яғни "ұстау; қартаю; дән". Қарт адам тозып, қартайып, шашы ағарады. Кейбір славян тілдерінде Charles (Karel және т.б.) үшін балама ретінде Драго (және оның түрлері: Драгомир, Драгослав және т.б., барлығы drag тамырына негізделген, 'құрметті') аты қолданылған. Бұл латын тіліндегі carus 'құрметті' сөзінен Carl сөзінің шыққандығы туралы бұрыс этимологияға негізделген. Мысалы, словен саясаткері Карел Дежман (1821–1889), сондай-ақ Драготин Дежман, және словен тарихшысы Драготин Лончар (1876–1954), шағын Карл болып су баптыстырылған.

Ерте орта ғасырлар

Бұл атау германдық атауларға тән емес, өйткені ол екі элементтен құралмайды, тек "еркін адам" деген мағынаны білдіретін сөзден тұрады. Ceorl сөзінің мағынасы бір жағынан eorl (Ежелгі норвегтік jarl) – "ақсүйек адам", ал екінші жағынан þeow (Ежелгі норвегтік þræll) – "бағынышты адам, құл" деген ұғымдармен қарама-қайшы келеді. Осы себепті, бұл атау герман королінің атына сай келмейтін сияқты көрінеді, бірақ ол Мерсияның Керл (Cearl) есімді патшасында кездеседі – Беде Англосаксондықтар тарихында (Historia ecclesiastica gentis Anglorum) айтылған алғашқы мерсиялық патша. Англосаксондық патшалық есімдердің ерекшелігі – ең ерте кезеңдегі (6-7 ғасырлар) көптеген билеушілердің монотематикалық (жай) есімдері болса, 8 ғасырдан бастап стандартты дитематикалық (құрама) есімдер кеңінен таралды. Мысалы, Кент патшасы Мулдың (7 ғасыр) есімі "есек" деп аударылады. Герсталь мен Альпайданың ұлы Чарльз Мартель заңды бала болмаған немесе көп әйелдік некеден туған, сондықтан ол "еркін адам" болғанымен, ақсүйек тегінен емес еді. 718 жылғы Суассон шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Чарльз Мартель өзін франктар герцогы деп жариялады. Чарльздың үлкен ұлы Карлман (шамамен 710-754 жж.) аталды, бұл атауда carl элементінің кездесуі сирек жағдай. Фредегар жылнамасында Карлман Ландендік Пепиннің әкесі ретінде, демек Чарльз Мартельдің арғы атасы ретінде көрсетілген. Бұл Карлман есімін 6 ғасырға жатқызады және Carl есімінің Карлманның қысқартылған түрі болу мүмкіндігін ашады. Carl префиксі бар тағы бір құрама есім – Карлофред (Carlefred), ол 7 ғасырда кездеседі. Ал суффикс ретінде ол сирек кездесетін аттарда қолданылады: Альткарл және Гундекарл (тиісінше 9-шы және 11-ші ғасырлар). Карл I (742-814) Чарльз Мартельдің немересі болды. Карл I билік еткеннен кейін бұл есім онымен және оның Каролинг әулетімен тығыз байланысты болды. Карл I-ден кейін Карл (Карол) атауы славян тілдерінде ("патша" деген мағынада: чех және словак тілдерінде král, поляк тілінде król; оңтүстік славян тілдерінде kral крал, krȃlj краљ; орыс тілінде король), балтық тілдерінде (лат. karalis, литва. karalius) және венгр тілінде (király) "патша" деген стандартты сөз болып қалыптасты. Карл I-нің ұлы Кіші Карл мұрагерсіз қайтыс болды, бірақ бұл есім 9 ғасырдағы Каролинг әулетінің шежіресінде бірнеше рет кездеседі: Чарльз Бассыз (823-877), Чарльз Семіз (839-888), Прованс Чарльзы (845-863), Чарльз Бала (847/848-866) және Чарльз Жасыраусыз (879-929).

Орта ғасырдың соңына дейінгі және ерте заманауи тарих

Атауы жоғары орта ғасырларда сақталған (Карл, Төменгі Лотарингия герцогы; Карл, Валуа графы; Карл I, Фландрия графы (1882 жылы қасиетті деп жарияланған Карл І, «Жақсы Карл»); Карл I Неаполь; Карл I Венгрия). Карл Сверкерсон 12 ғасырда Швеция королі болған, 17 ғасырда Карл “IX” жасаған генеалогиялық ойдан шығарылған деректерге сүйене отырып, «Карл VII» деп есептелген, бірақ шын мәнінде Швецияның осы есімді алғашқы королі. Карл Германияда Карл IV, Киелі Рим императоры (1316–1378, Шарль Великий, Карл Түлкілі және Карл Семізден кейін «төртінші» деп саналады) және Францияда Франция королі Карл IV (1294–1328, Шарль Великий, Карл Түлкілі және Карл Қарапайымнан кейін «төртінші» деп саналады) патшалық есім ретінде қайта пайда болады және кеш орта ғасырларда салыстырмалы түрде кең таралған (Карл I, Савой герцогы, Карл III, Савой герцогы). Карл V, Киелі Рим императоры (1500–1558) Габсбургтер Испаниясында Карл есімді патшалар дәстүрін қалыптастырады (Карл VI, Киелі Рим императоры, Испанияның Карл II, Испанияның Карл III, Испанияның Карл IV). Швеция патшаларының нөмірлеу жүйесі қазіргі заманда Карл X, Карл XI, Карл XII, Карл XIII, Карл XIV және Карл XV-пен жалғасты. Англияның Карл I (1600–1649) соңынан Англияның Карл II (1630–1685) келеді. Каролина провинциясы Карл II билігі кезінде Карл I есімімен аталады.

Карл III Филипп, Палатинат сайлаушысы (1661–1742).

Қазіргі тарих

Карлизм – Испанияда Бурбон әулетінің тағында жеке тармағын орнатуға ұмтылған саяси қозғалыс. Бұл тармақ 1788–1855 жылдары өмір сүрген Молина графы Инфанте Карлостан тараған. Ол мұрагерлік заңдарына қатысты даулар мен Бурбон әулетінің Альфонсин тармағына тараған кең тараған наразылықтың нәтижесінде құрылды. Қозғалыс 1830 жылдары ең күшті болды, Карл соғыстарына себеп болды. 1898 жылы Испанияның испан-американ соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін қайта жанданып, 1975 жылы Франко режимі аяқталғанға дейін әлеуметтік және саяси күш ретінде сақталды. Чарльз Флойд (1782–1804) Льюис және Кларк экспедициясындағы жалғыз қаза тапқан адам. Чарльз ДеРудио (1832–1910) – итальяндық аристократ, Наполеон III-ті өлтіруге әрекеттенген, кейін АҚШ армиясында 7-ші атты әскерде қызмет еткен офицер. Чарльз Альберт Варнум (1849–1936) Литтл Бигхорн жорығындағы барлаушылардың командирі болды және Wounded Knee шайқасынан кейінгі қақтығыстағы ерлігі үшін Құрмет медалімен марапатталды. "Жалғыз" Чарли Рейнольдс (1842–1876) Литтл Бигхорн шайқасында қаза тапқан АҚШ-тың 7-ші кавалерия полкінің барлаушысы болды. Карл 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында АҚШ-та кең таралған еркек есімі болды, 1887 жылдан 1938 жылға дейін АҚШ-тағы ең танымал 30 есімнің қатарында болды, ал 1980-жылдарға дейін үздік 100-дікке кірді, бірақ содан бері 500-ден төмен түсті. Чарльз 1880 жылдан бері АҚШ-тағы ең танымал 100 есімнің қатарында болды. Бұған қоса, ол Англия мен Уэльстегі ең танымал 100 есімнің бірі болып табылады; Ұлыбританияның қазіргі королі және басқа да Достастық елдерінің королі Чарльз III – осы есімнің танымал иесі.

Саясатта

Аты ЖарнамасыЧарльз "Бубба" Чейни Луизиана саяхатшысыЧарльз Фрэнсис Адамс аға американдық конгрессмен және елші, Джон Адамстың немересіЧарльз Эдвард Беннетт Флоридадан американдық демократ конгрессменіЧарльз Бент Нью-Мексико аумағының алғашқы губернаторы, 1847 жылы өлтірілгенЧарльз Джозеф Бонапарт бұрынғы АҚШ Бас прокурорыЧарльз Брэдлоу британдық саяси белсендісі және радикалды атеист, Ұлттық секулярлық қоғамның негізін қалаушыЧарльз Кэрролл оф Кэрролтон АҚШ Тәуелсіздік декларациясын қол қойған соңғы тірі адам (1832 жылы қайтыс болды)Чарльз Колсон АҚШ Ричард Никсонның Бас кеңесшісі, Уотергейт жанжалына қатысқанЧарльз Магилл Конрад бұрынғы американдық Соғыс хатшысыЧарльз Эдвард Бандаранаике Кореа Шри-Ланкалық сингал юрисіЧарльз Кертис 31-ші американдық вице-президент, Герберт Гувердің басшылығыменЧарльз Г. Доуз 30-шы американдық вице-президент, Калвин Кулидждің басшылығыменЧарльз Девенс бұрынғы АҚШ Бас прокурорыШарль де Голль француз әскери басшысы және мемлекет қайраткеріЧарльз Эдвард Перри де Сильва Шри-Ланкалық сингал юрисі және саяхатшысыЧарльз Персиваль де Сильва Шри-Ланкалық мемлекеттік қызметкер және саяхатшысыЧарльз де Сильва Батувантудаве Шри-Ланкалық сингал юрисі және саяхатшысыЧарльз Эдирисурия Шри-Ланкалық сингал парламент депутаты ХамбантотаданЧарли Элфике британдық саяхатшыДжеймс Чарльз Эверс азаматтық құқықтар белсендісі, Медгар Эверстің үлкен ағасыЧарльз В. Фэрбенкс 26-шы американдық вице-президент, Теодор Рузвельттің басшылығыменЧарльз Хьюберт Залески Фернандо Шри-Ланкалық сингал бизнесмен, юрист және Цейлон заң шығару кеңесінің мүшесіЧарльз Мэтью Фернандо Шри-Ланкалық сингал юрисі және ғалым, алғашқы Шри-Ланкалық Корона кеңесшісіЧарльз А. Форд американдық дипломатЧарльз Гиббс канадалық саяхатшыЧарльз Харпер австралиялық саяхатшыЧарльз Алвис Хевавитарана Шри-Ланкалық сингал тәуелсіздік белсендісіЧарльз Эванс Хьюз бұрынғы АҚШ Мемлекеттік хатшысыЧарльз Хамфрис Континенталды Конгреске Пенсильвания делегаты; квакер сенімдеріне байланысты Тәуелсіздік декларациясына қол қоюдан бас тарттыЧарльз Й. Канеширо американдық саяхатшыЧарльз Кеннеди британдық саяхатшыЧарльз Лапуант канадалық саяхатшыЧак Ларсон бұрынғы АҚШ Латвиядағы елшісіЧарльз Ли бұрынғы АҚШ Бас прокурорыЧарльз Амброуз Лоренс Шри-Ланкалық Бургер юрисі, заң шығарушы және журналистЧарльз Матиас (1922–2010) американдық саяхатшыЧарльз Найлор (1806–1872) американдық саяхатшыКаролос Папулиас Грецияның бұрынғы президентіЧарльз Стюарт Парнелл ирландтық саяси көшбасшыЧарльз Шиди Батыс Вирджиния саяхатшысыЧарльз Паскуа француз бизнесмені және саяхатшысыЧарльз Пирсон Лондон қаласының бұрынғы солиситоры және ерте теміржол жақтасыЧак Робб Вирджинияның бұрынғы губернаторы және АҚШ сенаторыЧарли Роуз американдық конгрессмен (Солтүстік Каролинадан демократ)Чарльз Скотт Кентукки губернаторы; сонымен қатар Америка революциясы кезінде Джордж Вашингтонның Бас барлау басшысыЧарльз Хардинг Смит ирландтық саяхатшыЧарльз Г. Тейлор Либерияның бұрынғы президентіЧарльз Томсон Континенталды Конгрестің хатшысыЧарльз Таунсенд британдық саяхатшыЧарльз Уилсон Техас конгрессмені, 2007 жылғы «Чарли Уилсон соғысы» фильмінің тақырыбы.

Ғалымдар

Атын сипаттау
Шарльз Бэббидж Англиялық математик, философ, инженер-механик және компьютер ғалымы
Шарльз Л. Беннетт Америкалық астрофизик
Шарльз Томас Болтон Астроном, қара тесіктердің бар екендігін дәлелдеген
Шарльз Буман Америкалық инженерлік профессор
Шарльз В. Кертис Америкалық математик
Шарльз Дарвин Англиялық натуралист
Шарльз Доусон Англиялық археолог, Пилтдаун адамы аңызына қатысқан
Шарльз Дупин Француз математигі, инженер, экономист және саясаткер
Шарльз Эресман Француз математигі
Шарльз Флеминг (орнитолог) Жаңа Зеландия орнитолог
Шарльз Годак Шри Ланкалық сингал археологы
Шарльз Гермит Француз математигі
Шарльз Томас Джексон Америкалық геолог
Шарльз Т. Ковал Америкалық астроном, Хиронды және Юпитердің 2 серігін ашқан
Шарльз Ньютон Литтл Америкалық математик және азаматтық инженер
Шарльз Лайелл Шотланд ғалымы, қазіргі геологияның негізін қалаушы
Шарльз Делюсена Мейгс Америкалық акушер
Шарльз Карснер Миллс Америкалық невролог
Шарльз Райт Миллс Америкалық социолог
Шарльз Сандерс Пирс Америкалық химик, математик, философ
Шарльз Э. де М. Сажу Америкалық эндокринолог және ларинголог
Шарльз Симс (математик) Америкалық математик
Шарльз Хазелиус Стернберг Америкалық қазбаларды жинаушы, «Сүйек соғыстарына» қатысқан
Шарльз Мортрам Стернберг Жоғарыдағының ұлы, сонымен қатар қазбаларды жинаушы және палеонтолог
Шарльз Тилли Америкалық социолог
Шарльз Дулиттл Уолкотт Америкалық палеонтолог және Смитсониан институтының хатшысы
Шарльз Э. Уайман Форд Мотор компаниясының төрағасы және химия профессоры
Шарльз Томсон Рис Уилсон Шотланд физигі