Кіріспе

Валентин Александрович Серов (Валентин Александрович Серов; 19 қаңтар 1865 [ескі стиль бойынша 7 қаңтар 1865] – 5 желтоқсан 1911) – орыс суретшісі және өз заманының көрнекті портретшілерінің бірі.

Жастар және білім беру

Серов Санкт-Петербургте, орыс композиторы және музыка сыншысы Александр Серов пен оның әйелі, сонымен қатар композитор болған бұрынғы студенті Валентина Серованың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол өте көркем ортада өсті, ата-анасы оның қабілеттерін дамытуға қолдау көрсетті. Бала кезінде ол Парижде және Мәскеуде Илья Репиннің, ал Санкт-Петербург өнер академиясында (1880–1885) Павел Чистяковтың шәкірті болды. Серовтың ерте шығармашылығына Репиннің реалистік өнері мен Чистяковтың қатаң оқыту жүйесі ықпал етті. Сонымен қатар, Ресей мен Батыс Еуропа музейлеріндегі ескі шеберлердің туындылары, Михаил Врубель және (кейін) Константин Коровинмен болған достығы, оның тығыз байланыста болған Абрамцево колониясының шығармашылық атмосферасы да оған әсер етті.

Алғашқы еңбектері

Серовтың ерте кезеңіндегі ең маңызды туындылары – портреттер: «Шабдалылы қыз» (1887) және «Күнге шомылған қыз» (1888), екеуі де Третьяков галереясында сақталады. Осы суреттерде Серов модель мен табиғатты спонтанды қабылдауға ден қойды. Жарық пен түстің дамуында, көлеңкелердің күрделі үйлесімділігінде, атмосфералық қанығу сезімінде және әлемді жаңаша бейнелеуде ерте орыс импрессионизмінің белгілері көрінеді (дегенмен, Серов бұл суреттерді салған кезде француз импрессионистерінің туындыларымен таныс болған жоқ).

Портрет және табысы

1890 жылдан бастап портрет Серов өнерінің негізгі жанрына айналды. Осы салада оның ерте стильдік ерекшеліктері айқын көрінетін болды, суреттеріндегі тұлғалардың психологиялық тұрғыдан нақты бейнеленуі ерекше көзге түсетін. Серовтың сүйікті үлгілері актерлер, суретшілер және жазушылар болды, мысалы Константин Коровин (1891), Исаак Левитан (1893), Николай Лесков (1894), Николай Римский-Корсаков (1898) – барлығы Третьяков галереясында сақталуда. 1880-ші жылдардың көптүрлі, жарқын түсті сурет салу стилінен бастапқыда бас тартып, Серов көбінесе қара, сұр немесе қоңыр түстердің басымдығын қалаған. Импрессионизмнің белгілері кейде портреттің композициялық құрылымында немесе спонтандылықтың сезімін беру үшін пайда болатын. Замандастары Джон Сингер Саргент пен Андерс Зорнның туындылары сияқты, Серовтың импрессионизмі де догматикалық емес, ол Халс пен Веласкестің зерттеулерінен де, сондай-ақ қазіргі теориялардан да тең дәрежеде пайда алды. Көпке танылғаннан кейін, 1894 жылы Серов «Передвижники» (Шарлап жүрушілер) тобына қосылып, маңызды тапсырыстарды қабылдады, олардың ішінде ұлы князь Павел Александровичтің (1897, Третьяков галереясы), С.М. Боткиннің (1899), Феликс Юсуповтың (1903) және княгиня Ольга Орлованың портреттері (бұл портреттер Санкт-Петербургтегі Ресей мұражайында сақталуда) бар. Бұл шынайы, композициялық шеберлікпен орындалған және көркемдік тұрғыдан жоғары деңгейдегі туындыларында Серов әрқашан сызықтық ырғақты суреттеуді декоративті түстердің үйлесімдерімен біріктірген. Сонымен қатар, ол қарсы бағытты дамытты: ол көбінесе балалар мен әйелдердің жақын, шынайы және камералық портреттерін жасады. Балалардың портреттерінде Серов олардың позы мен қимыл-қозғалысын бейнелеуге, ішкі сезімдердің спонтандығын, баланың мінезінің тазалығы мен айқындығын ашуға және көрсетуге тырысты (Балалар, 1899, Ресей мұражайы; Мика Морозов, 1901, Третьяков галереясы). Серов әртүрлі графикалық техникаларды пайдаланды: акварель, пастель, литография және т.б. Серовтың портреттеріндегі суреттер, әсіресе соңғы кезеңінде, бірте-бірте графикалық жағынан жетілдіріліп, ықшамдала бастады (Василий Качалов, 1908, Тамара Карсавина, 1909; Иван Крыловтың мысалдарынан көптеген суреттер, 1895–1911). 1890–1900 жылдары Серов елдік тақырыптарда көптеген пейзаждық композициялар жасады, онда көркемдік бағыт романтикалық сипатқа ие болды.

Неке және отбасы

Серов 1889 жылы Ольга Трубниковаға үйленді. Оның әйелі және балалары оның көптеген туындыларының нығаны болды. Атап айтқанда, оның "Балалар" картинасында ұлдары Юра мен Саша суреттелген. Оның балалары – Ольга, Александр (Саша), Георгий (Юра), Михаил және Антон.

Кешкі жұмыс

1900 жылы басталған соңғы кезеңінде Серов "Өнер әлемі" атты ықпалды орыс өнер бірлестігі мен журналының мүшесі болды. Бұл бірлестік, ішінара, "Көшпенділер" қозғалысына наразылықтан туындаған еді. ХХ ғасырдың басында Серов стильдік өзгеріс кезеңін басынан өткерді: оның туындыларынан импрессионизмнің белгілері жоғалып, модернистік стилі дамыды, бірақ оның бейнелейтін нысандардың мәнін шыншылдықпен және нақтылықпен түсінуі өзгеріссіз қалды. ХХ ғасырдың басында Серов батырлық портреттер жасады; әсерлі портреттер жанрында ол өнертаптық суретшілердің, жазушылардың, актерлердің және музыканттардың драматикалық бейнелерін сомдады: Максим Горькийдің портреттері (1904, А. М. Горький мұражайы, Мәскеу); Мария Ермолова (1905) және Федор Чалиапин (көмірмен, 1905), екеуі де Третьяков галереясында; сондай-ақ Хелена Рерих (1909). Серовтың демократиялық нанымдары 1905-1907 жылдардағы революция кезінде айқын көрінді: ол жазалаушыларды әшкерелейтін бірнеше сатирикалық бейнелерді суреттеді. 1903 жылдан Санкт-Петербург өнер академиясының толық мүшесі болған Серов 1905 жылы 9 қаңтардағы қанды жексенбіде ереуілдеген жұмысшылар мен олардың отбасыларын атып тастауға наразылық білдіріп, қызметтен кетті. Оның соңғы шығармашылығы тарихи картиналарда көрініс тапты (Петр II мен Елизавета Петровна аң аулауға шығу, 1900, Ресей мұражайы), сонымен қатар бір дәуірдің тарихи контекстін терең түсінуге ұмтылды (Петр I, дизентерия, 1907, Третьяков галереясы). Серовтың өмірінің соңғы жылдары классикалық мифология тақырыбындағы туындыларымен ерекшеленді. Ежелгі дәстүрдегі бейнелерге жүгінген Серов классикалық сюжеттерге жекеше түсінік берді.

Өлім

Валентин Серов 1911 жылдың 5 желтоқсанында Мәскеуде стенокардиядан (ангинаның ауыр түрі) қайтыс болды, бұл оның жүрек тоқтауына және ауыр асқынулар салдарынан жүрек жеткіліксіздігіне әкелді. Ол Донское бейіштігіне жерленген. Кеңес үкіметі оның денесін қайта қазып алып, Новодевичье бейіштігіне қайта жерледі.

Мұра

Серовтың ең жақсы туындылары орыс реалистік өнерінің ең ұлы туындыларының қатарына жатады. 1897-1909 жылдары ол Мәскеу сурет, мүсін және сәулет мектебінде сабақ берді, ал оның шәкірттерінің арасында Павел Кузнецов, Н. Н. Сапунов, Мартирос Сарьян, Кузьма Петров-Водкин, Н. П. Ульянов және Константин Юон болды. 2016 жылы Мәскеудегі Третьяков галереясында өткен Серовтың көрмесі рекордтық көп көрерменді тартты, олар суық ауа райында сағаттап кезекте тұрды. Ресей президенті Владимир Путиннің келгенінен кейін адамдар саны осыншалықты көбейді де, мұражайдың бір есігі сындырылды. Мәдениет министрі Владимир Мединский көрменің және галереяның жұмыс уақытын ұзартуды бұйырды, сондай-ақ кезекте тұрған адамдарға қарапайым қамырмен және ыстық шаймен қамтамасыз ету үшін далалық асхана орнатылды.