Кіріспе

Оңтүстік Үндістандағы аймақ және ұсынылып отырған штат Тулу-Наду немесе Тулунад – Үндістанның оңтүстік-батыс жағалауындағы аймақ және ұсынылып отырған мемлекет. Тулу халқы, «тулува» (көпше түрі «тулувер») деп аталады, тулу тілінде сөйлейтін, дравидтік тілдер тобына жататын этникалық топ, бұл аймақтың басым бөлігін құрайды. Оңтүстік Канара, бұрынғы аудан және тарихи аймақ, қазіргі Карнатака штатының Дакшина Каннада және Удупи аудандарының, сондай-ақ Керала штатының Касарагод ауданының біртұтас аумағын қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Тулу-Наду солтүстіктегі Гангвали өзенінен (Уттара Каннада ауданы) басталып, оңтүстіктегі Чандрагири өзеніне (Касарагод ауданы) дейін созылған. Қазіргі уақытта Тулу-Наду Карнатака штатының Дакшина Каннада және Удупи аудандарынан, сондай-ақ Керала штатының Касарагод ауданынан тұрады. Бұл аймақ ресми әкімшілік бірлік емес. Мангалор – Карнатака штатының ауданы және халқы бойынша төртінші ірі қаласы, сонымен қатар Тулу-Надудың ең ірі қаласы болып табылады. Удупи және Касарагод – осы аймақтың басқа да маңызды қалалары. Сонымен қатар, «Тулунад» термині 2000 жылдан астам бұрын жазылған Сангам әдебиеті жинағының бір бөлігі – «Сегіз антология» (Эттутокай) құрамындағы классикалық тамил поэзиясының еңбегі «Аканануруда» «Тулу Натту» деп аталады.

Этимология

Кералопатидің айтуынша, Тулува атауы Кераланың Чераман Перумал патшаларының бірінен шыққан, ол Кераладан бөлінуге аздай қалғанда өзінің иеліктерінің солтүстік бөлігінде орналасып, Тулубан Перумал деп аталды. Парасурама теңізге балта лақтырғанда, су балта жеткенше кері шегінді. Аңыз бойынша, осылай пайда болған жаңа жер Гокарнадан Каньякумариге дейін созылған. Теңізден көтерілген жер тұзды болып, тұруға жарамсыз еді, сондықтан Парасурама жылан патшасы Васукиді шақырды, ол қасиетті уын бүркіп, топырақты құнарлы, жасыл жерге айналдырды. Васуки мен барлық жыландар құрмет көрсетіп, осы жердің қорғаушылары және күзетшілері етіп тағайындалды. П. Т. Шриниваса Айенгар болжамы бойынша, Сеңгуттуван ерте арийлер әкелген Парашурама жырларынан шабыттанған болуы мүмкін.

Ежелгі кезең

Сангам әдебиетінің еңбектеріне сәйкес (б.з.д. 300 – 300 ж.ж.) Тулу Наду ежелгі Тамилакам құрамындағы 12 әлеуметтік-географиялық аймақтың бірі болған. Тулу Наду бір кезде ежелгі Кераланың (Чера әулеті) бір бөлігі болған болуы мүмкін, онда батыс жағалау диалектісінде орта тамил тілі сөйленген. Шамасы, 300 және 500 жылдары аралығында Тамилакамнан бөлініп кеткен, осы кезде Кадамбалар Чера патшалығының солтүстік бөліктеріне шабуыл жасаған. Тулу Надудағы ең ұзақ билік еткен және ең көне танымал жергілікті династия – Алупалар (5 – 14 ғасырлар). Виджаянагара билігі тұсында Тулу Наду екі бөлікке бөлінді: Мангалуру Раджаясы және Баркуру Раджаясы. 18 ғасырға дейін Тулу Надуды Виджаянагара империясының жергілікті феодалдары басқарған. Осы феодалдар Алупа кезегінің соңында билікке келді. 1075 жылға жатқан ежелгі малаялам жазуы (Рамантали жазулары), Мангалор қаласының Алупа әулетінің билеушісі Күнд Алұпа патшаны еске алады, ол Керала штатындағы Пайянур қаласының жанындағы Ежималада (Мушика әулетінің бұрынғы бас кеңсесі) табылған. Олардың ішінде Үллал мен Мудабидридің Човталары, Венурдың Ажилалары (шамамен 1418–1800 ж.ж.), Мулкидің Саванта немесе Саманта Раджалары (шамамен 1411–1700 ж.ж.), Каркаланың Баирараса Одеялары (шамамен 1240–1650 ж.ж.), Суралудың Толахаралары (шамамен 1139–1800 ж.ж.), Бангадидің Бангалары (шамамен 1410–1800 ж.ж.), Кумбланың Раджалары (шамамен 12 ғасыр – 1800 ж.ж.) және Витланың Раджалары (шамамен 1436–1800 ж.ж.) ерекше көзге түсті. Виджаянагара кезеңінде аймақ өте гүлденген, Баркур мен Мангалор маңызды орталықтарға айналды. Виджаянагара империясының құлдырауынан кейін Икеридің Келади Найакалары Тулу Надудың көп бөлігін бақылады. Келесі ғасырларда аймаққа көптеген этникалық топтар қоныс аударды. Гоадан келген Конканилер теңіз арқылы келді, себебі Мангалор португалдықтарға және арабтарға теңіз саудасы үшін маңызды порты болған. Джайндар бұл жерде бұрыннан танымал болған және бүгінгі күнге дейін Тулу Надуда ерекше сақталған. Аз болғанымен, джайндар өз даңқының естеліктерін қалдырды, Мудабидридегі храмдар (бастилер) және Каркала, Веноор және Дхармастхаладағы Бахубалидің монолиттік мүсіндері оның дәлелі. 16 ғасырда Гоадан Тулу Надуға католиктердің көптеп келуі болды. Португалдық билік кезінде аймақ Мисао-ду-Сул (Оңтүстік миссиясы) деп аталды. 18 ғасырдың ортасы мен соңында Хайдер Әли, Майсурдың іс жүзіндегі билеушісі, оны жаулап алды. 1799 жылы британдықтар Хайдердің мұрагері Типу Сұлтанды жеңгеннен кейін, аймақ тәуелсіздік алғаннан кейін Майсур мемлекетіне қайтарылғанға дейін Мадрас президенттігіне қосылды. Мангалор Типудің британдықтармен шайқастарында маңызды рөл атқарды. 1801 жылға қарай британдықтар толық бақылауға алды (Майсур содан бері Карнатака деп аталды). Британдықтар аймақты Мадрас (қазіргі Ченнаи) штабымен басқарды. Британдық билік кезінде аймақ Солтүстік Канара және Оңтүстік Канара аудандарына бөлінді. 1956 жылы штаттар тілдік принцип бойынша қайта ұйымдастырылғанда, бұрын Мадрас президенттігінің бір бөлігі болған Тулу Наду (Оңтүстік Канара) және Бомбей президенттігінің бір бөлігі болған Солтүстік Канара жаңадан құрылған Майсур штатының құрамына кірді, кейіннен ол Карнатака деп аталды. Қасаргод жаңадан құрылған Керала штатының құрамына енді. Тулулар Түлү тіліне ресми тіл мәртебесін беруді және өздері үшін Тулу Наду деп аталатын жеке мемлекет құруды талап ете бастады. Тулу Раджа Хората Самити сияқты ұйымдар тулулардың мүддесін қорғады және олардың талабын білдіру үшін Мангалор мен Удупи сияқты қалаларда жиналыстар мен демонстрациялар өткізілді.

Тіл

Ең көп таралған тіл – тулу тілі, ол дравид тілдер отбасысына жатады, ал оның туған тілінде сөйлейтіндері тулува деп аталады. 2001 жылы тулу тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 1,7 миллионға жетеді деп есептелді, алайда кейбір дереккөздерде 3 миллионға дейін дейді. Тулу Надуда тағы да Кундаганнада, Аребхаше, Малаялам, Конкани, Корага және Бери тілдері қолданылады. Сенімсіз дереккөз: күні=2024 жылғы ақпан.

География және климат

Тулу-Наду Конкан жағалауында жатыр. Тулу-Надудың батысында Араб теңізі, ал шығысында Батыс Гат таулары шектеседі. Чандрагири өзені тарихи оңтүстік шекараны белгілейді. Тулу-Надудың ауданы қазіргі Карнатаканың географиялық аумағының шамамен 4,4% құрайды, ал Касарагод ауданы Кераланың ең солтүстік ауданы болып табылады. Жаңбыр маусымында Тулу-Надуда да күшті жаңбырлар жауады. Тулу-Надудың жағалау аймағы жаңбырлы ормандарға және су айдындарына өте бай. Аймақтың климаты тропиктік: ыстық және ылғалды жаз, ыстық қысқы күндер және мол жаңбыр. Жазғы және қысқы айларда температура жағдайы ұқсас, орташа температура муссон кезінде салқындап түседі. Муссон маусымның басында басталады, ал ең көп жауын-шашын шілде айының ортасынан тамыз айының ортасына дейінгі Ати айында жауады. Кейде жаңбыр қазан және қараша айларындағы Дивали және Марнеми мерекелеріне дейін жалғасады. Қыс желтоқсаннан ақпан айының басына дейін, ал жаз ақпан айының ортасынан мамыр айына дейін созылады. Сәуір және мамыр айларында ара-тұра тропиктік жаңбыр жауады.

Мәдениет

Яксагана – Түлү Надуда зор қызығушылықпен өтетін түнгі би және драмалық қойылым. Пиливеша – бұл аймақтағы ерекше халық биі, ол Марнемиде (Туллу тілінде Дешера деп аталады) және Кришна Жанмаштамида орындалады, жастар мен қарттарды бірдей қызықтырады. Қаради Веша (Аю биі) – Тулу Надуда Дасара мерекесінде орындалатын тағы бір танымал би. Мұнда, әдетте түнде жасалатын Дайварадан (Рухтарға табыну) дәстүрі бар. Камбала (Бүйвол жарысы) суға толы шалғынды далаларда өткізіледі. Бута-Кола Кераладағы Тейямға ұқсас. Корикатта (Қосылған тауықтардың айқасы) – халықтың танымал ойыны. Нага-деватаның жер астына түсіп, түрлерді қорғауы туралы сенімге сәйкес, Нагарадхане (Жыланға табыну) Түлү Надуда кең таралған. Удупи асханалары Оңтүстік Үндістанда кеңінен танымал, негізінен вегетариандық тағамдар ұсынатын Удупи мейрамханаларының арқасында. Оңтүстік Үндістаннан басқа, Мумбаи және Нью-Делиде де танымал Удупи қонақ үйлері бар.

Экономика

Тарихи тұрғыдан алғанда, Тулу Наду негізінен ауыл шаруашылығы мен балық аулауға тәуелді болды. Басты егістер күріш, бұршақ, жылқы бұршағы, көкөністер мен жемістер болды. Кокос, арека, какао, кашу және қара бұрыш сияқты плантациялық дақылдар да өсіріледі. 20 ғасырдың басында Мангалор плитка өнеркәсібі, кашу өңдеу және банк индустриясы едәуір дамыды. Тулу Наду «Үндістан банк ісінің алқабы» деп аталады. Үндістанның бес ірі банкі (Syndicate Bank, Canara Bank, Corporation Bank, Vijaya Bank және Karnataka Bank) осы аймақта құрылды. БанкҚұрылған жеріҚұрылған адамCanara BankМангалорАммембал Субба Рао ПайKarnataka BankМангалорВижая БанкМангалорА. Б. ШеттиSyndicate BankМанипалТ. М. А. Пай, Упендра Пай және Ваман КудваCorporation BankУдупиХан Бахадур Хажи Абдулла Хажи Касим Сахеб Бахадур21 ғасырдың басында бұл аймақ ақпараттық технологиялар мен медициналық қызметтер индустриясының орталығына айналып келеді. Жұмыс күшінің жетіспеуі және кеңсе жұмысына басымдық беруі салдарынан ауыл шаруашылығы мен оған байланысты салалардың үлкен құлдырауы байқалды. Ауыл шаруашылығы жерлері коммерциялық және жылжымайтын мүлікке айналып жатыр, ал кең ауқымды орманды жою мен автомобильдердің көбеюіне байланысты қоршаған ортаның ластануы күрт өсуде. 1990 жылдары мемлекеттік мұнай өңдеу зауыты (MRPL) салынды. Тыңайтқыштар мен пестицидтер сияқты бірнеше химиялық өндіріс орындары құрылды. Бұл аймақ Бангалор қаласынан кейін Карнатака штатының екінші ең көп кіріс көзі болып табылады. Бұл аймақта Мангалор қаласында халықаралық әуежай орналасқан, ол Үндістанның басқа бөліктерімен және Таяу Шығыс елдерімен жақсы байланысқан. Жаңа Мангалор порты (NMPT) – Маңгалор қаласының Панамбур ауданында орналасқан Үндістанның маңызды порттарының бірі.

Білім

Тулу-Наду – Үндістанның батыс жағалауындағы ең көрнекті білім беру орталықтарының бірі. Тулу-Надуда жүздеген кәсіби колледждер бар. Мыңдаған студенттер бүкіл Үндістаннан және шетелдерден осы оқу орындарында білім алады. Маңғалор және Манипал – осы студенттерді қабылдайтын негізгі қалалар. Ұлттық технология институты Карнатака (NITK, Сураткал, Орталық үкіметке тиесілі) Карнатакадағы ең жақсы инженерлік колледждердің бірі және Үндістанның үздік он инженерлік колледжінің бірі ретінде бағаланады. Кастурба медициналық колледжі 2020 жылғы NIRF рейтингінде медициналық колледждер арасында 9-шы және 21-ші орындарда танылды.