Кіріспе
Дравидиялық этностық топ – Каннадигалар немесе Каннадигару, көбінесе Каннада халқы деп аталады. Олар Каннада тілін ана тілі ретінде сөйлейтін және өздерінің тегін Үндістанның оңтүстік штаты Карнатака мен оның төңірегіндегі аймақтарға жатқызатын дравидиялық этно-тілдік топ. Каннада тілі дравидиялық тілдер отбасысына жатады. 2001 жылғы мәліметтер бойынша Каннада тілі әлемдегі ең көп қолданылатын 30 тілдің қатарында. Карнатакада адам қоныстанғандығының куәлігі кем дегенде б.з.д. 2 мың жылдығынан сақталып қалған. Аймақ ежелгі Үнді өркениетімен байланысқа түскен деп есептеледі. Б.з.д. 3-4 ғасырларда бұл жерді Мауриялар билеген, ал джайнизм үстемдік құрған. Маурия императоры Чандрагупта Маурия тақтан бас тартып, ұлы Биндусараға мұрагерлік еткен соң, джайнизм гуруымен бірге Шраванабелагола аймағына зейнетке шыққан деседі. Мауриялардан кейін Карнатаканың бір бөлігі этникалық Каннадигалар немесе басқа тайпалардан шыққан әулеттердің билігінде болды. Оның ең танымал империяларының бірі – Виджаянагара империясы, Каннада өнері мен әдебиетінің ықпалшылары болған Каннада басшыларымен құрылған. Кадамбалар, Чалукиялар, Раштракуттар және Хойсалалар – бұл аймақты басқарған басқа да ірі Каннада патшалықтары мен әулеттері. Каннада тіліндегі ең ерте жазбалар 450 жылға дейін сақталып қалған. Каннада әдебиеті көбінесе түрлі тақырыптардағы трактаттар мен діни туындыларға арналған өлеңдерден тұрады. Каннада сәулеті тасқа қашалған мүсіндермен безендірілген сарайлар, храмдар және «тоти мане» мен «човки мане» деп аталатын дәстүрлі ағаш үйлермен ерекшеленеді. Көне және орта ғасырларда салынған көптеген діни құрылыстар бүгінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.
The Kannadigas or Kannaḍigaru , often referred to as Kannada people, are a Dravidian ethno linguistic group who natively speak Kannada and trace their ancestry to the South Indian state of Karnataka in India and its surrounding regions. The Kannada language belongs to the Dravidian family of languages. Kannada stands among 30 of the most widely spoken languages of the world as of 2001. Evidence for human habitation in Karnataka exists from at least the 2nd millennium BCE, and the region is said to have had contact with the Indus Valley civilization. In the 3rd–4th century BCE the land was ruled by the Mauryas and Jainism had dominant presence. It is said that Mauryan emperor Chandragupta Maurya himself, after abdicating the throne to his son Bindusara, retired to the Shravanabelagola region with his Jain guru. After the Mauryas, parts of Karnataka were variously ruled by dynasties who were either ethnically Kannadiga or from the outside. One of its most well known empires, the Vijayanagara Empire, was founded by Kannada chieftains who were great patrons of Kannada art and literature. The Kadambas, Chalukyas, Rashtrakutas and Hoysalas were some of the other major Kannada kingdoms and dynasties ruling the region. The Kannada language has written inscriptions dating back as far as 450 CE. Kannada literature is mostly composed of treatises on various topics and poems on religious works. Kannada architecture is dominated by stone carved sculptured palaces, temples and traditional wooden folk houses known as thotti mane and chowki mane. Many of religious architectures built during ancient and medieval period are today UNESCO World Heritage sites.
Фестивальдар
Каннадалықтар жыл бойы әртүрлі мәдениет пен сенімдерін көрсететін мерекелерді тойлайды. Мерекелерді тойлауға түрлі себептер бар. Ауыл шаруашылығы: Жаңбыр маусымы басталганда, егін егу немесе жинау кезінде Чандрамана Угади (жаңа жылдың басталуы), Макара Санкранти және Хуттари сияқты мерекелер өткізіледі. Жаңбыр маусымы: Дасара/Наваратри, Аюда Пуджа және Дипавали. Пураналар бойынша: Маха Шиваратри, Варамахалакшми Врата, Биемана Амавасья, Сварна Говри Врата, Ганеша Чатурти, Нагара Панчами, Ратха Саптами, Кришна Джанмаштами, Рама Навами, Виджая Дашами, Вайкунта Экадаши, Нарака Чатурдаши, Бали Падьями және тағы да басқалары. Ауылдық жерлерде дана жаатре (мал жәрмеңкесі) ұйымдастырылады, онда адамдар жиналады, жергілікті құдайға табынады, бақталар рата немесе теру (көліктік құралдар) итеді және келушілерге даасоха (тегін тамақ) дайындалады. Солтүстік Карнатакада индустар мен мұсылмандардың ерекше бірлігі бар, олар мерекелерді бірге тойлайды және ұлы революционер Шишунала Шариф пен Гуру Говинда Бхаттаның діни төзімділігі мен барлық діндердің рухани бірлігіне байланысты жақсы тілектер алмасады. Рождество Бенгалуру мен Мангалуруда кеңінен тойланады, онда елдегі ең көне шіркеулер мен білім беру орындары орналасқан. Будда, Махавира, Шанкара, Басаванна және Гандилер туған күндері еске алынады.
Ас мәзірі
Карнатаканың асханасында көптеген вегетариандық және етті тағамдар бар. Үндістанның ең ерте кітаптарының бірі – Манасолласа – Карнатакадан шыққан, ол Каннада императоры Сомешвара III тұсында жазылған. Әртүрлілігі Оңтүстік Үндістанның үш көршілес штатының және солтүстікке қарай Махараштра штатының көптеген аймақтары мен қауымдастықтарының тамақ әдеттерінен әсерленген. Сопашастра – 1508 жылы жазылған ортағасырлық каннада әдебиетінің еңбегі, ол каннада асханасы туралы. Каннади үйлеріндегі әдеттегі күнделікті тағамдар: Биси Беле Бат, Жолада ротти, Раги ротти, Акки ротти, Масале ротти, Саару, Хули, Бенне доса, Раги мудде, Читранна, Чапати, Пури, Авалакки, Пури Усли, Пулиёгарэ (тамаринд күріші) және Уппиту. Досаның (тағам) шығу тегі Удупи асханасымен байланысты. Досаның рецептісі (досака ретінде) Манасолласада кездеседі. Қарапайым және рава Идли, Масала Доса немесе Масале досей және Маддур Ваде Оңтүстік Карнатакада өте танымал. Нир доса – Карнатака жағалауының ерекше дәмді тағамы. Даванагере Бенне досасы – ерекше дәмді доза. Кадубу – күріштен жасалған печенье, ол Сакалешпура, Мудигере, Сомаварапете және т.б. Оңтүстік Малнад аймақтарында танымал және этникалық тағам, оны хучеллу (қара зығыр) соусымен жейді. Тәттілердің арасында Майсур Пак, Дхарвад педа, Чироти, Жалеби және Белагави Кунда жақсы танымал. Гурнагадаб, Гокак пен Амингархтың Карадэнту, Оббату (беле хурана холиге), Каайи Кадубу, Каайи (кокос) Оббату, Шенга холиге, Тамбитту (тамта), Карджи Кай, Эллу унде, Гинна, Халубай, Раве Унде, Отту Шавиге Каайи хаалу, Пайасаның әртүрлі түрлері (Шавиге паяса, кадле беле паяса, Хесару беле паяса, Сабаки паяса), Саджжиге және Кесари бат танымал тәттілер. Карнатаканың инди (соустар) ерекше дәм мен хош иіске ие. Олардың арасында Шенга инди (жер жаңғағы), Агаши инди, Карал инди, Иничи инди және Мавина инди (манго) сияқты танымал түрлер бар. Сол сияқты, Карнатаканың аппинакай (тұздықтары) да ерекшеленеді, мысалы, Мавина токку (жұмсақ манго тұздығы), Нимбекай аппинакай (лимон тұздығы), Тенга Мавина аппинакай (толық манго тұздығы), Гааджири аппинакай (сәбіз тұздығы) және меншинкай аппинакай (бұрыш тұздығы). Етті тағамдар: Дхонне бирияни, Бамбу бирияни, Мэттон пулао, Мангалор балық кәрісі, балық қуырылған, Мангалор қой еті мен тауық сукасы, Мандия наати стилі Баадута, Раги мудде Коли саару, қой етімен бірге күріш, жұмыртқа кәрісі, шошқа кәрісі, тауық самбар немесе соусы және Боти годжу.
Киім-кешек
Канад халқының киімі жерге қарай өзгеріп тұрады. Каннадига еркек киімінің негізгі бөлігі – панче (кейде качче деп байланады) немесе лунги (орау стилі аймаққа байланысты), анги – дәстүрлі көйлек түрі және Майсур немесе Дхарвад стилінде тағылатын Пета тюрбан. Шаля – иыққа жабылатын ұзын мата, көбінесе ауылдық жерлерде кездеседі. Көбісі, оның ішінде саясаткерлер де, бүгінгі күнге дейін хади матадан тігілген киімдерді киеді. Әйелдер киіміне сире кіреді, оның ішінде Илакал сире және Майсур жібегі ең танымал. Сиренің драпировкасы Кодагу, Солтүстік және Оңтүстік Карнатака, және Каравали сияқты аймақтарға қарай әртүрлі болады. Карнатаканың кейбір аймақтарындағы жас әйелдер үйлену алдында дәстүрлі түрде Ланга давани киеді. Касути – киім мен костюмдерді безендіруге арналған кең таралған кестелеу түрі. Қалалық еркектер шалбар, көйлек және сандал киеді, ал әйелдер салвар киеді. Жастар арасында джинс танымал, сондай-ақ жаңа үлгідегі хади/жібекке сурет немесе эмблема салынған киімдер де қолданылады. Карнатакада Үндістанның ұлттық туын өндіріс процесі мен Үндістан Стандарттары Бюросы Хаблиде белгілеген талаптарға сәйкес шығаратын жалғыз ауыл бар.
Қазіргі заманғы ғылым мен технология
Н. К. Наик – Бомбей қаласындағы IIT-нің құрметті профессоры. Раджа Раманна – Үндістанның ядролық ғалымы және Үндістанның ядролық бомбасының әкесі. М. С. Моди – офтальмолог және гуманист. С. Н. Р. Рао – белгілі күйіс ғалымы және Үндістан Үкіметінің Ғылыми кеңесшілер кеңесінің төрағасы. Жақында Үндістанның ең жоғары азаматтық наградасы – «Бхарат Ратна» орденімен марапатталды. Шакүнтала Деви – математик. Вивек Мурти – американдық дәрігер, АҚШ-тың 19-шы бас хирург қызметін атқарады. Нараян Хосман – биохимия және қатерлі ісіктерді зерттеу саласындағы ғалым. С. К. Шивкумар – ғалым, ISRO телеметриясы (ISRO), «Чандраян-1» айға арналған зымыралық кемесімен байланысты. Шринивас Кулкарни – Америка Құрама Штаттарындағы Калтех институтының астрофизика және планеталық ғылымдар профессоры. С. Шанкар Састри – Берклидегі Калифорния университетінің Инженерлік колледжінің деканы. Л. С. Шашидара – даму биологы, генетик және Үндістанның ғылым білім беру және зерттеу институтының (IISER) биология кафедрасының профессоры және төрағасы. М. Вишвесварая – үнді ғалымы және инженер, сондай-ақ Майсурдың диуаны қызметін атқарған.
K. N. Shankara Indian space scientist and master in satellite payload technology. Shakuntala Devi Mathematics. Vivek Murthy American physician serves as the 19th Surgeon General of the United States. Narayan Hosmane Biochemistry and Cancer research. S. K. Shivkumar Scientist, ISRO telemetry (ISRO), associated with Chandrayaan 1 lunar probe. Shrinivas Kulkarni Professor of astrophysics and planetary science at Caltech, United States of America. S. Shankar Sastry Dean of the College of Engineering at the University of California, Berkeley. L. S. Shashidhara Developmental biologist, geneticist and a professor and chair of Biology at Indian Institutes of Science Education and Research (IISER). M. Visvesvaraya Indian scholar and engineer, who also served as the Diwan of Mysore
Пурана
Пурандарда Рамаяна дәуірінде бұл аймақ Кишкиндха деп сипатталған. Сондай-ақ, Майсур аймағы мифологиялық демон Махишасураның атымен "Махиша Мандала" деп аталғаны туралы әдеби мәліметтер бар. Парашурама және Хануманта – осы жермен байланысты эпикалық кейіпкерлердің мысалдары. Хануманта (Хануман) Карнатака штатындағы Кишкиндхада туған деп есептеледі.
Пуния Коти
Жанападаның ең танымал және мойындалған әндерінің бірі – "Дхарани мандала мадьядолаге" ("Dharani mandala madhyadolage") әні, ол Карнатака аймағында сиыр ана мен шабуылдайтын жолбарыстың арасындағы оқиғаны айтады.
Вишва Манава
Қазіргі Карнатаканы көпмәдениетті мемлекет деп қарастыруға болады – Үндістанда кездесетін дерлік барлық діндердің өкілдері мұнда табалады, сондай-ақ көптеген көші-қондар болғандықтан, түрлі этникалық топтардың араласуын байқауға болады. Патшалықтар барлық мәдениеттердің дамуы үшін қауіпсіз орталықтар болғандықтан, әр аймақта үлкен әртүрліліктерді көреміз. Тіл мен диалекттер де жерден жерге өзгереді. Тіл мәдениеттің түбінде (халықтық/негізгі/пракрута) және бетінде (тазартылған және санскритпен байланысты) ерекше дамыды. Санскриттің маңызды еңбектері осы жерде пайда болды және дамуын жалғастыруда. Шрингери, Удупи – осы мәдениеттің маңызды орталықтары. Мысалы, Шивамоггаға жақын жердегі ауылда адамдар бүгінгі күнге дейін тек санскрит тілінде ғана сөйлейді. Бангалор каннада тілінде сөйлейтін көпшілікке ие болғанымен, Үндістанның барлық тілдерінде сөйлейтін адамдарды қамтиды, ал каннадигарулар жомарт және құнақжай халық ретінде танылады. Ең танымал ұғымдардың бірі – Вишва Манава немесе әмбебап адам болу. Кувемпудің идеологиясында бұл ұғым кеңінен түсіндірілген: «Әрбір бала Вишва Манава немесе әмбебап адам ретінде дүниеге келеді. Біз оны шектеулер, рәсімдер мен касталар арқылы Альпа Манава немесе шағын адам етеміз. Сондықтан, оны қайтадан шексіз және еркін әмбебап адамға айналдыру – біздің мәдениетіміздің міндеті». Каннада мәдениеті адамдарға олардың мәдениетімен бірге баспана мен өзіне деген құрметті қамтамасыз етеді. Тибеттен келген қашқын үшін екі колония құрылды, біреуі Мундгодқа, екіншісі Кушаланагараға жақын орналасқан, олар қытайлық қиянаттан қорғалды. Карнатака Ассам сияқты Солтүстік-Шығыс Үндістанның су тасқынынан зардап шеккендерге баспана беріп, жұмыспен қамтамасыз етті. Көрінетін әртүрліліктердің бірі – тегі, олар өте әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, индуисттік және мұсылмандық есімдерді қамтуы мүмкін, немесе индуисттік-христиандық есімдер (көбінесе Мангалуруда кездеседі) немесе тіпті мұсылмандық-христиандық есімдер болуы мүмкін.
Саяси сала
Вадияр әулеті дәуірінен кейін, олар 19 ғасырдың басында оңтүстік аймақтарда сайланған өкіл – Сааманта деп аталатын адамдарды тағайындау арқылы демократияны орнатқан болатын. 1947 жылғы бөліс демократиялық жүйеде орталықты құруға әкелді, ал Карнатака екі палаталы заң шығару органына келісім берді. Бірақ бұл жүйе тиімді болмады, себебі орталық пен штаттар арасында үнемі тартыс болды. 1990 жылдардан 2010 жылдарға дейін орталық және штаттарда әртүрлі саяси партиялар жұмыс істеді. Солтүстік Карнатаканың өзінде Низамдардан тәуелсіздік алу мәселелері болды. Сөйтіп, екі сала қалыптасты. Саяси жүйенің ерекшелігі – ерік-жігердің жетіспеуі, үйлесімсіздік және үнемігі күрес, бұл аймақтық партияның немесе БАҚ-тың пайда болуына кедергі келтірді. Жақын орналасқан Керала мемлекетінде коммунистік идеология сауаттылық деңгейін арттыруда үлкен жетістіктерге жеткен, сондай-ақ Карнатакада бірнеше наксалиттік ұйымдар жұмыс істейді. Демократияның барлық тіректерінің тиімсіздігі, тіпті өзеннің жоғары ағысында орналасқан штаттың өзінде, Кавери өзені суына байланысты дау арқылы анық көрінеді. Бұл сәтсіздік бюрократияға да тарады, саяси және бюрократиялық лоббилердің ықпалынан Карнатака Үндістандағы ең жемқор төртінші штатқа айналды. Осы себепті Локаюкта (Н. Венкатачалаға қараңыз) құрылды, бірақ күштілермен күресу үшін қажетті өкілеттік алған жоқ. Баспасөз және журналистика саласында П. Ланкеш және С. Гурмуртхи солшыл көзқарастарымен танымал.
Касталар мен қауымдар
Үндістандағы басқа этнолингвистикалық топтар сияқты, каннада тілінде сөйлейтін халық та көптеген ерекше қауымдарды құрайды. Сан жағынан ең ірі екі қауым – Лингаят және Воккалига, тиісінше Солтүстік және Оңтүстік Карнатакадан шыққан. Басым саудагер касталарына Арьявайшья, Нагартхалар және Модалиарлар кіреді. Ал, жоспарланған касталар (Scheduled Castes) қауымдардың ең үлкен біртұтас тобын құрайды. Сонымен қатар, Куруба сияқты бұрынғы малшы қауымы, Боя/Вальмики сияқты жоспарланған тайпалар (Scheduled Tribes), Банджара және Ади Карнатака сияқты жоспарланған касталар (Scheduled Castes) сияқты көптеген басқа да артта қалған қауымдар (ОБК) бар. Каннада брахмандары бірнеше қауымға бөлінеді. Тарихи тұрғыдан джайнизм Карнатакада үлкен рөл атқарғанмен, қазіргі таңда каннада джайндары азшылықты құрайды.
Хоранаду Каннадигару
Хоранаду каннадигалары (немесе резидент емес каннадигалар) – басқа штатқа немесе елге көшіп кеткен каннадигалар, Карнатакадан тыс жерде туған каннада тілдес адамдар немесе Карнатакадан тыс жерде тұрақты түрде тұратын каннада тілдес адамдар. 2011 жылғы Дүниежүзілік каннада тілі конференциясында сөз сөйлеген Н.Р. Нараяна Мурти штаттан тысқары көшіп кеткен каннадигалардың барлық жерде құрметке ие екенін айтты. Саяси аренадағы жетіспеушілік эмигранттардың мәдени оқшаулануына әсер еткенімен, Сингара (Сингапур), Дехали Каннадига (Жаңа Дели), Мумбай Карнатака Санга (Мумбай), Малидж Каннада Балага (Маврикий), Солтүстік Америка Вишва Каннада Ассоциациясы (NAVIKA) және Америкадағы Каннада Коттар Ассоциациясы (AKKA) сияқты табысты ұйымдар Каннадотва сияқты шаралар арқылы мәдени қатысуды ынталандырды. Үндістан штаттарының ішінде Махараштрада Кольхапур, Солапур және Санглиде; Тамил Надуда Нилгири, Эроде, Дхарампури және Хосурда; Андхра Прадеш штатында Мадакасира, Раядургэм, Анатапур, Читоур және Курнулда; Гоада; Кералада Вайнадта; және басқа да Үндістан штаттарында каннада тілдес азшылықтар кездеседі.
Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс
Майсурды басып алғаннан кейін, британдықтар Карнатакадан Екінші дүниежүзілік соғысқа еріктілерге 8 акр жер және 75 рупия жалақы ұсынды. Каннадига полктері Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін таратылды. Тарихшылар Виндхья тауларының оңтүстігіндегі Британдық Үндістан армиясына қарсы болған көтерілістердің тарихқа енбеуіне байланысты әлі де пікір таластырып жатыр. 1939 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың тамызына дейін Белагавидегі полк орталығында Мадрас полкі, Махар полкі және Лингяят полкіне жалдау жүргізілді.