Кіріспе

Канададағы терроризмге шолу Канададағы терроризм және жаппай шабуылдар терроризм актілерін, сондай-ақ жаппай атыс, көліктерді қағып шабуылдау, жаппай пышақтау және басқа да осы сияқты әрекеттерді қамтиды. Бұл әрекеттер адамдар тарапынан террористік тактикамен байланыстырылуы мүмкін, бірақ Канаданың заң жүйесінде терроризм ретінде жіктелмеген. (Мысалы, 2018 жылғы Торонтодағы атыс құқық қорғау органдары терроризммен байланыстырмаған жаппай атыс болды.) Канаданың Қылмыстық кодексі террористік қызметті «Канадада немесе одан тыс жерде саяси, діни немесе идеологиялық мақсатта жасалған, халықтың қауіпсіздігіне, оның ішінде экономикалық қауіпсіздігіне қатысты қорқытуға немесе адамды, үкіметті немесе ұйымды (Канадада немесе одан тыс жерде) кез келген әрекетті жасауға немесе одан бас тартуға мәжбүрлеуге бағытталған және қасақана түрде ауыр зиян келтіретін» әрекет немесе әрекетсіздік ретінде анықтайды. Терроризмге қарсы күресте ерекше маңызды рөл атқаратын тағы екі министр – Сыртқы істер және Ұлттық қорғаныс министрлері. Канада үкіметі Канадада терроризм болу ықтималдығын анықтау үшін Ұлттық терроризм қауіп-қатер деңгейін (NTTL) пайдаланады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Канаданың қазіргі қауіп деңгейі «Орта» деңгейінде, яғни «терроризм актісі жасалуы мүмкін» дегенді білдіреді; ол 2014 жылғы қазан айынан бері осы деңгейде сақталып келеді.

Құқықтық базаның жалпы көрінісі және оған жауап беру

Ұлттық қауіпсіздіктің жалпы мәселелері Қоғамдық қауіпсіздік Канадасына (ҚҚА) басшылық ететін Қоғамдық қауіпсіздік және төтенше жағдайларға дайындық министрінің қарауына жатады. Канаданың Бас прокурорының басшылығымен жұмыс істейтін Канаданың мемлекеттік айыптау қызметі (PPSC) Канада үкіметі атынан қылмыстық қудалауды жүргізеді, оның ішінде террористік қызметтер сияқты ұлттық қауіпсіздікке қатысты қылмыстар да бар. Канаданың Қылмыстық кодексі террористік әрекетті «Канадада немесе одан тыс жерде саяси, діни немесе идеологиялық мақсаттармен жасалған, халықтың қауіпсіздігіне, оның ішінде экономикалық қауіпсіздігіне қатысты қорқытуға немесе адамды, үкіметті немесе ұйымды (Канадада немесе одан тыс жерде) кез келген әрекетті жасауға немесе одан бас тартуға мәжбүрлеуге бағытталған және қасақана түрде ауыр зиянның нақты түрлеріне әкеп соғатын» әрекет немесе әрекетсіздік ретінде анықтайды. Заңда сондай-ақ «Кеңестегі Губернатордың Қоғамдық қауіпсіздік министрінің ұсынысы бойынша кез келген ұйымды тізімге енгізуге рұқсат беретін ережелерді бекітуге» мүмкіндік берілген. JVTA-ға ұқсас, Мемлекеттік иммунитет туралы заңға енгізілген өзгерістер федералды үкіметтің терроризмді қолдайтын мемлекеттер деп таныған елдерге, олардың терроризмге қатысынан туындаған залал үшін Канада соттарында шағымдануға мүмкіндік береді. 1 желтоқсан 2011 жылдан 31 шілде 2012 жылға дейін Air India рейсі 182-де 1985 жылдың 23 маусымында қаза тапқан жолаушылар мен экипаж мүшелерінің отбасыларына Канада үкіметі «қайғыны білдіру және осы трагедиядан кейін отбасылар ұшыраған әкімшілік қарапайымдықсыздықты мойындау» мақсатында бір реттік өтемақы төледі. 275 құрбан болғандарға көмек көрсетілді. Бұған қоса, кейбір канадалықтар терроризм құрбандарын еске алу үшін маусымның 23-ін Ұлттық терроризм құрбандарын еске алу күні ретінде сақтайды.

Төтенше жағдайға қарсы іс-қимыл

Төтенше жағдайларға жауап беру саласында Қоғамдық қауіпсіздік министрінің басшылығы Төтенше жағдайларды басқару заңымен беріледі. Қоғамдық қауіпсіздік министрі төтенше жағдайларға жауап беруді қамтамасыз ететін негізгі құрал – Үкіметтік операциялар орталығы (GOC). ҮГО атынан федералдық үкімет үкімет пен басқа да ұйымдар арасындағы жауап беру координациясын қолдайды. "Thread" жобасы – 2003 жылы өткен полиция операциясы, нәтижесінде Торонто аймағында 24 иммигрант ұсталды. Олардың ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіргені және "әл-Қаидамен күдікті байланыста болғаны" туралы айыптаулар қойылды.

Халықаралық қауіп-қатерлер мен шабуылдар тізімі

ДатаОрындылығыЖекеректерАқиқатты дәлел түрі17 сәуір 1840Жылғы Куинстон, ОнтариоБенджамин Летт, англо-ирландтық канадалық филибюстер, британдық генерал сэр Исаак Брокты құрметтейтін Брок ескерткішін бомбалайды. Жарылыс ескерткішке ауыр және қалпына келтірілмейтін зақым келтірді, бірақ оны құлата алмады. Канададағы британдық билікке қарсылықБомбалау1864 жылғы қазанМонреаль, КвебекТарихшылар Конфедерацияның құпия қызметінің агенттері Монреальге Джон Уилкс Буттың, АҚШ президенті Авраам Линкольннің болашақ өлтірушісінің сапарын өткізген кезде ішінара құрылған қастандықтың мүмкіндігін талқылады. 1865 жылы полиция Бутты атып өлтіргеннен кейін, олар Онтарио банкінің Монреаль филиалынан алынған 184 000 долларға ақша ордерін тапты. Линкольнға қарсы қастандыққа қарсы заговор1868 жылғы 7 сәуірОттава, ОнтариоТомас Д'Арси МакГи, Конфедерацияның әкелерінің бірі, Патрик Дж. Уилан есімді ирландтық ұлтшыл немесе фениандық көтерілісшілерге жанашыр болған деп күдіктелді. Ирландиялық ұлтшылдықҚұқықсыздық1965 жылғы 25 қарашаТоронто, ОнтариоТоронтодағы 377 Спадина жолындағы Югославия консулдығын хорват ұлтшылдары бомбалады. Жарылыс "есік, есіктің жақтауы, цемент табаны және фойе төбесін қиратып, вестибюль мен антреумды қатты зақымдады"; ол есікті және терезелерді ұрып, бірінші қабаттың төбесінің бір бөлігін құрды. Адамдар өлмеді. Анти-Тито (хорват ұлтшылдығы) Бомбалау1966 жылғы 22 қыркүйекОттава, ОнтариоОттавадағы Куба елшілігіне базука шабуыл жасалды. Анти-Кастро (кубалық ұлтшылдық) Базука1966 жылғы 5 қазанОттава, ОнтариоАнти-Кастро күштері Оттавадағы Куба саудалық делегациясының кеңсесін бомбалады. Анти-КастроБомбалау1967 жылғы 29 қаңтарОттава және Торонто, ОнтариоОттавадағы Югославия елшілігі мен Торонтодағы консулдық Югославияның Солтүстік Америкадағы 6 кеңсесіне синхронды бомбалау кезінде шабуыл жасалды. (Басқа бомбалар Вашингтондағы елшілікке, Чикагодағы, Нью-Йорктегі және Сан-Францискодағы консулдықтарға ұшырады.) Жарылыс салдарынан 15 үйдің, 35 пәтердің және жақын маңдағы 6 дүкеннің терезелері жарылды. Адамдар өлмеді. Антипапиттік бомбалау1985 жылғы 12 наурызОттава, Онтарио1985 жылы Оттавадағы түрік елшілігіне шабуыл: Армения революциялық армиясына жататын топ Түркия Республикасының Оттавадағы елшілігін басып алып, канадалық күзетшіні өлтірді. Ливан үшін көлік ұрлау1988 жылғы 28 тамызСуррей, Британдық КолумбияИндо-Канадалық Таймс редакторы Тара Сингх Хайерді атып, ішінара шалдықты, мүмкін, оның 182-ші рейс тергеуіне байланысты мәлімдемелеріне байланысты. Анти-материализмБомбалау1960-шы жылдарБритандық КолумбияАрсон және SOF (Азаттық ұлдары) бомбалаулары, көбінесе жалаңаш түрде жүргізілді, 1960 жылдары болды: 1960 жылдың 25 тамызында Трумс, Британдық Колумбия маңындағы Канадалық Тынық мұхит темір жолының бір бөлігі бомбаға ұшырады. Полиция оқиға орнында уақыт белгілейтін құрылғының бөлшектерін (оның ішінде сағат та) тапты. SOF (Азаттық ұлдары) ұйымының үш мүшесі осы оқиға үшін сотталып, 6 жылдан 12 жылға дейін түрмеге кесілді. 1961 жылы Британ Колумбиясының Нельсон қаласында темір жол көпірі бомбаға ұшырады. Анти-материализмБомбалау және өртке салу1963-1970Монреаль, Квебек және Оттава, ОнтариоFront de libération du Québec (FLQ) сепаратистік тобы, әр он күнде бір бомбалау науқанын бастайды, барлығы 950-ден астам бомба жарылып, 1970 жылғы қазан дағдарысына ұласады. Олардың қатарында ағылшындық бизнес, банктер, Макгилл университеті және ағылшын тілінде сөйлейтін танымал адамдардың үйлері болды. 1963 жылғы 21 сәуір Монреальдегі Канада армиясының шақыру орталығын бомбалау, Сяржант Уилфред В. О'Нил қаза тапты. 1960 жылдардың аяғында FLQ Оттавадағы Веллингтон көшесіндегі Canadian Tire дүкенінің жанында пошта жәшігіне бомба қояды. 1969 жылғы 13 ақпанда Монреаль қор биржасында бомбалау болды: FLQ Монреаль қор биржасын жарып, 27 адамды ауыр жарақаттады. 1969 жылғы 22 ақпанда Монреальдегі Либералды партияның әлеуметтік клубында ФЛК террористік бомба жарылып, екі адам жарақат алды. 1970 жылғы 24 маусым FLQ Оттавадағы Лисгар көшесіндегі Ұлттық қорғаныс штабының терезе құдығына бомба қояды. Жарылыс тазалаушы әйелді өлтірді. Квебектің ұлтшылдығыБомбалау науқаны1965 жылғы 29 қаңтарЭдмонтон, АльбертаЭдмонтон әуе кемелерінің бомбалауы: Эдмонтон қаласында Норт-Уэст Индустриздер компаниясы жөндеуден өткізген екі АҚШ ұшағы (F 84) жойылып, үшіншісі Вьетнам соғысына наразылық білдірген солшыл топ ұшақтарды динамитке ұшыратып, зақымдалған; оқиға кезінде күзетші қаза тапты. Вьетнам соғысына қарсы бомбалау1965 жылғы 8 шілдеВанкувер, Британдық Колумбия (түпнұсқасы) Canadian Pacific Air Lines Flight 21 бомбалау: Ванкуверден Уайтхорске ұшып бара жатқан Douglas DC 6B коммерциялық ұшағын бомба құлатып, барлығы 52 адам қаза тапты. Іс әлі де шешілмеген. БелгісізБомбалау1966 жылғы 18 мамырОттава, ОнтариоПол Джозеф Шартьедің Парламент үйін бомбалауға жасаған әрекеті, құрылғы Орталық блок әбдүханасында ерте жарылып, Шартиенің өліміне әкелді. Канада үкіметіне қарсы бомбалау1970 жылғы 5 қазанМонреаль, КвебекБритандық дипломат Джеймс Кросс және (10 қазанда) Квебек еңбек министрі Пьер Лапорт Монреальде FLQ тобы тарапынан ұрланды. (Лапорттың денесі 17 қазанда Монреальдегі көліктің багаж бөлімінде табылды, ал қылмыскерлер желтоқсанның 26 күні қамауға алынды; Кросс желтоқсанның 3 күні босатылды.) Квебектің ұлтшылдығыҰрлау және кісі өлтіру1982 жылғы 14 қазанОнтариоАнархистік топ Squamish Five Торонтоның солтүстігіндегі Litton Industries зауытын бомбалады, ол американдық крейсерлік зымырандарына басқару құрылғыларын жасады, он адам жарақат алды. АнархизмБомбалау1983Торонто, ОнтариоБелсенді Генри Моргенталерді бақша қайшысымен шабуылдады; шабуылды жанында тұрған феминист белсендісі Джуди Ребик тоқтатты. Абортқа қарсы шабуылға әрекеттену1984 жылғы 8 мамырКвебек қаласы, КвебекФедералист әскері Дэнис Лортье Квебек Ұлттық Ассамблеясына Рене Левескені және Parti Québécois депутаттарын өлтіру мақсатымен кірді. Кездейсоқ, ол тым ерте келді, сондықтан ешқандай депутатты өлтіре алмады; бірақ ол үш басқа адамды өлтірді және 13 адамды жарақаттады. Қарусыз қызметкер Рене Жальберт бірнеше сағат бойы Лортиенің қаруын тастап, қамауға берілуіне көндірді. Жальберт келесі аптада марапатталды. Квебекке қарсы ұлтшылдықКөптеген оқтармен атқылау және кісі өлтіруге әрекеттену1985 жылғы 23 маусымМонреаль, Квебек (түпнұсқасы) және Токио, ЖапонияБритандық Колумбияда тұратын сикх экстремистер жасаған екі шабуыл: Абортқа қарсы бомбалау1994 жылғы 8 қарашаВанкувер, Британдық КолумбияДоктор Гарсон Ромалис аяғына оқ тиді. Абортқа қарсы оқ тигізу1995 жылғы 20 сәуірШарлоттаун, Принц-Эдуард аралдарыРоджер Чарльз Белл (атауы Loki 7), жоғары мектеп мұғалімі, Принц-Эдуард аралдары заң шығарушы органының алдында Province House-қа бомба қойды, бір адам жарақат алды. Жарылыс мектеп оқушыларының тобы өткеннен кейін бірнеше минуттан кейін болды және АҚШ-тағы Оклахома-Ситидегі бомбалау шабуылынан бір күн бұрын болды. 1995 жылғы шабуыл 1988 жылы Шарлоттаундағы провинциялық соттың сыртындағы гүлзардағы құбырлық бомбамен басталган, 1994 жылы Галифакстың Пойнт Плезант паркіндегі қоқыс жәшігінің жарылуымен жалғасты және 1996 жылы Шарлоттаундағы пропан станциясына орнатылған жарылмаған жарылғыш заттармен аяқталды. "қоғамнан кек алу"Бомбалау1995 жылғы 10 қарашаАнкастер, ОнтариоДоктор Хью Шорт шыбықшамен шабуылға ұшырады. Абортқа қарсы шабуылға әрекеттену2000 жылғы 20 қыркүйекМонреаль, КвебекBrigade d'autodéfense du français Монреальдегі Сен-Николас Антиохиялық православие шіркеуін бомбалады, онда ағылшын тіліндегі қайырымдылық шарасы өтуі керек болды. Квебектің ұлтшылдығыБомбалау2001Монреаль, КвебекSecond Cup өрт сөндіру: FLQ/Brigade d'autodéfense du français Монреальдегі үш Second Cup орнын өрт сөндірді. Олар компанияның "Second Cup" атты ағылшын тіліндегі корпоративтік атауын пайдаланғаны үшін таңдалды. Бұрын сотталған FLQ террорисі Реаль Матьё барлық үш бомбалау үшін кінәлі деп танылды. Жеті McDonald's мекемесі де өрт сөндірді. Квебектің ұлтшылдығыБомбалау2006Оттава, Онтарио2006 жылғы Онтарио терроризм жоспары: Канадтік терроризмге қарсы күштері Аль-Каидадан шабыт алған 18 террористі ( "Торонто 18" деп аталды) қамауға алды. Олар жарылыс жасауды жоспарлап отыр деп айыпталды...

Терроризмге күдік

2015 жылдың 5 наурызы — Терроризмге қарсы жаңа заң қарастырылып жатқан кезде және федералды сайлауға бірнеше ай қалғанда, Квебектегі Консервативтік партияның төрт депутаты (Денис Лебель, Стивен Блэни, Кристиан Паради және Максим Бернье) өз сайлау округтеріндегі кеңселерiне ақ ұнтақ (антракс бойынша жалған хабарлама) және "Консерваторлар, сіздер жойылдырыласыздар" деген мәтін жазылған хаттар алды.

Канаданың шетелдегі байланыстары бар экстремистер

2013 жылдың шілдесінде күшіне енген Терроризмге қарсы күрес заңы жеке тұлғалардың белгілі терроризммен байланысты мақсаттармен Канададан кетуіне жол бермеу және оны тоқтату үшін қабылданды. 2018 жылы Канада үкіметі Канадаға оралған Канадалық экстремистік саяхатшылар (CET) санының артып қалғанын немесе артатынын күтпейтінін мәлімдеді. Үкімет анықтаған CET-тің жалпы саны Канадамен байланысы бар шамамен 190 адамды және 60-қа жуық қайтып келгендерді қамтиды. Төменде Канадамен байланысы бар әлемдегі кейбір экстремистердің аты-жөні келтірілген. Кристос Кацирубас және Али Медледж (Алжир) – 2011 жылы Мароккоға, содан кейін Мавританияға, Нигерге және Ливияға барып, алжирлік террорист Мохтар Белмохтардың басшылығымен оқудан өткен Лондон, Онтарио қаласынан шыққан екі орта мектептегі дос. Екеуі де 2013 жылдың қаңтар айында Алжирдегі газ өңдеу зауытында болған кешірімшілік дағдарысында қатысқаннан кейін қаза тапты, нәтижесінде 38 кешірімшілік қызметкері қаза болды. Андре Пулин (Сирия) – 2008 жылы зорлық-зомбылыққа құштар экстремистік көзқарастарды қабылдаған Онтарио штатының Тимминс қаласынан келген адам. 2012 жылы Сирияға келген ол 2013 жылдың тамызында әл-Минах әуежайындағы шайқаста қаза тапқан деп есептеледі. Али Мохамед Дири (Сирия) – бұрынғы "Торонто 18" тобының мүшесі, Онтариодағы террористік шабуылдарды жоспарлауы үшін сотталған. Бостандыққа шыққаннан кейін бір жыл өткен соң Дири Сирияға барып, террористік ұйымға қосылды. Дамиан Клермонт немесе Мустафа әл-Гариб (Сирия) – Калгари, Альберта штатында зорлық-зомбылыққа құштар экстремистік көзқарастарды қабылдаған адам. Ол Сириядағы террористік топтар арасындағы қақтығыстарда қаза тапқан деп болжануда. Махад Али Доре (Сомали) – Кенияға сапар барысында Сомалиге өтіп, "Әл-Шабааб" жаттығу лагеріне қосылған адам. 2013 жылдың сәуір айында Могадишуде болған террористік шабуылды ұйымдастыруға көмектескен кезде қаза тапқан деп есептеледі.