Кіріспе

Француз-канадтық дәстүрлі шашақ (фр. ceinture fléchée sɛ̃tyʁ fleʃe) – түрлі-түсті шашақ, кем дегенде 17 ғасырға (Төменгі Канада, Канада шығысы және ерте конфедерация дәуірлеріне) дейін тамыр тартатын квебек киімінің дәстүрлі бөлігі. Метистер де флешелерді (француз-канад және кейін метис немесе мичиф тілінде: "Sayncheur Flayshii" немесе "Saenche(i)ur Flechey") қабылдап, оларды ұлттық атрибуттарының бір бөлігі ретінде пайдаланады. Квебек және метис қауымдастықтары шашақты ерекше мәдени мұраларының, ұлттық ерекшеліктерінің, киімдерінің, тарихтарының және қарсылықтарының маңызды бөлігі деп санайды. Дәстүрлі көзқарас бойынша, флеше шашақ – квебектердің өнертабысы, алайда басқа да шығу тегі болған деген ұсыныстар бар, соның ішінде дәстүрлі саусақпен тоқылған гаэль криосы да солардың бірі. 1981 жылы Канаданың Ұлттық галереясында тоқымаларға арналған көрме ұйымдастырған және оған қоса каталог жариялаған Дороти К. Бернхамның сөзіне сүйенсек, Жаңа Францияның тұрғындары саусақпен тоқудың осы түрін жергілікті халықтардан үйренген. Еуропалық жүн материалдарын пайдалана отырып, солтүстік француз және жергілікті саусақпен тоқу техникаларының бірігуі нәтижесінде жебелі шашақтар жасалған. Жебелі шашақ – ең ежелгі белгілі шашақ дизайны; ол 18 ғасырда квебек қолөнершілерімен жасалған, ал кейіннен 1852 жылдан бастап L'Assomption шашағы деп аталды.

Тарих

Квебекте ерлер қыста белбеу киген, оны қысқы пальтоның беліне байлап, суықтан сақтану үшін қолданған. Оның тұтыну мақсаты болған, сонымен қатар ол сәнді саналған және оны жоғарғы және қарапайым халық киген. Белбеудің дәстүрлі ені 15-25 сантиметр, ал ұзындығы 2 метрден астам болуы мүмкін. Тері саудагерлері де арқа аурулары мен жарықшаны болдырмау үшін оны киген. Ол сол кездегі қысқы пальтоға тағылып, жебелі өрнекпен безендірілген. Бұл – Төменгі Канада көтерілісінің және Квебек қысқы карнавалының символы, себебі оны фестивальдың талисманы Боном Карнавал киеді. Карнавал кезінде оның көшірмелері сатылады. Бұл сондай-ақ Квебектен тыс Канададағы азшылықтағы квебектер мен франкофондар үшін мәдени мақтаныш белгісі. Канададағы франко қауымдастықтары әртүрлі және ерекше қысқы мерекелерде белбеу киеді. Мысалы, Манитобадағы Voyageur фестивалі және Альбертадағы Flying Canoë Volant фестивалі. Төменгі Канада көтерілісі кезінде квебек тұрғындары ағылшын Канадасының үстемдігіне қарсы тұру үшін британдық өнімдерге бойкот жасайтын. Түймелер мен түймелі пальтолар көбінесе британдықтар жасағандықтан, квебек "көтерілісшілері" әдетте өз киімдерін тігіп, пальтоларын (капоталарын) жабық ұстау үшін флеше белбеуін киген. Осы себепті белбеу Төменгі Канада көтерілісінің киім-кешегінің маңызды бөлігіне айналды. Белбеу көптеген көркем шығармаларда бейнеленген, мысалы, Анри Жюльеннің "Le Vieux de '37" суреті, Чарльз Александр Смиттің "L'Assemblée des six comtés" картинасы және "Mon Pays, suivi du Reel des Aristocrates" әнін орындайтын "Les Cowboys Fringants" нео-традициялық музыка тобы. Жебелі белбеу кем дегенде 1776 жылдан бері Төменгі Канада тұрғындарының дәстүрлі киімінің бөлігі болды. Алайда сол кезде оны байқаған британдық саяхатшылар мен неміс жалдамалы әскерлер оны "түсті белбеу" деп атады. Томас Анбери 1776 жылы Шарльбург пен Бопортқа сапардан кейін жазған саяхат есебінде оны осылай атады. 1777 жылы Шарлотта Луиза де Ридесель Германиядан күйеуі генерал-майор Фредерикке қосылу үшін келді. Ол оны Шамблиде кездестіргенде, ол әлі де тұмаудан зардап шегіп жатқанын ескеріп, оның үстіне қызыл және көк белбеу тағып, дәстүрлі канадалық костюмін жылы ұстады. Сол жылы Сент-Аннада тұратын неміс жалдамалы әскері өз үйлерінде адамдардың үй жүнінен түсті белбеулер тоқитынын айтты. 1778 жылы Э. В. Герман канадалық шаруаның белбеуін киіп жүргенін көрсеткен сурет жасады, оның дизайны шеврон болды. Бұл сурет басқалардың жазғандарын растайды. 1792 жылы Квебек қаласында бір жылдан астам тұрған Элизабет Симко канадалықтар туралы былай деп жазды: "Олардың пальтолары түсті белбеумен байланған". 1798 жылы Сент-Лоуренс өзенінің бойында, Вершереде суға батып кеткен саяхатшының денесі табылғанда, Лабади өзінің жеке күнделігінде саяхатшының "une jolie cinture à flesche" кигенін жазды. Сондай-ақ 1798 жылы күйеуі Чарльз Бобер клубының негізін қалаушылардың бірі болған миссис Чабольездің өлімінен кейінгі тізімінде "deux cintures à flesches" деп көрсетілген. 1806 жылы британдық Джон Ламберт көптеген ауылдарды аралап шыққаннан кейін, алты тұрғынның бесеуі түсті белбеу кигенін жазды. Ол кейде белбеулерге мұнықтар тігілетінін де атап өтті. Белбеудің дизайны өзгеріп отырды, бірақ бұл ерекше бір адамға байланысты емес. Түсті белбеуді Солтүстік-Батыс компаниясында жұмыс істейтін адамдар Канаданың батысына әкелді. Бұл саяхатшылар Төменгі Канададан кетіп, тері компаниясы үшін саяхат жасағанда белбеулерін киген. Олардың белбеулері бірнеше елдің назарын аударды, олармен тауар алмасты, көп ұзамай бұл адамдар осындай белбеулерді иеленгісі келді. Компания Монреаль және аймақта Англиядан әкелінген жақсы жүнмен көптеген белбеулер тоқыды. Солтүстік-Батыс компаниясынан басқа, Хадсон шығанағы компаниясы да бұл тауарға қызығушылық танытты. Оның бір өкілі осы тілегін қанағаттандыруды сұрады. Ол былай деп жазды: "Мен көршімнен бояудан жасалған белбеулерді алдым, оларды үйге жіберуге болады". Оның көршісі - Чарльз Бойер. Индейлер мен метистер, саяхатшылардың ұлдары, қабылдаған белбеулерге әлі де жоғары баға береді. Олар тіпті оны өздерінің жеке белгісі деп атайды. Алайда, көбінесе "метис белбеулері" деп аталатын белбеулер нағыз қолмен тоқылған белбеулер емес, Англияда тоқыма тоқымаларда тоқылған белбеулер. 1821 жылы Хадсон шығанағы компаниясы мен Солтүстік-Батыс компаниясы біріккеннен кейін Ескі Солтүстік-Батыста белбеулердің негізгі көзі осы болды. Белбеудің дизайны өзгеріп отырды және 1835 жылға қарай, тарихшы Мейсон Вейдтің сөзіне сәйкес, стандартты түрге айналды. Ассомпшн фортында оларды жинап әкелген Хадсон шығанағы компаниясының агенттері осы белбеулерді есеп кітаптарында "Ассомпшн" деп атады. Төменгі Канадада да, батыста да оның үлкен танымалылығына қарамастан, оның өндірісі азайды. Бұл, әлдебір себепті, 1870 жылы тері саудасының төмендеуіне және шаруа Танкред Вигердің тоқымашыларға олардың еңбегі үшін өте аз төленгенін ескеріп, өндірісті тоқтату туралы ұсынысына байланысты болды. Белбеулерді қарғалылар және Монреаль және аймақта тұратын зейнеткер тері саудагерлері киген. Көптеген суретшілер белбеудің танымалылығын растайтын суреттер, картиналар және эскиздер қалдырды. Бірнеше әйелдер белбеу тоқуды жалғастырды және осы өнерді келесі және қазіргі ұрпақтарға жеткізді. Мариус Барбо флеше белбеуіне қызығушылық танытып, оның шығуын табуға тырысты. Ол таба алмады, бірақ оның болуы мен танымалылығы туралы көптеген мәліметтер қалдырды. Монреаль қалалық әкімшілігінің архивисті және фольклоршысы Э. З. Массикот Барбоның зерттеулерін жалғастырды және былай деді: "флеше белбеуі – Канаданың қолөнерінің шедеврi". Дегенмен, Францияда да, тіпті әлемде де осындай диагональды тоқу түрі белгілі емес. Жергілікті американдықтар бұрын қол жеткізе алмаған жарқын түсті жіптерді тапқаннан кейін өзінің әдістерін жақсартуға асықты, және жиі маталарды жарып, жіптерін белбеулерге қайта қолданды, және осыған байланысты мысалдарды Бернхемнің кітабында көрсетілген. 1968 жылдан бері көптеген адамдар флеше белбеуін қолмен тоқуға үйренді, бірақ олардың барлығы да белбеу тоқуды жалғастырмады, көптегендер осы өнерді үйретті және оның білімін таратуда. Көптеген танымал әншілер, фольклорлық бишілер және әсіресе Боном Карнавал оны қонақтарға және әртүрлі елдерде танысуға көмектесуде.

Мата жасау процесі

Көптеген қадамдар белгіленген белбеуді жасау үшін қажет. Біріншіден, тоқымашы қажетті жүн жіптерді таңдайды. Жіптер таспаны киетін адам оны белге екі рет орап ала алатындай етіп, жеткілікті ұзын болуы керек. Тоқымашы белбеудің әр екі шетіндегі жиектердің ұзындығын да қосуы тиіс. Жиектер жебелі белбеуді байлау үшін қолданылады. Содан кейін тоқымашы жіптерді реттеп, оларды тоқып, найзағай (тік сызықтар), жалын (ромбтар) және жебе ұштары (әдетте белбеудің ортасында) сияқты ою-өрнектер жасайды. Соңында, тоқымашы қалған жіптің ұзындығымен белбеуді бұрап немесе тоқып, жиектерін аяқтайды. Мұндай белбеуді жасау немесе түрлі бұйымдарды безендіретін күрделі мұныздар тоқу кезінде саусақтың ұшында қалың қабық пайда болады. Бұл "ине саусағы" деп аталады. Бұл жас қыздар үшін "ересек болу рәсімі" саналды және отбасының аналары тарапынан мойындалды.