Кіріспе

Виктория дәуірінің ағылшын романы (1815–1882)

Энтони Троллоп (ағылш. Anthony Trollope; 24 сәуір 1815 – 6 желтоқсан 1882) – Виктория дәуірінің ағылшын романы және мемлекеттік қызметкері. Оның ең белгілі туындыларының бірі – Барсетшир округіндегі өмірге арналған «Барсетширдің хроникалары» романдар сериясы. Ол сонымен қатар саяси, әлеуметтік және гендерлік мәселелер, сондай-ақ өзекті тақырыптар бойынша да романдар жазды. Троллоптың әдеби беделі өмірінің соңғы жылдарында төмендегенімен, 20 ғасырдың ортасында оның жанкүйерлері қайтадан көбейді.

Өмірбаян

Энтони Троллоп – адвокат Томас Энтони Троллоп пен романист және саяхат жазушысы Фрэнсис Милтон Троллоптың ұлы. Оксфордтың Нью-колледжінің мүшесі, ақылды және білімді адам болғанымен, Томас Троллоп жаман мінезіне байланысты адвокаттық қызметтен қанағаттанбады. Ол шаруашылықпен айналысқанда пайда көре алмады. Томас Троллоп – қарт әкесінің (Томас) Энтони Троллоптың, Хертфордширдегі Коттерд қаласының пасторы, 4-ші баронет сэр Томас Троллоптың ең кіші, алтыншы ұлы болды. Барондық атағы кейіннен Энтони Троллоптың екінші ұлы Фредериктің ұрпақтарына көшті. Жер иесінің ұлы болғандықтан Томас Троллоп ұлдарын Оксфордқа немесе Кембриджге оқуға баратын джентльмендер ретінде тәрбиелегісі келді. Энтони Троллоп бала кезінде ата-анасының жағдайы мен олардың қаражатының жетіспеуінен көп қиындықтарға тап болды. Лондонда туған Энтони жеті жасынан бастап үш жыл бойы Харроу мектебінде күндізгі оқушы болып білім алды, себебі оның әкесі осы мақсатта сатып алған ферма мектепке жақын орналасқан. Сэнберидегі жеке мектепте оқығаннан кейін ол әкесі мен екі ағасымен бірге Винчестер колледжіне түсті, онда үш жыл оқыды. Содан кейін оқу ақысын төмендету үшін Харроуға күндізгі оқушы ретінде қайта оралды. Бұл екі элиталық мектепте ақшасы мен достары болмағандықтан, Троллоп көп мазақтауға ұшырады және қиын жағдайларға тап болды. 12 жасында ол өзін-өзі өлтіру туралы ойлармен жүрді. Ол сондай-ақ, қиялдарына беріліп, әртүрлі әлемдерді құрастырды. 1827 жылы анасы Фрэнсис Троллоп үш кіші ұлымен бірге Америкаға, Нашоба коммунасына көшті. Бірақ ол жоба сәтсіз аяқталғаннан кейін, Цинциннатиде дүкен ашты, бірақ ол да табыс әкелмеді. Томас Троллоп қысқа мерзімге оларға қосылды, содан кейін Харроудағы фермаға қайтып оралды, ал Энтони Англияда қалды. Анасы 1831 жылы қайтып оралып, жазушы ретінде танымал болды және жақсы табыс тапты. Алайда әкесінің жағдайы нашарлай берді. Ол заңгерлік қызметін толығымен тастап, жерді жалға беру ақысын төлеуге жеткілікті табыс таба алмады. 1834 жылы қарыздан қашу үшін Бельгияға қашып кетті. Тұтас отбасы Брюгге қаласының жанындағы үйге көшті, онда олар Фрэнсистің табысымен күш көрді. Бельгияда Энтониге австриялық атқыштар полкіне кіру ұсынылды. Ол оған келісу үшін француз және неміс тілдерін үйренуі керек болды. Осы тілдерді өзіне де, отбасына да қаржылық шығынсыз үйрену үшін ол Брюссельдегі мектепте көмекші мұғалім болып жұмыс істеді, 30 оқушыға сабақ берді. Алайда алты аптадан кейін оған туысы арқылы Пошта бас басқармасында жұмысқа орналасуға мүмкіндік туды. Осы қызметке келісіп, 1834 жылдың күзінде Лондонға оралды. Томас Троллоп келесі жылы қайтыс болды. Троллоптың айтуынша, "мемлекеттік қызметтегі алғашқы жеті жылым өзіме де, мемлекетке де пайдалы болған жоқ". Поштада ол уақтылы келмейтін және бағынбайтын қызметкер ретінде танылды. Тігіншіге 12 фунт стерлинг қарызы қарыздарға түсіп, 200 фунт стерлингтен асып кетті; қарыздар Троллопты жұмыста тұрып төлем талап ету үшін келіп мазалады. Троллоп жұмысын жек көреді, бірақ басқа амал таппады және жұмыстан шығарылудан үнемі қорқып өмір сүрді. Орталық Ирландиядағы пошта инспекторының жұмысы нашар атқарылғандықтан, оны ауыстыру қажет болды. Бұл лауазымға көптемегендер келіседі, бірақ қарыздар мен жұмыстағы қиындықтарға тап болған Троллоп оған ерікті түрде ұсыныс жасады; және оның басшысы Уильям Мейберли одан құтылуға асыққандықтан, оны осы лауазымға тағайындады. Оның жалақысы мен жол ақысы Лондондағыдан гөрі Ирландияда көбірек болды, және ол өзін жақсы жағдайда сезінді. Олардың тұңғыш ұлы Генри Меривал 1846 жылы, ал екіншісі Фредерик Джеймс Энтони 1847 жылы дүниеге келді.

Алғашқы еңбектері

Троллоп роман жазушы болуға бел буса да, Ирландиядағы алғашқы үш жылында өте аз жазды. Ол үйленген кезде өзінің алғашқы романы «Балликлоранның Макдермоттары» романының үш томдық бөлімінің біріншісін ғана аяқтаған еді. Үйленгеннен кейін бір жыл ішінде ол осы туындыны бітірді. Троллоп Ирландия бойынша пошталық міндеттерін орындау үшін жасаған көптеген ұзақ пойыз сапарларында жазуға кірісті. Ол күн сайын қанша жазу керектігін анықтап, соңынан барлық уақыттағы ең нәтижелі жазушылардың біріне айналды. Ол пошта инспекторы болып жұмыс істеген кезінде алғашқы романдарын жазды, кейде идеялар үшін «жоғалған хаттар» жәшігіне үңіліп қарады. Оның ерте туындыларының көп бөлігі Ирландияда жазылған, себебі ол оларды сол жерде тұрып, жұмыс істеген кезде ойлап тапқан, бірақ қазіргі ағылшын халқының Ирландияға деген көзқарасын ескере отырып, жылы пікір күтпеуге болады. Сыншылар Троллоптың Ирландияға деген көзқарасы оны көптеген басқа викториялық романдардан ерекшелендіретінін атап өтті. Басқа сыншылар Ирландия Троллопқа Англиядағыдай үлкен әсер етпеді, ал Ирландиядағы қоғам оның жазушылық қабілетіне зиян келтірді, әсіресе ол сол уақытта Ұлы ашаршылыққа тап болғандықтан деген пікірде болды. Алайда, бұл сыншылар (Ирландияға қатысты бірбеткей пікірлер айтқандары үшін айыпталған) Троллоптың елге деген шынайы құрметін де, оның әдебиеттік мүмкіндіктерін де мойындаудан бас тартты. Троллоп Ирландия туралы төрт роман жариялады. Екеуі Ұлы ашаршылық кезінде жазылған, ал үшіншісі ашаршылық тақырыбын қамтиды («Балликлоранның Макдермоттары», «Келлилер мен О’Келлилер» және «Ричмонд қамалы» романдары). «Балликлоранның Макдермоттары» Лейтрим графтығының Драмсна ауылында болған кезде жазылған. «Келлилер мен О’Келлилер» (1848) романы жер иелерінің (Франсис О’Келли, Баллидин лорды) және оның католик шаруасының (Мартин Келли) романтикалық ізденістерін әжуалай салыстырады. Ирландияға қатысты екі повесть бар («Коннор қамалының О’Коннорлары, Мейо округі» және «Баллимойдың әкесі Джайлс»). Кейбір сыншылар бұл туындылар екі ұлтты бөлек қарастырудың орнына, ирланд және британдық ұлттық санасын біріктіруге тырысады деп санайды. Ирландиядағы ағылшын болғанына қарамастан, Троллоп «ирланд жазушысы» болу үшін қажет деп санайтын нәрсеге қол жеткізе алды: Ирландия оны баурап алды, құштарлықпен қабылдады және «жаралы» қалдырды. Ирландия туралы туындыларға деген қабылдау көңіл көншітпейтін еді. Генри Колберн Троллопқа: «Оқырмандар ирландтық тақырыптардағы романдарды басқаларына қарағанда жақтырмайды» деп жазды.

Жазушы ретінде табысты

1851 жылы Троллоп Англияға жіберілді, оған Англияның оңтүстік-батысында және Уэльстің оңтүстігінде ауылдық пошта жеткізуді зерттеу және қайта ұйымдастыру міндеті жүктелді. Екі жылдық сапарында ол Ұлыбританияның көп бөлігін, көбінесе ат үстінде аралап шықты. Троллоп бұл уақытты «өмірімдегі ең бақытты екі жыл» деп атайды. Осы уақыт аралығында ол Солсбери соборына барды; және онда, өзінің автобиографиясына сәйкес, ол «Барсетшир» романдарындағы алғашқысы болған «Уорден» сюжеті туралы ойлап тапты. Оның пошта жұмысы жазуды бір жылға кейінге шегерді; роман 1855 жылы 1000 данада жарық көрді, Троллоп пайданың жартысын алды: 9 фунт 8 шиллинг 8 пенни 1855 жылы және 10 фунт 15 шиллинг 1 пенни 1856 жылы. Пайдасы көп болмаса да, кітап баспасөзде жарияланды және Троллопты роман оқыған көпшіліктің назарына жеткізді. 1857 жылы жарық көргеннен кейін ол пайданың үлесіне қарсы 100 фунт стерлинг аванс алды. «Уорден» сияқты «Барчестер Тауэрс» да үлкен сатылым көрсетпеді, бірақ ол Троллоптың беделін нығайтуға көмектесті. Өзінің өмірбаянында Троллоп былай деп жазады: «Ол үлкен беделге ие болмады, бірақ роман оқырмандары оқуға шақырған романдардың бірі болды». Сол жылы ол Лондоннан 19 шақырым қашықтықтағы Уолтем-Кросс қаласына көшіп барды. 1859 жылдың соңында Троллоп Джордж Мюррей Смит баспасынан шығатын және Уильям Макеписс Такерэй редакциялайтын «Корнхилл» журналының шығуына дайындық туралы білді. Ол соңғысына жаңа журналға қысқа әңгімелер жазуды ұсынды. Тэккерэй мен Смит екеуі де жауап берді: біріншісі Троллопты үлес қосуға шақырды, екіншісі роман үшін 1000 фунт стерлинг ұсынды, егер оның маңызды бөлігі алты апта ішінде баспаға қол жетімді болса. Троллоп Смитке ол кезде жазып жатқан «Ричмонд қамалы» романын ұсынды, бірақ Смит ирландтық әңгімені қабылдамады және «Барчестер Тауэрс» сияқты ағылшын дін қызметкерлерінің өмірімен айналысатын романды ұсынды. Содан кейін Троллоп «Фрэмли Парсондж» сюжетін ойлап тапты, оны Барчестердің жанында орнатты, сондықтан ол «Барсетшир» романдарындағы кейіпкерлерді пайдалана алды. «Фрэмли Парсондж» өте танымал болды, Троллоптың роман оқыған жұртшылықпен атын нығайтты және Смит оған төлеген қымбат бағасын толық ақтады. «Корнхиллмен» ерте байланыс Троллопты Лондонның суретшілер, жазушылар және зиялы қауымға әкелді, олардың арасында Смит пен Такерри де болды. 1860-шы жылдардың ортасына қарай Троллоп Пошта басқармасының иерархиясында жоғары лауазымға ие болды, бірақ ол кезде Пошта директорының бас хатшысы болған Роуленд Хиллмен келіспеушіліктер болды. 1864 жылы Хилл пошта бөлімінен кеткен кезде бос лауазымға Троллоптың қайын інісі Джон Тилли тағайындалды. Троллоп Тиллидің ескі лауазымына өтініш берді, бірақ оның бағыныстысы Франк Айвс Скудамордың пайдасына өткізілді. 1867 жылдың күзінде Троллоп пошта кеңсесінің лауазымынан кетті, ол 60 жасқа толмас бұрын кетіп қалуы мүмкін зейнетақыға тең табыс жинады.

Беверли науқаны

Троллоп көптен бері Парламентке орын алуды армандаған. Алайда мемлекеттік қызметкер ретінде ол мұндай лауазымға ие бола алмады. Пошта қызметінен кеткені бұл шектеуді жойды, және ол бірден өзіне лайықты орын іздеуге кірісті. 1868 жылы ол Йоркширдің шығыс бөлігіндегі Беверли округінде либералдық кандидат ретінде сайлауға түсуге келісті. Партия жетекшілері, көрінеу, Троллоптың сайлауға қатысуға деген ынтасын және науқанға ақша жұмсауға дайындығын пайдаланды. Либералдық кандидаттың міндеті сайлауда жеңіске жетпей, консервативтік кандидаттарға сыбайлас жемқорлықты ашық көрсету мүмкіндігін беру болды, осы арқылы оларды жарамсыз деп тануға болар еді. Корольдік комиссия сайлаудың мән-жайын тергеді; оның кең ауқымды сыбайлас жемқорлық туралы қорытындылары бүкіл елдің назарын аударды және 1870 жылы округтің сайлау құқығынан айырылуына әкелді. Троллоп Америкадағы Азамат соғысы кезіндегі тәжірибелерін баяндайтын «Солтүстік Америка» (1862) атты саяхат кітабын жазды. Анасының АҚШ туралы өткір сынға толы, антиамерикандық саяхат кітабын («Америкалықтардың тұрмысы») жариялағанын білген Троллоп, Америка Құрама Штаттарына көбірек симпатиямен қарады және «бір-бірін жақсы көруі тиіс екі елдің арасындағы жақсы қарым-қатынасқа үлес қосатын» шығарма жазуға бел буды. Америкада болған кезінде Троллоп Одақтың тұрақты қолдаушысы болды, оңтүстіктегі құлдық жүйесіне қарсы күрескен аболиционист болды. 1871 жылы Троллоп Австралияға алғаш рет сапар жасады, 1871 жылдың 28 шілдесінде SS Great Britain кемесімен Мельбурнға келді, оның әйелі мен аспазшысы да бірге болды. Сапардың мақсаты – Гренфелл қаласының жанында қой шаруашылығымен айналысатын кіші ұлы Фредерикке бару еді. Ол сапар кезінде «Леди Анна» романын жазды. Порт-Артурдағы жазалау орындасына және оның зиратына – Өлілер аралына барды. Осыған қарамастан, австралиялық баспасөз алаңдады, оның жазбаларында Австралияны дұрыс емес бейнелейтінінен сескенді. Бұл қорқыныш анасы Фанни мен Чарльз Диккенстің Америка туралы жазған жағымсыз пікірлеріне негізделген. Отанына оралғаннан кейін Троллоп «Австралия және Жаңа Зеландия» (1873) атты кітабын жариялады. Кітапта жағымды да, жағымсыз да пікірлер орын алды. Жағымды тұстарына, таптық сананың салыстырмалы түрде жоқтығын атап көрсетті және Перт, Мельбурн, Хобарт және Сиднейдің ерекшеліктерін жоғары бағалады. 1870 жылдардың соңында Троллоп саяхат жазушылығын оңтүстік Африкаға, соның ішінде Кап колониясына және Оранж еркін мемлекеті мен Трансвальдың бур республикаларына сапар шегу арқылы жалғастырды. Бастапқыда африкандердің «цивилизациядан артта қалғанын, жабайы, варварлық және бейшара болғанын» ойлағанын мойындаған Троллоп бурлардың мәдени әдет-ғұрыптары туралы кеңінен жазды, «бурлардың өмір салтының қатаң қарапайымдығы мен лас болуы [тек] қаладан алыс, ауылдық жерде өмір сүруді артық көрулерінен туындайды» деп мәлімдеді. Троллоп «Оңтүстік Африка» (1877) деп атаған толық жинағында Кимберли кен қаласын «жер бетіндегі ең қызықты жерлердің бірі» деп сипаттады.

Өлім

Троллоп 1882 жылы Лондонның Мэрилебон ауданында қайтыс болды және оның замандасы Уилки Коллинстің қабіріне жақын Кенсал Грин зиратында жерленген.

Шығармалары мен беделі

Троллоптың алғашқы үлкен жетістігі "Барсетшир" (көбінесе "Барсетшир хроникасы" деп аталады) ойдан шығарылған графтығында орналасқан алты романының біріншісі – "Уорден" (1855) романымен келді, ол негізінен дін қызметкерлері мен жер иелерінің өміріне арналған. "Барчестер мұнаралары" (1857) бұл топтастың ең танымал романы болды. Троллоптың тағы бір маңызды сериясы – "Паллизер" романдары, "Барсетшир" романдарымен байланысты, саясатқа қатысты, бай және еңбекқор Плантагенет Паллизер (кейін Омниум герцогы) және оның кереметтей спонтанды, тіпті одан да бай әйелі Леди Гленкора оқиғаның басты кейіпкерлері болды. Дегенмен, "Барсетшир" сериясындағыдай, әр роман көптеген жақсы дамыған кейіпкерлермен толы болды, ал "Эустас Алмаздары" романында Паллизерлердің рөлі шамалы. Троллоптың танымалдылығы мен сыншылар тарапынан алғыс алуы соңғы жылдары азайды, бірақ ол жазуын үздіксіз жалғастырды, ал кейбір кешкі романдары жақсы беделге ие болды. Әсіресе, кітап жарық көрген кезде аса танымал болмағанын мойындаған сыншылар, "Біздің қазіргі өмір салтымыз" (1875) сатиралық туындысын оның шедеврі деп есептейді. Барлығында Троллоп 47 роман, 42 әңгіме, 5 саяхат кітабы, сондай-ақ "Тэккерей" (1879) және "Лорд Палмерстон" (1882) атты ғылыми еңбектер жазды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Троллоптың "Автобиографиясы" жарық көрді және Лондонның бестселлеріне айналды. Троллоптың сыншылар алдындағы құлдырауы осы томмен тікелей байланысты болды. Жазушылық карьерасының өзінде де сыншылар оның өнімділігіне таңырқады, бірақ Троллоп күнделікті жазу квотасын қатаң сақтағанын және ақша үшін жазғанын мойындағанда, сыншылардың ең жаман қорқынышы расталды. Жазушылар шабыт күтіп отыруы керек, кестеге сәйкес емес. Американдық жазушы, сыншы және Троллоптың досы Джулиан Хоторн оны адам ретінде жоғары бағалап, "Англия мен адамзат табиғатының мақтанышы" деп атады және "адамзаттың сүйіктілерінің қатарына қосылуға лайық" деді, бірақ сонымен қатар "оның романдары ағылшын ойдан шығарылған әдебиетіне зор зиян келтірді" деді. Генри Джеймс те Троллоп туралы әртүрлі пікір білдірді. Жас Джеймс Троллоптың романдарына бірнеше сынақ пікірлер жазды (мысалы, "Белтон мүлігін" "бірде-бір ой немесе идеясы жоқ ақымақ кітап, ақыл-ойдың қарапайым тағамы" деп атады). Ол сондай-ақ Троллоптың баяндау әдісін ұнатпағанын айтты; Троллоптың сюжеттерінің авторы қалаған кез келген бағытқа бұрылуы мүмкін екендігі туралы романдарына енгізген қуанышты интерполяциялары Джеймстің көркемдік адалдық сезімін қамтамасыз етпеді. Дегенмен, Джеймс Троллоптың нақты ерекшеліктерге назар аударуын жоғары бағалады, өйткені ол романист қайтыс болғаннан кейін жазған эссесінде: Оның [Троллоптың] үлкен, баға жетпес еңбегі – әдеттегі нәрсені толыққанды бағалау болды. Ол күнделікті және жақын арада болатын барлық нәрсені көрумен қатар сезді; оларды қарапайым, тікелей, салауатты түрде сезді, олардың қайғысы, қуанышы, әсемдігі, күлкілілігі, барлық айқын және өлшенетін мағыналарымен. Троллоп ең сенімді, бірақ ең көркем емес жазушылардың бірі болып қала береді, ол адамның жүрегіне өзін-өзі тануға көмектесті. Ұлт бақытты, егер оның қиял түрі – қиялға толы сезім – Энтони Троллопқа бұйырғандай болса; және осы иелікте біздің ағылшын ұлтымыз кедей емес. Уильям Тэккерей, Джордж Элиот және Уилки Коллинз сияқты жазушылар Троллопқа құлшылық ететін және онымен дос болатын. Элиот оның "Миддлмарк" сияқты амбициялық жобаға Троллоптың өзінің романдарының "Барсетшир" графтығының прецедентінсіз болмаса, кірісе алмайтынын атап өтті. Троллоптың замандастары оның институттардың, ресми өмірдің және күнделікті істердің күнделікті әлемін түсінуін мақтады; ол кеңседе шығармашылық ортаны табатын сирек романдардың бірі. В. Х. Оден Троллоп туралы былай деп жазды: "Барлық елдердің романдар жазушыларының ішінде Троллоп ақшаның рөлін ең жақсы түсінеді. Оған қарағанда, тіпті Балзак та тым романтикалық". Роман әлеміндегі тенденциялар субъективтілікке және көркемдік тәжірибелерге қарай жылжыған сайын, Троллоптың сыншылар тарапынан бағасы төмендеді. Бірақ Лорд Дэвид Сесил 1934 жылы "Троллоп әлі де тірі және мұқият оқырмандар арасында" деп атап өтті. Ол Троллоптың "викториялық дәуірге тән кемшіліктерден мүлдем арылғанын" атап өтті. 1940 жылдары Trollopians оның беделін қайта жандандыруға тырысты; ол 1960 жылдары және 1990 жылдары сыншылдық қайта өрлеуге ие болды. Бүгінгі таңда кейбір сыншылар Троллоптың әйелдерді бейнелеуіне ерекше қызығушылық танытады – ол өз замандастарының назарын оның викториялық қоғамдағы әйелдердің ішкі қақтығыстарына терең түсінігі мен сезімталдығымен аударды. 1990 жылдардың басында Троллопқа қызығушылық артты. Ұлыбританияда және АҚШ-та оның іністері бар "Троллоп қоғамы" гүлденуде. 2011 жылы Канзас университетінің Ағылшын тілі факультеті, Гуманитарлық орталықпен ынтымақтастықта және "The Fortnightly Review" журналымен серіктестік құрып, жыл сайынғы "Троллоп сыйлығын" беруді бастады. Сыйлық Троллоптың шығармалары мен мансабына назар аудару мақсатымен құрылды. Белгілі жанкүйерлерінің қатарында Алек Гиннесс, ол Троллоп романысыз саяхаттамаған; бұрынғы британ премьер-министрлері Гарольд Макмиллан және сэр Джон Мейджор; Канаданың алғашқы премьер-министрі Джон А. Макдональд; экономист Джон Кеннет Гэлбрейт; саудагер-банкір Зигмунд Варбург, ол "Энтони Троллопты оқу университеттік білімнен асып түседі" деді; ағылшын судьясы Лорд Деннинг; американдық романдар авторы Сью Графтон, Доминик Данн және Тимоти Халлинан; ақын Эдвард Фицджеральд; суретші Эдвард Гори, ол кітаптарының толық жиынтығын сақтап қалды; американдық автор Роберт Каро; драматург Дэвид Мамет; мымыр жазушысы Хардинг Лемей; сценарист және романдар авторы Джулиан Феллоуз; либералды саяси философ Энтони де Жасай; және теолог Стэнли Хауэрвас кірді.