Кіріспе
Румыния королевасы Марияның сенімді серігі, бұрынғы ханзада Барбу Александру Штирбей (; 4 қараша 1872 – 24 наурыз 1946) – 1927 жылы Румыния Корольдігінің 30-шы премьер-министрі болды.
the earlier prince
Prince Barbu Alexandru Știrbey (; 4 November 1872 – 24 March 1946) was 30th Prime Minister of the Kingdom of Romania in 1927.
Ерте өмір және ата-бабалары
Ең беделді Штирбей әулетінде дүниеге келген ол, ханзада Александр Штирбей мен оның әйелі, ханзада Мария Гхика Команэстидің (1851-1885) ұлы, сондай-ақ Валахияның ханзадасы болған және 1869 жылы қайтыс болған Барбу Димитрие Штирбейдің (туған Бибеску, Штирбей әулетіне асырап алынған) немересі еді. Штирбейлер әулеті 15 ғасырдан бері Валахиядағы ең көрнекті және бай боярлардың (ақсүйектердің) бірі болып келді.
Бояр
Штирбей Париждегі Сорбоннада білім алған және Румынияда өзінің иелігіндегі кең шаруашылықтарды жаңғырту жұмысымен танымал болды, сондай-ақ "оның үлгілі фермасы өнімдерінің ерекше сапасымен әйгілі болды". Штирбей – мінсіз әдеп-ғайып пен көзінің "гипнотикалық қасиетімен" Румынияда "Ақ ханзада" деп аталған, мәдениетті аристократ еді. Румынияның Францияны үлгі еткісі келген франкофил элитасының басқа мүшелері сияқты, Штирбей мінсіз француз тілінде сөйледі және әрқашан Париж модасының соңғы үлгілеріне сай киінген. 1895 жылы ол өзінің туысы, ханшайым Надежда Бибескуға, ханзада Георге Бибеску мен ханзада Жозеф де Рике де Караман Шимейдің қызы Мари Генриетта Валентина де Караман Шимейдің қызына үйленді. Олардың бес қызы болды: Мария, Надежда, Елена, Элиза және Катарина. Валахияның ең көне бояр отбасыларының бірі және ғасырлар бойы бірнеше воеводалар мен господарлар берген танымал Бибеску бояр отбасының ұрпағы болған Штирбейдің Румыния Гогенцоллерн әулетіне деген көзқарасы бірқатар ерекшеліктерге ие болды. Румын Гогенцоллерндері – католик швабтар, пруссиялық протестант швабтарының кіші тармағы; Штирбей оның ата-бабалары Валахияны билегенін, ал король Кароль I-нің ата-бабалары қарапайым шваб дворяндары болғанын атап өтті. Штирбей Румынияның ең бай адамдарының бірі және ең ірі жер иелерінің бірі болды. Буфтеада оның 225 гектар егістік жері және тағы 225 гектар ормандық жері болды; Олт округінде оның 325 гектар егістік жері және тағы 2500 гектар ормандық жері болды; Плугариде оның 5200 гектар егістік жері болды, ал Плопии Слэвештиде 345 гектар егістік жері болды. Бұған қоса, Штирбей Румынияның бірнеше ірі корпорацияларының, сақтандыру компаниялары мен банктердің директорлар кеңесіне кірді, мысалы, Франко-Румын теміржол материалдары компаниясы, Бухаресттің Бас сақтандыру компаниясы және Steaua Română мұнай компаниясы. Оның жеріне 200 гектар жүзімдік кірді. Ол кезде Австрия империясының құрамына кірген Трансильванияның румын қауымдастығына қызығушылық танытып, Штирбей Трансильванияның румын әдебиеті және румын халқының мәдениеті қауымдастығының директорлар кеңесінің мүшесі болды. Ауыл шаруашылығын жаңғыртуға қызығушылық танытқан Штирбей өзінің танымал Штирбей шарабын жасау үшін Калифорнияның соңғы шарап өсіру технологияларын қолдана отырып, Буфтеадағы өзінің иелігінде американдық үлгідегі жүзім бақшасын құрды. Бір тәжірибеде Штирбей румын жүзімдерін американдық тамырларға жапсыруға қол жеткізді. Ол Румынияда мақта мен күрішті алғаш өсірді. Штирбей Буфтеадағы өзінің иелігінде сүт фермасын, диірменді және 1902 жылы мақта фабрикасын құрды. "Ақ ханзада" Бухаресттегі жоғары қоғамда өзінің Бухаресттегі үйінің астындағы үлкен шарап қоймаларымен әйгілі болды, онда ол өзінің жерінен шараптарды ұсынды. Штирбейдің өзінің иелігінде өндірген шараптары 20 ғасырда танымал болды, "Dining Car Stirbey" және "Muscat Ottonel Stirbey" шараптарымен "Ориент экспресі" саяхаттайтын. Штирбейдің немересі Илеана Штирбейдің күйеуі барон Якоб Крипп: "Барбу Штирбей бұл мұраны 20 ғасырға дейін жеткізді. Ол кәсіпкер және өзінің маркетингінде өте заманауи болды, өзінің шараптарына жоғары құнды бренд құрды. Ол тіпті жас, шығармашыл румын суретшілерін жалдап, өзінің шараптарына күлкілі жарнамалар жасады". Принцесса Илеананың Штирбейге ұқсас екені жиі айтылды, сондықтан Болгария королі Борис III оны болашақ күйеу ретінде қабылдамады, өйткені ол Гогенцоллерн емес, Штирбей болуы мүмкін еді. Квинлан былай деп жазды: "Маридің Буфтеадағы жеке пәтері болды, Штирбейдің иелігі, ал оның Котрочениде және Бухаресттегі патша сарайында жеке пәтері болды. Олардың ұзаққа созылған қарым-қатынасы сарай қызметкерлеріне танымал болғандықтан, Мари мен Штирбей патша сарайларында бір-біріне деген сезімдерін жасыруға тырыспады". Мари 1935 жылы жарық көрген "Менің өмірімнің тарихы" атты мемуарларында "Ақ ханзада" туралы былай деп жазды: "Ешкім оның бүкпелей мақтанышының астында қандай құштарлықтар жатқанын ешқашан болжаған емес". Сырын сақтайтын адам болған Штирбей көпшілік назарынан тыс қалуды және көлеңкеде жұмыс істеуді жөн көрді, ол өзінің сүйікті саясатын жүзеге асыру үшін әрқашан басқа біреуді итермелейтін. Штирбейдің құдайы Братиану премьер-министр болған кезде, оның әпкесі Элиза өзін Румынияның бірінші ханымы ретінде сезінді. Элиза Братиану мен королева Маридің ұзақ жылдарға созылған жанжалы Штирбейді оның әпкесі мен сүйіктісі арасындағы келісімге қол жеткізуге тырысатын ыңғайсыз жағдайға түсірді. Штирбейдің лауазымы тек патшалық иеліктердің басқарушысы болғанымен, ол 1913 жылдан бастап Гогенцоллерн әулетіне тиесілі кең иеліктерді басқарды, ол Маридің румын саясаты және экономикасы жөніндегі бас кеңесшісі болды. Гогенцоллерн әулетіне тиесілі жерлер, яғни Румын тәжі короналық домені Штирбейдің басқаруымен тиімді болды, өйткені ол тәж доменінің егістік және ормандық жерлеріндегі ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы техникаларын жаңғыртуға кірісті. Тәж домені 11 округке бөлінді, әр округті бас агроном мен орман шаруашылығы маманы басқарды, олар Бухаресттегі тәж доменінің басқарушысына тікелей есеп берді. Штирбей өзінің құдайы, Ион И.К. Братиануға жақын болғандықтан, Ұлттық Либералдық партияны қолдау үшін Маридің ықпалын пайдаланды, оның мансабы оның достығынан үлкен пайда көрді. Король Кароль I-ге қарсы Штирбейдің Румынияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтастар тарапынан қатысуын қолдаған, бұл Австрия империясының құрамындағы румындар көпшілігі бар Трансильванияны алудың ең жақсы мүмкіндігі деп сақтады. 27 қыркүйекте 1914 жылы король Кароль I қайтыс болды, ал оның сіңілісі Фердинанд таққа отырды, Маридің саяси ықпалы күшті болды, өйткені ол күйеуіне үстемдік етті. Мари бір рет: "Фердинандтың қолынан скрипканы алып қоюым – мен ешқашан тоқтамайтын әдет болды" деді. Бухаресттегі француз елшісі Шарль де Бопуиль, граф Сен-Олер былай деді: "Румынияда бір ғана адам бар, ол – королева". Жартылай британдық, жартылай орыс Мари табиғаты бойынша одақтастарды жақтады. Мари өзінің "жақсы көретін Англиясының" жақтаушысы болды, ал Бухаресттегі неміс елшілігі оны "Бухаресттегі Антанта" деп атады. 27 тамызда 1916 жылы Румыния одақтастар тарапынан соғысқа қатысты және дереу жеңіліске ұшырады, Валахияны жоғалтты, патшалық отбасы Германия мен Австрия империясының әскерлерінен қашу үшін Молдавияға шегінуге мәжбүр болды. Осы саяхаттар кезінде Штирбей үнемі Маридің жанында болды, одақтастар жеңіске жеткенше соғысты жалғастыруға кеңес берді. Румын тарихшысы Михай Гицулеску оның күнделігінде былай деп жазды: "Барбу шай ішуге келді" – бұл оның 1916-1917 жылдарғы соғыс уақытындағы күнделік жазбаларындағы маңызды мотив, өйткені ол оны әрбір жазбада есіне алады. Штирбей Мариді халыққа жақын "Румыния анасы" бейнесін жасауға ынталандырды, өйткені королева үнемі қайырымдылыққа ақша беруге және жаралы әскерлерге күтім жасауға көрінді, үкіметтің беті болды. Мари әрқашан румын тілінде ағылшын акцентімен сөйлесе де, румын халқы арасында өте танымал болды, олар оны өз достары мен қорғаушысы деп қарады. Ресей революциясының әсерінен қорқып, 1917 жылы Штирбей Мариді және оның арқылы король Фердинандты жер реформасын уәделеуге итермеледі. Бояр жер иесі болғандықтан жер реформасы оның өзінің мүдделеріне зиян келтіретін болса да, прагматикалық консерватор Штирбей Румыниядағы әлеуметтік тәртіпті сақтаудың жалғыз жолы – оны реформалау екенін сезінді. Корольдік жарлықтың мәтіні...
Ұлттық либералды грант
Тақ ханзадасы Кароль анасының Штирбеймен қарым-қатынасына қатты наразы болды, ал 1920 жылдары Штирбей Карольді өзінің сүйіктісі Мадам Лупескумен қарым-қатынасынан бас тартуға немесе Карольдің Грекияның ханшайымы Еленадан туған ұлы Михаилдің пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүрлеу үшін ең көп күш салды. Штирбей Румыниядағы табиғи билік партиясы ретінде Ұлттық либералдық партияны (атымен қарамастан, ақсүйектер мен өнеркәсіпшілердің мүдделерін қорғайтын консервативтік партия) жақтады, себебі Ұлттық либералдардың жетекшісі Братиану оның қайын інісі болды. Братиану және басқа да Ұлттық либералдық саяхатшылар Тақ ханзадасы Карольді әкесі Фердинанд патша сияқты басқаруға келмейтін "бақылаусыз қару" деп қарады және егер Кароль таққа келсе, ол монархияның билігін өз мүдделерін ілгерілету үшін пайдаланады деп сенді. Румын конституциясы патшаға кең өкілеттіктер берді, ал патшаның сайлауда алдап жеңіске жеткен Ұлттық либералдарды қолдауы партияның танымалдылығына қарамастан, олардың билігін сақтаудың маңызды факторы болды. Ұлттық либералдардың басқару стилі клиенттік сипатта болды, олар қамқорлық, парақорлық және жемқорлықпен айналысты, бірақ Ұлттық либералдар 1928 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін сайлаушылардың пікірін құрметтеді және билікті тапсырды. Штирбейдің 1925 жылы Мадам Лупескуден бас тартудан бас тартқаннан кейін Карольді мұрагерліктен шеттетудегі рөлі Карольдің өзіне де, Ұлттық либералдарға да наразылығын тудырды, ол оларды "жоюға" ант берді. Әлеуметтік тәртіпті сақтау сылтауымен Ұлттық либералдар полицияға кең өкілеттіктер берген және азаматтық құқықтарды шектеген заңдарды қабылдады. Патша полиция префекттерін тағайындау құқығына ие болғандықтан, мұндай заңдар патшаға қаласа диктатура құруға мүмкіндік берді. Ұлттық либералдар монархияның билігін конституциялық түрде тексеруді қамтамасыз ете алмады, оның орнына Штирбейдің Мария патшайымымен қарым-қатынасы сияқты "конституциялық емес" тексерулерді пайдаланды. Ұлттық шаруалар партиясы мен Ұлттық либералдар арасындағы даудан туындаған саяси дағдарыс кезінде король Фердинанд 1927 жылдың 4 маусымында Штирбейді "ұлттық біріккен" үкіметті басқаруға премьер-министр етіп тағайындады, себебі Братиану көптеген депутаттар үшін қабылдаусыз болды. Штирбей өзінің қайын інісі Братиануға қызметтен кетуге дейін екі апта ғана қызмет етті. 1927 жылдың 20 шілдесінде король Фердинанд қайтыс болғаннан кейін оның орнына немересі Михаил патша таққа отырды. Фердинандтың өлімі Штирбейдің Румыния саясатындағы "сұр эминент" ретіндегі рөлінің аяқталуын білдірді, өйткені бала патша Михаил үшін регенттік кеңес басқарды. Кароль елден оралғаннан кейін 1930 жылы король болып, өзінің ұлы Михаилды тақтан түсіргеннен кейін, ол Штирбейді әртүрлі жолдармен мазалауға кірісті. 1934 жылы Кароль Штирбейді Румыниядан қуды, осылайша ол Швейцарияға эмиграцияға мәжбүр болды. 1938 жылы Мария қайтыс болған кезде Кароль Штирбейге оралғанға рұқсат бермеді, осыдан кейін ол оған француз тілінде хат жазып: "Менің ойларым әрқашан сізбен бірге. Мен өткеннің естелігімен өмір сүріп, болашаққа үмітсіз болғаным үшін қатты қайғырып, жұбаныш таба алмаймын". Жауап ретінде Мария өзінің қайғысын білдіретін хат жазып: "Менің айтуға келмейтін көп нәрсем бар, олар менің жүрегімді жеңілдететін болар еді: менің барлық сағынышым, менің барлық қайғым, менің жүрегімді толқытып жіберген барлық қымбат естеліктер. Кішкентай сары крокустар бар орман, біз жаздың басында сол орман арқылы жүргенде еменнің иісі және о! Көптеген, көптеген жоғалып кеткен нәрселер. Құдай сені қорғасын және аман-есен сақтасын". Штирбейге Марияның жерлеу рәсіміне қатысуға рұқсат берілмеді. 1938 жылдың 10 ақпанында король Кароль II өзінің корольдік диктатурасын орнатқанда, Румынияның бұрынғы премьер-министрлерінің барлығы жаңа премьер-министрдің кабинетіне қосылды, Румыния православие шіркеуінің патриархы Мирон Кристея, ол патшаға қызмет ету ниеті туралы ашық мәлімдеді. Кабинетке бұрынғы премьер-министрлер Константин Ангелеску, Георге Татареску, Артур Ваитояну, Георге Миронеску, Александру Вайда Воевод, Александру Авереску және Николае Иорга кірді. Штирбей - Кароль II-нің ветосын қойған жалғыз бұрынғы премьер-министр, ол өз кезегінде, егер одан сұралса да, Карольге қызмет етпейтінін мәлімдеді. Одан басқа Октавиан Гога мен Иулиу Маниу шақырылды, бірақ екеуі де, әр түрлі себептермен, бас тартты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы король Кароль II тақтан бас тарғаннан кейін Штирбей Румынияға оралды. Штирбейдің күйеу баласы Эдвин Бокшалл – 1920 жылдан бері Румынияда тұратын британдық бизнесмен. 1940 жылы Бокшалл Бухаресттен кетіп, Лондонға оралғаннан кейін Румыниядағы оське қарсы қарсылықты ынталандыруға жауапты Арнайы операциялар атқарушысының (SOE) агенті болды. Бокшалл арқылы Штирбей Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде SOE-мен байланыста болды. 1941 жылдың 17 ақпанында Антонеску үкіметі Ұлыбританиямен дипломатиялық қатынастарды үзіп, Бухаресттегі британдық өкілдігі жабылғаннан кейін, Румыниядағы операциялар үшін SOE-нің басты кеңсесі Стамбулдағы британдық консулдығына көшті. Стамбул мен Бухарест арасындағы негізгі байланыс SOE-нің бай түрік қару-жарақ сатушысы Сатвет Лүтфи Тозан болды, ол сонымен қатар Стамбулда Финляндияның құрметті консулы да болды. Тозанның қару-жарақ саудасы оған Балқан аймағында күдік тудырмастан еркін саяхаттауға мүмкіндік берді. Тозанға Бухаресттегі түрік елшісі Суфи Тенраувердің үйінде Румынияның Иулиу Маниу және Михай Попович сияқты саясаткерлерімен кездесуге рұқсат беруі Тозанның SOE агенті ретінде Түркия үкіметінің мақұлдауымен жұмыс істегенін көрсетеді. Соғыс кезінде Түркия президенті Исмет Инону басшылығымен одақтас бейтараптықты ұстана отырып, Тенраувер Румыния одақтастармен қарулы келісімге қол қоюды қаласа, ол арадашы ретінде қызмет етуге дайын екенін анық көрсетті. Штирбей румын дипломаты, өзінің туысы Александру Крецианумен жақын қарым-қатынаста болды. Штирбей генерал Ион Антонеску үкіметінің геноцидтік саясатын мақұлдамады, ол 1941 жылдың 22 маусымында Германиямен бірге Барбаросса операциясына, Кеңес Одағына шабуылға қатысты. Бессарабия және Солтүстік Буковинаның қайта қосылған аймақтарында, сондай-ақ Румынияға аннексияланған Кеңес Одағының бір бөлігінде, румындар Транснистрия деп атаған аймақта Антонеску режимі сол жерде тұратын еврейлерге қарсы геноцид жасады, оларды Кеңес Одағын қолдаған деп айыптады. Штирбей Транснистриядағы еврейлерге көмек көрсету үшін ақша берді, өйткені 1942 жылғы полиция есебінде былай делінген: «Біздің тергеуіміздің нәтижесінде Бюфтеа жерлерінің, зауыттарының және қамалының иесі Барбу Штирбейдің бір кезде Транснистриядағы кедей еврейлерге көмек көрсету үшін 200 000 лей ақша жібергенін білдік». 1941 жылдың 6 қазанында Румыния Сыртқы істер министрлігінің бас хатшысы Крециану Транснистрияны аннексиялау шешіміне наразылық білдіріп, отставкаға кетіп, Антонескудің полиция қызметкерлері мен жандармдарынан қауіпсіз болатынын білген Штирбейдің Буфтеадағы қожалығына көшіп барды. Бессарабия, Солтүстік Буковина және Транснистриядағы еврей қауымдастықтарын жойғаннан кейін Антонеску үкіметі 1942 жылы Регаттағы (Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Румынияға тиесілі аймақ) еврейлерді Польшадағы өлім лагерлеріне депортациялау туралы Германиямен келіссөздер жүргізді. Штирбей бұл жоспарларға және 1938 жылдан бері қабылданған антисемит заңдарына қарсы наразылық білдірді. Иерусалимдегі Яд Вашем институтының баяндамасында Штирбей Антонеску тұсында «растық кемсітушілік пен депортацияны айыптауда белсенді» румындардың бірі ретінде сипатталды. Соғыс жылдарында «Ақ ханзада» Румыния еврей қауымының басшысы Вильгельм Фильдерманмен хат алысып, Румыния еврейлерін «Еврей мәселесіне соңғы шешімнен» құтқару үшін өзінің барлық ықпалын пайдалануға уәде берді. Штирбей патшаның әжесі Марияға жақын болғандықтан, ол патшаға үлкен ықпал етті. Ақырында патша Антонескуге Регаттағы еврейлерді депортациялау жоспарларын мақұлдамағанын айтып, депортациялардың тоқтатылуына кеңес берді. 1943 жылдың қыркүйегінде Штирбей патшаға ықпалын пайдаланып, Крециануды Түркияға румын министрі етіп тағайындады, онда ол одақтастармен қарулы келісім туралы келіссөздер жүргізу үшін де арадашы ретінде қызмет етуге дайын екенін білдірді. 1943 жылдың 22 желтоқсанында «Автономиялық операция» кезінде SOE-нің үш агенті Альфред Гардин де Шастелен, Ивор Портер және Сильвиу Мециану Румынияға парашютпен түсірілді. Румын жандармериясы оларды тез арада тұтқындағанмен, үш SOE агенті Антонеску үкіметіндегі жетекші тұлғалармен байланыс орнатып, Германиямен одақты жалғастыру Румыния үшін апатқа әкелетінін ескертіп, Ұлыбританиямен қарулы келісімге қол қою мүмкіндігін ұсынды. 1944 жылдың 11 қаңтарында Штирбей Снагов вилласында Антонеску өзін «Кондуктор» («Лидер») деп атаған Штирбеймен кездесті; кездесу кезінде Антонеску Штирбейге өзі оны және оның режимін мақұлдамайтынын білетінін айтты, бірақ оны румын «отаншылы» ретінде Германиямен келісімге келу үшін құпия елші ретінде қызмет етуге сұрады, себебі оның Ұлыбританиямен мықты байланыстары бар еді. 1944 жылдың 1 ақпанында Анкарадағы құпия кездесуде Ұлыбританияның Түркиядағы елшісі сэр Хью Натчбулл Хюгессен Румынияның Түркиядағы министрі Александру Крециануға Штирбейді Мысырдағы қарулы келісім туралы келіссөздерге елші ретінде қабылдауға дайын екенін айтты. Жауап ретінде 1944 жылдың наурыз айында Штирбей Түркия арқылы Мысырға сапар шекті, онда ол одақтастармен қарулы келісім туралы келіссөздерді бастады. Штирбей Мысырда Антонескуды ұсынуға тиіс болғанмен, Румынияны қысып қалғаннан бұрын, ол Иулиу Маниумен келісім шарттарын талқылау үшін Ұлттық шаруалар партиясына хабарласты. Антонескуның одақтастармен қарулы келісімге қол қоюға тым көп байланысы болды, ал Маниу Лондонда және Вашингтонда ең жақсы бағаланған румын саясаткері болды. Штирбей, шын мәнінде, Мысырда Антонеску мен Маниудың екеуін де ұсынудың күрделі жағдайында болды. 1944 жылдың 1 наурызында Штирбей Румыниядан ресми түрде Мысырдағы мақта фабрикасын тексеруге бара жатқаны туралы мәлімдеме жасап кетті. Штирбейдің білмейтіні, Хюгессеннің жеке күзетшісі, альбаниялық Элиеса Базна елшінің сейфіне қол жеткізіп, сейфтегі құжаттардың көшірмелерін немістерге сатқан. Базна тыңшылық арқылы байып кетуді үміттенеді, бірақ немістер оған құнсыз, жалған британ фунттарымен төледі, осының салдарынан ол кедейлікте қайтыс болды. Хюгессеннің Штирбейді Анкараға қабылдау туралы бұйрығы болғандықтан, немістер Штирбейдің миссиясы туралы Базна сатқан құжаттардың көшірмелерінен хабардар болды. Болгария-Түркия шекарасын кесіп өтетін пойызды неміс шенеуніктері тоқтатып, Штирбейдің миссиясын тоқтату үмітімен оның қыздарының бірі, Еленаны тұтқындады; Штирбей Румынияда тым ықпалды болғандықтан оны тұтқындау мүмкін болмады. Қызының тұтқындалуына қарамастан, Штирбей бейбітшілік миссиясын жалғастыруды шешті. «Лашын» деп аталған Штирбейді сақтап қалу үшін, сапар барысында оны өлтірушілерден қорғау үшін британдық SOE және американдық Стратегиялық қызметтер кеңсесінің (OSS) күзетшілерімен бірге жүрді. Стамбулға келгеннен кейін, Қайырға сапар шегу үшін пойызға отырғанда, Штирбейдің сапары түрік баспасөзіне жарияланды, бұл оның миссиясын қиындатты. 1944 жылдың 14 наурызында Рейтер агенттігі «румын елшісі, князь Штирбей, Каирде келіссөздерді бастау үшін Стамбулды тастап кетті» деген хабарлама жариялады. Крециану Аданадағы британдық консулдықта болғанда, оның ағасы Штирбей радиода оның құпия миссиясы туралы хабар естігенде қатты таң қалғанын хабарлады. 1944 жылдың 27 наурызында Time журналы былай деп жазды: «Бай, әдемі, 70 жастағы князь Штирбей Румынияның қайтыс болған королева Марияның ұзақ жылдар бойғы сүйіктісі, оның құлшынып еске алатын ұлы, бұрынғы король Карольдың ренішті ұлы, оның кіші қызы Илеананың болжамды әкесі болды. Енді адал қарт арадашы жас король Михайдың сүйікті жаны үшін діттеген елді құтқару үшін соңғы әрекетке кірісті». Сонымен қатар, есепте Гестапо ханшайым Еленаны тұтқындағаны айтылды...
On 22 December 1943, in Operation Autonomous, three SOE agents, Alfred Gardyne de Chastelain, Ivor Porter and Silviu Mețianu were parachuted into Romania. Though promptly captured by the Romanian gendarmerie, the three SOE agents were able to make contact with leading figures in the Antonescu government, warning him that to continue the alliance with Germany would result in disaster for Romania and offered the possibility of an armistice with Great Britain. On 11 January 1944, Știrbey met with the Conducător ("Leader") as Antonescu had styled himself at the Snagov Villa; during the meeting, Antonescu told Știrbey that he knew that he disapproved of him and his regime, but asked him as a Romanian "patriot" to serve as a secret emissary for peace talks under the grounds that he had strong ties with Britain. On 1 February 1944, at a secret meeting in Ankara, Sir Hughe Knatchbull Hugessen, the British ambassador to Turkey, told Alexandru Cretzianu, the Romanian minister to Turkey, that Știrbey would be welcome as an emissary for talks for an armistice in Egypt. In response, in March 1944 Știrbey travelled via Turkey to Egypt where he opened up talks for an armistice with the Allies. Though Știrbey was supposed to be representing Antonescu in Cairo, before leaving Romania, he made contact with Iuliu Maniu of the National Peasant Party to discuss possible armistice terms that might be reached if Maniu was heading the government. Antonescu had become too closely identified with pro German policies for the Allies to seriously consider signing an armistice with a government headed by him, and Maniu by contrast was the Romanian politician held in the best regard in London and Washington. In effect Știrbey was in the ambiguous position of representing both Antonescu and Maniu in Cairo. On 1 March 1944, Știrbey left Romania with the official story being he was going to Egypt to inspect a cotton factory he owned there. Unknown to Știrbey, Elyesa Bazna, the Albanian valet to Knatchbull Hugessen, had gained access to the ambassador's safe and was selling copies of the documents within the safe to the Germans. Bazna had hopes of becoming rich as a result of his espionage, but the Germans paid him with worthless counterfeit British pounds, causing him to die in poverty. As Knatchbull Hugessen had orders to receive Știrbey when he arrived in Ankara, the Germans were well aware of Știrbey's mission as Bazna had sold copies of the said orders. While crossing over the Bulgarian Turkish border, the train was stopped by German officials who arrested one of Știrbey's daughters, Elena, in the hope of ending his mission; Știrbey was too powerful in Romania to be arrested himself. Despite the arrest of his daughter who was a hostage, Știrbey chose to continue with his peace mission. To keep the "swallow" safe as Știrbey had been code named from assassins during his trip, bodyguards from the British SOE together with the American Office of Strategic Services (OSS) accompanied him. Shortly after his arrival in Istanbul to take the train to Cairo, Știrbey's trip was leaked to the Turkish press, making his mission more difficult. On 14 March 1944, Reuters published a story stating that "a Romanian emissary, prince Știrbey, has left Istanbul to begin the negotiations in Cairo". Cretzianu was with his uncle when he was staying at the British consulate in Adana and reported that Știrbey was greatly surprised when turning on the radio to learn his secret mission was being reported on the news. On 27 March 1944, Time reported: "Rich, suave, 70 year old Prince Știrbey was the longtime lover of the late Queen Marie of Rumania, the mortal foe of her moody son, ex King Carol, the presumed father of her youngest daughter, Ileana. Now the loyal aging go between was embarked on one last attempt to save the trembling kingdom for his loved liege's grandson, young King Mihai." The same report noted that the Gestapo had arrested Princess Elena as a British subject, but: " then inexplicably let her follow her father to Ankara". In Ankara, diplomats at the British embassy gave Știrbey a false passport giving his name as a British businessman named Bond. At his first meeting in Cairo on 17 March 1944 with Allied diplomats, Știrbey declared that everyone in Romania from King Michael on downward were tired of the war and the alliance with Germany, and were looking for a chance to change sides. The three Allied diplomats Știrbey negotiated with in Egypt were Lord Moyne, the British resident minister for the Middle East (a sort of junior foreign minister); Nikolai Vasilevich Novikov, the Soviet ambassador to Egypt; and Lincoln MacVeagh, the American ambassador to the Greek government in exile based in Egypt. During the meetings in Cairo, Știrbey spoke in French, the language he was most comfortable in speaking after his native Romanian, which put Novikov, who spoke very poor French at a disadvantage. The same day that Știrbey started negotiations in Cairo, the Red Army reached the Dniester river, putting him in a weak bargaining position as it was very clear that the Soviets was about to take back Bessarabia and northern Bukovina regardless if Romania signed an armistice or not. Știrbey stated that Antonescu knew the war was lost for the Axis side and if the Allies were unwilling to sign an armistice with a Romanian government headed by him, Maniu was willing to stage a coup in order to sign an armistice. Știrbey stated that the one non negotiable condition for Romania to switch sides was that Allies had to promise that the northern part of Transylvania lost to Hungary under the Second Vienna Accord of 1940 be returned to Romania. Știrbey tried to press for Romania to retain Bessarabia and northern Bukovina, a condition that the Soviets rejected outright, saying there would be no armistice if the Romanians held out for that condition. The Soviet government took part in the meetings in Cairo and made it clear its skepticism about Știrbey's offer, but British and American diplomats were more inclined to take up his offer. On 16 April 1944, Știrbey reported that the Allies were willing to offer the following armistice terms:
"Breaking with the Germans and after that Romanian troops to joint struggle with the Allied troops, including Red Army, against the Germans, in order to restore the independence and sovereignty of Romania." Restoring the "Soviet Romanian frontier of 1940", ceding Bessarabia and northern Bukovina to the Soviet Union. Romania was to pay reparations to the Soviet Union for all of the damages done by Romanian troops inside the Soviet Union since 22 June 1941. Romania was to free all Allied POWs at once. Ensure that "Soviet and Allied troops could move freely in Romania in any direction, if this is required by the military situation" while Romania was to offer logistical support. In return, the Allies offered to cancel the "unjust" Second Vienna Accord of 1940 and return northern Transylvania to Romania, promising to expel all German and Hungarian forces from Transylvania. In Bucharest, the Allied terms for an armistice were considered to be "hard" terms, and Antonescu wanted to reject them outright, saying he would rather fight on than sign an armistice that ceded Bessarabia and northern Bukovina. At a meeting at the Snagov Villa on 16 April 1944, Maniu wanted to accept the Allied terms, saying Știrbey had gotten the best terms that were possible given the current military situation, but Antonescu wanted to fight on, saying he believed if the Red Army could be stopped on the Dniester that Romania might get better armistice terms. On 7 May 1944, Antonescu argued at a cabinet meeting that he felt that the Royal Romanian Army together with the Wehrmacht were still capable of holding out on the Dniester, which led him to argue that Romania should continue the war until the Allies presented better armistice terms. Upon his return to Bucharest, the elder statesman Știrbey advised King Michael that Romania would get better armistice terms if Antonescu was not prime minister. Știrbey was involved in the plans by King Michael to depose Antonescu and have Romania switch sides. Recognizing the Soviet Union would treat a post Antonescu government better that included the Communists, Știrbey together with Maniu negotiated with Iosif Șraier, a Bucharest lawyer who was a member of the underground Romanian Communist Party, about how the Communists could have a member in the cabinet of the new government. It was agreed that Știrbey would return to Cairo to sign the armistice as soon as the king dismissed Antonescu. Shortly after the Royal coup of August 23, 1944, he traveled to Moscow with the Romanian delegation that signed on September 12 the Armistice Agreement between Romania and the Soviet Union. Știrbey was one of the plenipotentiary signatories of Agreement; the other signatories were Lucrețiu Pătrășcanu, Dumitru Dămăceanu, and Ghiță Popp on the Romanian side, and Rodion Malinovsky on the Soviet side. In February–March 1945, a political crisis erupted when the government of General Nicolae Rădescu was forced to resign. King Michael tried to name Știrbey as the new prime minister, but was prevented by the Soviet representative on the Allied Control Commission, Andrei Vyshinsky who insisted on Petru Groza as the new prime minister.
Өлім
Штирбей 1946 жылғы 24 наурызда бауыр қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол Буфтеадағы сарай паркіндегі шапельде әкесі мен атасымен бірге жерленді. Оның үлкен қызы Надежда оның жерлерін мұраға алды, бірақ 1949 жылы коммунистік үкімет оларды мемлекеттік меншікке алды. 1969 жылы Штирбейдің немересі, ханшайым Илеана Штирбей Францияға қашып кетті. 1999 жылы ол күйеуі, барон Якоб Криппен бірге Румыния үкіметіне Штирбей отбасының жерлері заңсыз ұлттандырылды деген шарапатпен сотқа берді. 2001 жылы оған 20 гектар жер берілді, содан кейін ол атасының 20 ғасырдың басында сатуды бастаған Штирбей шарабын қайта жаңғыртуға кірісті.