Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай тарихшысы (233–297)
Chinese historian (233 297)
«Цзинь шу» бойынша, Чэнь Шоу Шу мемлекетінде клерк (觀閣令史; кеңсе қызметкері) болып қызмет еткен. Алайда, «Хуаян гоцзи» оның тізбектеп келесі лауазымдарды атқарғанын айтады: Ғвардия генералының (衛將軍) тіркеушісі (主簿); Дунгуань мишу ланг (東觀秘書郎; мемлекеттік кітапхананың қызметкері); Шашыраңқы атты әскердің жолдасы (散騎侍郎); және Сары қақпаның жолдасы (黃門侍郎). Шу мемлекетінің соңғы жылдарында (250-ші – 260-шы жылдарда) көптеген шенеуніктер ықпалды сарай евнухі Хуан Хаоның құрметіне ие болу үшін оған жалтақтады. Чэнь Шоудың осындай жалтақтау мен құлшынышпен айналысудан бас тартуы оның мансабына зиян келтірді: ол бірнеше рет төмендетілді және Шу астанасы Чэндудан қуылды.
According to the Jin Shu, Chen Shou served as a (觀閣令史; a clerk) in Shu. However, the Huayang Guozhi mentioned that he held the following appointments consecutively: Registrar (主簿) of the General of the Guards (衛將軍); donguan mishu lang (東觀秘書郎; an official librarian); Gentleman of Scattered Cavalry (散騎侍郎); and Gentleman of the Yellow Gate (黃門侍郎). In the final years of Shu ( 250s–260s), many officials fawned on Huang Hao, an influential court eunuch, in their bid to win his favour. Chen Shou's refusal to engage in such flattering and obsequious behaviour took a toll on his career: He was demoted on several occasions and sent out of the Shu capital, Chengdu.
Джин әулетіндегі мансап
263 жылы Шу мемлекеті құлағаннан кейін Чэнь Шоудың мансабы тоқтап қалды, бірақ Чжан Хуа оны Цзинь әулетінің басқару органдарында қызмет етуге ұсынды. Чжан Хуа Чэнь Шоудың қабілетін жоғары бағалады және Чэньнің беделінің толыққанды таза еместігіне қарамастан, ол Шуда қызмет еткен кезінде оны төмендетуге және жұмыстан босатуға лайық емес деп есептеді. Чэнь Шоу шиаолиан (азаматтық қызметке үміткер) лауазымына ұсынылып, зуо зюкуо ланг (佐著作郎; көмекші хатшы) және Янпин округінің (陽平縣) префекті (令) болып тағайындалды. 274 жылы ол Шудың бірінші кеңесшісі Чжугэ Лянның еңбектерін жинап, құрастырып, Цзинь императорлық сарайына тапсырды. Ол жузуо ланг (著作郎; хатшы) шеніне көтеріліп, Бакси округінің чжунчжэн (中正) лауазымына тағайындалды. Хуаянг Гуочжиде айтылғандай, ол сондай-ақ Пинъян хоуіның (平陽侯) кеңесшісі (相) қызметін атқарды. Чжан Хуа Чэнь Шоуды Еркектер сарайының хатшысы (中書郎) қызметіне ұсынғанда, Кадрлар министрлігі Чжан Хуаның ұсынысымен емес, Сюнь Сюйдің ұсынысы бойынша Чэнь Шоуды Чангуан округінің (長廣郡) әкімшісі (太守) етіп тағайындады. Цзинь Шу Сюнь Сюйдің Чжан Хуаны жек көретінін және Чжан Хуамен байланысы үшін Чэнь Шоуды ұнатпайтынын, сондықтан ол Кадрлар министрлігінен Чэнь Шоуды басқа лауазымға ауыстыруды сұрағанын мәлімдеді. Чэнь Шоу қарт анасына күтім жасауы керек болғандықтан тағайындалудан бас тартты. Хуаянг Гуочжи Чэнь Шоу мен Сюнь Сюйтің қарым-қатынасы туралы басқаша мәлімет берді. Онда Сюнь Сюй мен Чжан Хуа Чэнь Шоудың Саньгочжи еңбегіне өте риза болғандықтарын және Чэнь Шоудың Бань Гу мен Сыма Цяньнан асып кеткенін айтқандары көрсетілген. Алайда, кейін Сюнь Сюй Саньгочжидің үш бөлімінің бірі – Вэй Шуға наразы болды және Чэнь Шоупен бір кеңседе жұмыс істегісі келмеді, сондықтан ол Чэнь Шоуды Чангуан округінің әкімшісі етіп қайта тағайындады. 278 жылы генерал Ду Ю Цзинь провинциясындағы Цзинь әскери күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалғанға дейін Чэнь Шоуды император Уға ұсынды және Чэнь Шоудың Сары қақпаның хатшысы (黃門侍郎) немесе Шашылған атты әскердің хатшысы (散騎侍郎) лауазымын атқаруға қабілетті екенін мәлімдеді. Император У Ду Юдың ұсынысын қабылдап, Чэнь Шоуды юши-чжишу (御史治書; тексеруші) етіп тағайындады. Цзинь Шуде айтуынша, Чэнь Шоу анасы қайтыс болған кезде демалысқа шығып, оның өлім алдындағы тілегін – Луоянға жерленуін орындады. Алайда, анасын туған жері Аньхан округінде емес, Луоянға жерлеуі сол заманғы әдеп-ғұрыптарды бұзу болып есептелді, сондықтан ол жазаланып, шені төмендетілді. Хуаянг Гуочжи оқиғалар туралы басқаша мәлімет берді: Чэнь Шоудың анасы – өгей анасы (биологиялық анасы емес) қайтыс болды. Ол әкесімен бірге (Аньхан округінде) жерленгісі келмеді, сондықтан Чэнь Шоу оны Луоянға жерледі.
After the fall of Shu in 263, Chen Shou's career entered a period of stagnation until Zhang Hua recommended him to serve in the government of the Jin dynasty. Zhang Hua appreciated Chen Shou's talent and felt that even though Chen did not have an untarnished reputation, he did not deserve to be demoted and dismissed while he was in Shu. Chen Shou was recommended as a xiaolian (civil service candidate), and appointed as a zuo zhuzuo lang (佐著作郎; an assistant scribe) and the acting Prefect (令) of Yangping County (陽平縣). In 274, he collected and compiled the writings of Zhuge Liang, the first chancellor of Shu, and submitted them to the Jin imperial court. He was promoted to zhuzuo lang (著作郎; a scribe) and appointed as the zhongzheng (中正) of Baxi Commandery. The Huayang Guozhi mentioned that he also served as the Chancellor (相) to the Marquis of Pingyang (平陽侯). When Zhang Hua recommended Chen Shou to serve as a Gentleman Palace Writer (中書郎), the Ministry of Personnel appointed Chen Shou as the Administrator (太守) of Changguang Commandery (長廣郡) instead on the recommendation of Xun Xu. The Jin Shu mentioned that Xun Xu detested Zhang Hua and disliked Chen Shou for his association with Zhang Hua, so he urged the Ministry of Personnel to reassign Chen Shou to another position. Chen Shou declined the appointment on the grounds that he had to look after his elderly mother. The Huayang Guozhi gave a different account of Chen Shou's relationship with Xun Xu. It stated that Xun Xu and Zhang Hua were very pleased with Chen Shou's Sanguozhi and they remarked that Chen Shou surpassed Ban Gu and Sima Qian. However, later, Xun Xu was displeased by the Wei Shu – one of the three sections in the Sanguozhi – and did not want Chen Shou to work in the same office as him, so he had Chen Shou reassigned to be the Administrator of Changguang. In 278, before the general Du Yu assumed his appointment as the commander of the Jin military forces in Jing Province, he recommended Chen Shou to Emperor Wu and stated that Chen Shou was capable of serving as a Gentleman of the Yellow Gate (黃門侍郎) or Gentleman of Scattered Cavalry (散騎侍郎). Emperor Wu accepted Du Yu's suggestion and appointed Chen Shou as a yushi zhishu (御史治書; an auditor). The Jin Shu mentioned that Chen Shou took a leave of absence when his mother died, and he fulfilled her dying wish to be buried in Luoyang. However, he ended up being castigated and demoted because his act of burying his mother in Luoyang – instead of in his hometown in Anhan County – was a violation of the proprieties of his time. The Huayang Guozhi gave a varying account of the events: It was Chen Shou's stepmother (not his biological mother) who died. She did not want to be buried together with his father (in Anhan County), so Chen Shou buried her in Luoyang.
Кейінгі жылдар
Цзинь Шуға сәйкес, оның төмендетілуінен көп жыл өткен соң, Чэнь Шу мұрагер принц Сима Юға зоншузи (中庶子; көмекші) болып тағайындалды, бірақ ол лауазымын атқармады. Ол 297 жылы Хуэй императорының тұсында 65 жасында (Шығыс Азия есебі бойынша) аурудан қайтыс болды. Хуаянг Гуоцзи Чэнь Шудың өліміне дейінгі оқиғалар туралы басқаша мәлімет берді. Онда Чэнь Шу Сима Юға зоншузи болып тағайындалғаны, бірақ 299 жылы тәж ханшайымы қызбалыққа түскеннен кейін қайтадан 散騎常侍 (саңқы шанши; тұрақты атты қызметкер) болып тағайындалғаны айтылады. Хуэй императоры Чжан Хуаға: "Чэнь Шоу шынайы талант иесі. Ол қазіргі лауазымында ұзақ тұрмауы керек" деді. Чжан Хуа Чэнь Шуды Тоғыз министрдің біріне ұсынуды жоспарлаған, бірақ 300 жылы Сегіз ханзада соғысы кезінде қаза тапты. Хуаянг Гуоцзидегі мәліметтер Чэнь Шудың 300 жылы немесе одан кейін қайтыс болғанын көрсетеді, бұл Цзинь Шудегі қайтыс болған жылымен келіспейді.
According to the Jin Shu, many years after his demotion, Chen Shou was appointed as a zhongshuzi (中庶子; an aide) to the crown prince Sima Yu, but he did not assume his role. He died of illness at the age of 65 (by East Asian age reckoning) in 297 during the reign of Emperor Hui. The Huayang Guozhi gave a different account of the events before Chen Shou's death. It stated that Chen Shou was appointed as a zhongshuzi to Sima Yu, but was reassigned to be a Regular Mounted Attendant (散騎常侍) again after the crown prince was deposed in 299. Emperor Hui told Zhang Hua, "(Chen) Shou possesses genuine talent. He should not remain in his current appointment for long." Zhang Hua wanted to nominate Chen Shou to take up one of the posts of the Nine Ministers, but lost his life in 300 CE during the War of the Eight Princes. The Huayang Guozhi account apparently suggests that Chen Shou died in 300 CE or after, which did not match his year of death mentioned in the Jin Shu account.
Сангуожи
280 жылдан кейінгі үшінші ғасырда Чэнь Шу өзінің ең маңызды еңбегін жазды: 65 томдық «Сангуочжи» (Үш патшалықтың тарихы), ол Шығыс Хань әулетінің соңғы кезеңі мен Үш патшалық дәуірінің тарихын баяндайды. Мәтін үш бөлімге бөлінген: «Вэй кітабы» (魏書), «Шу кітабы» (蜀書) және «Ву кітабы» (吳書) – және сол дәуірдегі көрнекті тұлғалардың өмірбаяндарынан тұрады. Чэнь Шу өзінің еңбегі үшін замандастарының құрметіне бөенді және ұлы тарихшы ретінде мақталып, даңққа ие болды. Сол шамада тағы бір тарихшы, Сяохоу Чжань (夏侯湛), Үш патшалық дәуіріндегі Вэй тарихын жазған «Вэй кітабын» (魏書; Вэй Шу) жазумен айналысып жатқан. Чэнь Шудың «Сангуочжи» еңбегін оқығаннан кейін ол өзінің еңбегін жойды. Жан Хуа «Сангуочжи» еңбегіне қатты әсерленіп, Чэнь Шуға: «Біз саған «Джин кітабын» жазу міндетін сеніруіміз керек» деді. Чэнь Шу «Сангуочжиді» жазғаннан кейін осылайша зор құрметке ие болды.
Sometime in the third century after 280, Chen Shou wrote his magnum opus: the 65 volume Sanguozhi (Records of the Three Kingdoms), which records the history of the late Eastern Han dynasty and the Three Kingdoms period. The text was divided into three sections – Book of Wei (魏書), Book of Shu (蜀書) and Book of Wu (吳書) – and was composed of mainly biographies of notable persons in those eras. Chen Shou received acclaim from his contemporaries for his work and was praised as an excellent historian. Around the time, another historian, Xiahou Zhan (夏侯湛), was writing his own Book of Wei (魏書; Wei Shu), which recorded the history of Wei in the Three Kingdoms era. He destroyed his work after reading Chen Shou's Sanguozhi. Zhang Hua was so deeply impressed with the Sanguozhi that he told Chen Shou, "We should entrust the responsibility of writing the Book of Jin to you." Chen Shou was highly regarded as such after he wrote the Sanguozhi.
Даулар
Жетістіктерге қарамастан, Чэнь Шоу айыптамалар мен басқа да дау-дамайларға тап болды. "Жин Шу" еңбегінде Чэнь Шоуға және оның "Сангуоцзи" кітабын жазуына байланысты екі дау-дамай жазылған, оларды оның сыншылары оны кемсіту үшін пайдаланды. Сун әулетінің ғалымы Тан Гэн (唐庚) өзінің "Үш патшалықтың әртүрлі істері" (三國雜事; Сангуо Заши) атты еңбегінде Чэнь Шоуды тарихшы ретінде екі себеппен сынады.
Despite his achievements, Chen Shou faced accusations and other controversies. The Jin Shu mentioned two controversies surrounding Chen Shou and his writing of the Sanguozhi, which his critics used to disparage him. Tang Geng (唐庚), a scholar from the Song dynasty in his work called the Three Kingdoms Miscellaneous Cases (三國雜事; Sanguo Zashi) also criticised Chen Shou as a historian over two reasons.