Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Құмған батыс қыпшақ түркі тілі
Extinct West Kipchak Turkic language
Куман немесе Құман (қыпшақ, Qypchaq немесе Половец деп те аталады, өздерін «татар» (tatar til) деп атаған – «Куман кодексінде» көрсетілген) – Куман (Половецтер, Folban, Vallany, Kun) және қыпшақтар сөйлеген батыс қыпшақ түркі тілі. Бұл тіл қазіргі батыс қыпшақ тармағының түрлі тілдеріне ұқсас болған. Куман тілі орта ғасырлық еңбектерде, оның ішінде «Куман кодексінде», сондай-ақ жаңа заманғы қолжазбаларда, мысалы, бенедикттік монах Йоханнес экс Графингтің жазбаларында кездеседі. Бұл Орталық және Шығыс Еуропадағы әдеби тіл болды және бай әдеби мұра қалдырды. Бұл тіл Алтын Орданың негізгі тілі (lingua franca) болған.
Cuman or Kuman (also called Kipchak, Qypchaq or Polovtsian, self referred to as Tatar (tatar til) in Codex Cumanicus) was a West Kipchak Turkic language spoken by the Cumans (Polovtsy, Folban, Vallany, Kun) and Kipchaks; the language was similar to today's various languages of the West Kipchak branch. Cuman is documented in medieval works, including the Codex Cumanicus, and in early modern manuscripts, like the notebook of Benedictine monk Johannes ex Grafing. It was a literary language in Central and Eastern Europe that left a rich literary inheritance. The language became the main language (lingua franca) of the Golden Horde.
Тарих
Құмандар – Алтын Ордадан бұрын, Қара теңіздің солтүстігіндегі Шығыс Еуропа даласында көшпелі өмір сүрген халық. Қырым татарлары, қарашайлар, кумықтар, қырымдық қараиттар, кримчактар, балкарлар, манавтар сияқты көптеген түркі халықтары құмандардың ұрпақтары болып табылады. Бүгінде осы қыпшақ тілдері тобына жататын тілдерді қолданушылар құман тіліне жақын нұсқаларда сөйлейді. Куман тілінің әдеби түрі 18-ші ғасырдың басында, оның соңғы бекінісі болған Венгриядағы Кумания аймағында жойылды. Дәстүр бойынша, Венгриядағы куман тілінде соңғы сөйлеген адам – 1770 жылы қайтыс болған Карцаг (Венгрия) тұрғыны Иштван Варро. Дегенмен, Қырымдағы куман тілі сақталды. Куман тілі қазіргі қырым татар тілінің тікелей атасы саналады, оған қырым готы тілі сияқты басқа тілдер де енген болуы мүмкін. Қырымдағы құман халқының көптігі "татар" деген атқа ие болып, ислам дінін қабылдады және құман-қыпшақ түркі тілін сақтап, жарым аралдағы көпұлтты бірлестіктің қалыптасу процесі басталды, нәтижесінде қырым татар халқы пайда болды. Куман-қыпшақтары Анатолия, Қазақстан, Украина, Ресей, Грузия, Венгрия, Румыния (мысалы, Басараб әулеті), Молдавия, Бессарабия және Болгария тарихында маңызды рөл атқарды. Радловтың пікірінше, қазіргі тілдердің ішінде куман тілі татар тілінің мишар диалектісіне ең жақын.
The Cumans were nomadic people who lived on the steppes of Eastern Europe, north of the Black Sea, before the Golden Horde. Many Turkic peoples including the Crimean Tatars, Karachays, Kumyks, Crimean Karaites, Krymchaks and Balkars, Manavs are descended from the Cumans. Today, the speakers of these various languages belonging to the Kipchak branch speak variations closely related to the Cuman language. The literary Cuman language became extinct in the early 18th century in the region of Cumania in Hungary, which was its last stronghold. Tradition holds that the last speaker of the Cuman language in Hungary was István Varró, a resident of Karcag (Hungary) who died in 1770. The Cuman language in Crimea, however, managed to survive. The Cuman language is considered the direct ancestor of the current language of the Crimean Tatars with possible incorporations of the other languages, like Crimean Gothic. By a preponderance Cumanian population of the Crimea acquired the name "Tatars", embraced Islam, and retained the Quman Qipchaq Turkic language, and the process of consolidating the multi ethnic conglomerate of the Peninsula began, which has led to the emergence of the Crimean Tatar people. The Cuman Kipchaks had an important role in the history of Anatolia, Kazakhstan, Ukraine, Russia, Georgia, Hungary, Romania (see, for example, the Basarab dynasty), Moldavia, Bessarabia and Bulgaria. Radlov believed that among the current languages Cuman is closest to the Mishar dialect of the Tatar language.