Кіріспе

16 және 17 ғасырларда Испанияда билік құрған әулет

Габсбургтер Испаниясы – 1516-1700 жылдар аралығында Габсбургтер әулеті патшалары билік еткен Испания мен Испания империясы, сондай-ақ Католик монархиясы. Оның бүкіл әлемде аумақтары болды, оның ішінде қазіргі Испания, Францияның оңтүстік-шығыс бөлігі, кейін Португалия және Иберия түбегінен тыс, Америка сияқты көптеген басқа елдер. Габсбургтер Испаниясы – біріккен монархия және жеке одақ болатын. Осы кезеңдегі Габсбургтердің испан монархтары: Карл I, Филипп II, Филипп III, Филипп IV және Карл II. Осы кезеңде Испания империясы өзінің ықпалы мен қуатының шарықтау шегіне жетті. Испания немесе «Испаниялар» – осы кезеңде әртүрлі континенттердегі испан территорияларын білдірді. Бастапқыда ол Кастилия, Арагон тәждерін және 1580 жылдан бастап Португалияны қоса, бүкіл Иберия түбегін қамтыды. Содан кейін ол бес құрлықтағы территорияларды қамтыды, оларға Америка құрлығының көп бөлігі мен аралдары, Америкадағы Батыс Индия, Төменгі елдер, Бельгия, Люксембург, Италия территориялары, Еуропадағы Франция, Солтүстік Африкадағы Сеута және Оран сияқты португалдық анклавтар, Филиппин және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа да иеліктер кірді. Испания тарихының осы кезеңі «Ұлы кеңею дәуірі» деп те аталады. 1469 жылы Кастилияның Изабелла I мен Арагонның Фердинанд II-нің некесі екі негізгі тәж – Кастилия мен Арагонның бірігуіне әкелді. Бұл 1492 жылы Гранаданың және 1512-1529 жылдары Наварраның жаулануымен аяқталған Реконкистаның нәтижесінде Испанияның іс жүзінде бірігуіне әкелді. 1494 жылы Папа Александр VI Изабелла мен Фердинандқа «Католик патшасы және патшайымы» деген атақ берді. Габсбургтер кезінде *Monarchia Catholica* (Католик монархиясы, қазіргі испан тілінде *Monarquía Católica*) термині қолданыста болды. Испания 16 және 17 ғасырлардың көп бөлігінде Еуропа мен әлемдегі ең ірі саяси және әскери державалардың бірі болды. Габсбургтер дәуірінде Испания өнер мен әдебиеттің алтын ғасырын басталды, бұл әлемдегі ең көрнекті жазушылар мен суретшілерді, сондай-ақ ықпалды зиялыларды – Тереза Авильская, Педро Кальдерон де ла Барка, Мигель де Сервантес, Франсиско де Кеведо, Диего Веласкес, Эль Греко, Доминго де Сото, Франсиско Суарес және Франсиско де Виторияны дүниеге әкелді. 1700 жылы Испанияның соңғы Габсбург патшасы Карл II қайтыс болғаннан кейін, Испания мұрагерлік соғысы Бурбон әулетінің Филипп V билікке келуіне әкелді, бұл жаңа орталықтандырылған мемлекет құрудың бастамасы болды. Бұл 1707 жылғы *Nueva Planta* жарлықтарынан кейін заңды түрде жүзеге асты, ол бұрынғы патшалықтарының көптеген тәждерін біріктірді (Наваррадан басқа).

Империяның басталуы (15041521)

1504 жылы Кастилияның Изабелла I қайтыс болды, ал Арагонның Фердинанд II Кастилиядағы өз орнын сақтап қалуға тырысқанмен, Кастилияның Кортес Генералдары (парламент) Изабелланың қызы Жоаннаны королева етіп таққа отырғызды. Оның күйеуі, Кастилияның Филипп I, Рим императоры Максимилиан I мен Бургундияның Марияның Габсбургтер ұлы еді. Көп ұзамай Жоанна есінен танып, ақыл-есі бұзыла бастады, бірақ оның психикалық ауруының дәрежесі талқылау тақырыбы болды. 1506 жылы Филипп I jure uxoris патша деп жарияланды, бірақ сол жылдың соңында оның қайтысы құпия жағдайда болды, мүмкін Фердинанд II оны уладырған болуы мүмкін. Олардың үлкен ұлы Карл алты жаста болғандықтан, Кортес Жоаннаның әкесі Фердинанд II-ге королева Жоанна мен Карлдың регенті ретінде елді басқаруға рұқсат берді. Испания енді Фердинанд II Арагонның жеке одағында болды. Жартылай аралдың көп бөлігінің талассыз билеушісі ретінде Фердинанд Изабелланың күйеуі ретіндегідей емес, күшті саясат ұстанып, Наваррадағы ұзақ жылдардан бері келе жатқан жоспарларын Кастилия әскери экспедициясы бастаған, кейін арагондық әскерлер қолдаған толыққанды шабуылға айналдырды (1512). Ол сондай-ақ Испанияның Италиядағы ықпалын кеңейтіп, Францияға қарсы нығайтуға тырысты. Арагонның билеушісі ретінде Фердинанд Италияны бақылау үшін Франциямен және Венеция Республикасымен күреске қатысқан. Бұл қақтығыстар Фердинандтың патша ретіндегі сыртқы саясатының орталық бөлігіне айналды. Фердинандтың испан күштерінің алғашқы қолданылуы Камбрей лигасының Венецияға қарсы соғысында болды, онда испан сарбаздары Агнаделло шайқасында (1509) француз одақтастарымен бірге көзге түсті. Бір жылдан кейін Фердинанд Францияға қарсы Киелі лигаға қосылды, ол Неапольді (оған династиялық талаптары болған) және Фуаның Жерменмен некесі арқылы талап етілген Наварраны алу мүмкіндігін көрді. Бұл соғыс Венецияға қарсы соғысқа қарағанда сәтті болмады, ал 1516 жылы Франция Миланды француз бақылауында қалдырған және Солтүстік Наваррадағы испандық үстемдікті мойындаған бітімге келісті. Фердинанд сол жылдың соңында қайтыс болды. Фердинандтың өлімінен кейін жас Карл Кастилия мен Арагонның Карл I ретінде Испанияның екі тағына көтерілді, бұл Испания монархиясын одан әрі нығайтты. Оның мұрасына Жаңа дүниедегі және Жерорта теңізі маңындағы Испанияның барлық иеліктері кірді. 1506 жылы Габсбург әкесі қайтыс болғаннан кейін Карл Нидерланды мен Франш-Контеге мұрагерлік етті, Фландрияда өсті. 1519 жылы әкесінің әжесі Максимилиан I қайтыс болғаннан кейін Карл Германиядағы Габсбургтер аумақтарын мұра етті және сол жылы Киелі Рим императоры болып сайланды. Оның анасы Жоанна 1555 жылы қайтыс болғанға дейін Кастилияның титулярлы королевасы болды, бірақ оның психикалық денсаулығы мен қарсылық тарапынан балама монарх ретінде ұсынылуы туралы уайымға байланысты (Коммунеролардың көтерілісінде болғандай), Карл оны түрмеге қамады. Сол кезде император және король Карл христиан әлеміндегі ең қуатты адам болды. Бір адам мен бір әулеттің мұндай билікті жинауы Францияның Франциск I-ін қатты алаңдатты, ол Габсбургтер аумақтарымен қоршалған еді. 1521 жылы Франциск Испанияның Италия мен Наваррадағы иеліктеріне шабуыл жасады, бұл франко-испандық қақтығыстың екінші кезеңіне бастау берді. Соғыс Франция үшін апатқа ұшырады, ол Бикокка (1522), Павия (1525, онда Франциск тұтқындалды) және Ландриано (1529) шайқастарында жеңіліске ұшырады, содан кейін Франциск бас тартып, Миланды Испанияға қайтадан берді. Испанияның Жаңа дүниедегі теңізден тыс иеліктері Кариб теңізінде және Испан материгінде орналасқан және тез азайып бара жатқан жергілікті халықтан, таққа құнды ресурстардан және азау испан отарлаушыларынан тұратын. 1521 жылы ацтектер империясын басып алу үшін ацтектерге қарсы болған қалалармен және мыңдаған жергілікті мексикалық жауынгерлермен одақтасқан Эрнан Кортес экспедициясы жағдайды күрт өзгертті. Испаниядағы Реконкиста кезінде және Кариб бассейнінде қалыптасқан үлгіге сәйкес, Америкадағы алғашқы еуропалық қоныстарда жаулап алушылар жергілікті халықты жеке меншік иеліктерде бөлді және олардың еңбегін пайдаланды. Американы отарлау кезінде Испания көптеген жаңа жергілікті халықты христиан дініне айналдырып, патшаның вассалдары ретінде билік жүргізді. Карл 1524 жылы Кастилияның барлық теңіздегі иеліктерін қадағалау үшін Үнділер Кеңесін құрды. 1535 жылы Карл Мексикада вице-корольді тағайындады, бұл жоғары соттың корольдік басқаруын шектеді, Real Audiencia және қазынашылық қызметкерлерімен қатар ең жоғары корольдік шенеунігімен. Шенеуніктер Үнділер Кеңесінің қарауында болды. Карл 1542 жылғы Жаңа заңдарды шығарды, ол жаулап алушылар тобының билігін шектеуге және патша билігіне күшті қарсылық көрсетуге болатын мұрагерлік аристократия құруын болдырмауға бағытталған.

Карл, император және патша (1521-1558)

1525 жылы Павия шайқасында Карлдың жеңісі көптеген итальяндықтар мен немістерді таңқалдырды және Карл одан да зор билік алуға тырысады деген алаңдаушылық тудырды. Папа Климент VII тарап ауыстырып, Франция мен Италияның көрнекті мемлекеттерімен Габсбург императорына қарсы күштерін біріктірді. 1527 жылы Карл оларға жеткілікті мөлшерде жалақы төлей алмағаны үшін Солтүстік Италиядағы әскерлері көтеріліс жасап, Римді тонады, бұл Климентті және одан кейінгі папаларды дүниежүзілік билікпен қарым-қатынаста айтарлықтай сақтық танытуға мәжбүр етті. 1533 жылы Клименттің Англияның Генрих VIII-нің Арагондық Екатеринамен (Карлдың тәтесі) некесін бұзудан бас тартуы императорды ренжітпеу және оның астанасын екінші рет тонау қаупінен туындаған тікелей салдар болды. 1529 жылы Карл мен папа арасында қол қойылған Барселона бейбіт шарты екі басшының арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, Карлді католик дінінің қорғаушысы етіп таныды және Флоренцияның бүлікші Республикасын құлатуға испан императорының араласуының құны ретінде Карлді Италия королі деп мойындады. Протестанттық реформация 1517 жылы Германияда басталды. Карл, Киелі Рим императоры лауазымы арқасында, Германия шекарасындағы маңызды иеліктері мен Австриядағы Габсбург туыстарымен тығыз байланысының нәтижесінде, Киелі Рим империясының тұрақтылығын сақтауға мүдделі болды. 1524 жылы Германияда шаруалар соғысы басталып, 1526 жылы қатал түрде басылып алынғанға дейін елді қиратты. Германиядан алыс болса да, Карл тәртіпті сақтауға белсенділік танытты. Шаруалар соғысынан кейін протестанттар император Карлдан қорғану үшін қорғаныс одағына бірікті. Шмалькалдия лигасының қорғауында протестанттық мемлекеттер католик шіркеуінің алдында бірқатар наразылық тудырды (басқа да істермен қатар кейбір шіркеу жерлерін тартып алды) және императордың билігіне бағынбады. 1543 жылы Франция королі Франциск I Осман сұлтаны Сүлеймен Шаһпен бұрын-соңды болмаған одақ құрғанын жариялады, осы одақ аясында түрік әскерлерімен бірлесіп испандық қала Ниццаны басып алды. Англияның Генрих VIII, императордың өзіне ажырасуына кедергі келтіргені үшін Францияға деген өшпеншілігі Францияға қарсы шабуылға Карлға қосылды. Испания әскері Савойдағы Серезоль шайқасында жеңіліске ұшыраса да, Генрих жақсырақ өркендеді және Франция шарттарды қабылдауға мәжбүр болды. Карлдың інісі Фердинанд басқарған австриялықтар шығыста Осман империясына қарсы күресті жалғастырды. Франция жеңілгеннен кейін Карл бұрынғы мәселені – Шмалькалдия лигасын шешуге кірісті. Испания патшасының стратегиясы үшін одан да маңыздысы, Лига француздармен одақтасты, ал Германияда Лиганы әлсіретуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Францисктің 1544 жылы жеңіліске ұшырауы протестанттармен жасалған одақтың бұзылуына әкелді, ал Карл бұл мүмкіндікті пайдаланды. Ол алғаш рет 1545 жылы Трент соборында келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ протестанттық басшылар католиктердің кеңесте алған ұстанымынан сатқындық сезініп, саксондық сайлаушы Морис басқарып соғысқа шықты. Осыған жауап ретінде Карл империялық билікті қалпына келтіру ниетімен голланд-испандық әскерлерінің қосылған күштерімен Германияға шабуыл жасады. 1547 жылы Мюльберг шайқасында император жеке өзі протестанттарға шешуші жеңіліс сыйлады. 1555 жылы Карл протестанттық мемлекеттермен Аугсбург бейбіт шартын жасады және Германияда тұрақтылықты қалпына келтірді, «кімнің аймағы, соның діні» принципін қолданып (cuius regio, eius religio). Карлдың Германиядағы қатысуы Испанияның Киелі Рим империясындағы католик Габсбургтердің қорғаушысы ретіндегі рөлін бекітті. 1526 жылы Карл Португалияның Иоанн III-нің әпкесі Инфанта Изабеллаға үйленді. 1556 жылы ол биліктен бас тартып, испан империясын жалғыз аман қалған ұлы Филипп II-ге, ал Киелі Рим империясын інісі Фердинандқа тапсырды. Карл Юсте (Экстремадура, Испания) монастырына кетіп, 1558 жылы қайтыс болды.

Филипп II (1558-1598)

Испанияда әлі де тыныштық орнамаған еді, өйткені Францияның агрессивті Генрих II 1547 жылы таққа отырып, екі ел арасындағы қақтығысты жаңартты. Карлдың мұрагері Филипп II Францияға қарсы соғысты агрессивті жүргізіп, 1557 жылы Пикардиядағы Сен-Квентин шайқасында француз армиясын талқандады, ал келесі жылы Грейлин шайқасында Генрихті қайтадан жеңді. 1559 жылы қол қойылған Като-Камбрезис бейбіт шарты Испанияның Италиядағы талаптарын толық мойындады. Шартқа байланысты тойларда Генрих найзаның сынығынан қаза тапты. Франция келесі отыз жыл бойы азаматтық соғыс пен тәртіпсіздікке ұшырады және Еуропалық билік күресінде Испания мен Габсбургтермен тиімді бәсекелесе алмады. Француздардың қарсылығынан азат болған Испания 1559–1643 жылдары өзінің қуаты мен аумақтық ықпалының шыңына жетті. Испания империясы Фердинанд пен Изабелла заманынан бері едәуір өсті. Ацтектер мен Инка империялары Карлдың билігінде, тиісінше 1519–1521 және 1540–1558 жылдары жаулап алынды. Жаңа әлемде испан елді мекендері құрылды: 1524 жылы құрылған және Жаңа әлемдегі әкімшілік орталығы болған Мексика қаласы; 1560 жылдары отарланған Флорида; 1536 жылы құрылған Буэнос-Айрес; және 1530 жылдары отарланған Жаңа Гранада (қазіргі Колумбия, Эквадор, Панама және Венесуэла). Испанияның шетелдегі империясы Еуропадағы Испанияның байлығы мен билігінің көзіне айналды. Бірақ ғасыр соңында бағалы металдардың тасымалы күрт өскенде, ол бүкіл Еуропаны қамтыған жалпы инфляцияға себепкер болды. Америка күмісі Испания экономикасын күшейтудің орнына, елді шикізат пен өндіріс тауарларының шетелдік көздеріне тәуелді етті. 1557 жылы Испания көптеген реттердің біріншісі ретінде мемлекеттік банкроттық жариялауға мәжбүр болды, бұл оған қарызды консолидациялау және конверсия арқылы ішінара мойындауды қажет етті. 1559 жылы Като-Камбрезис бейбіт шарты Франциямен соғысты аяқтап, Испанияға айтарлықтай артықшылық берді. Алайда, үкімет әлі де қарызға батып, сол жылы банкрот деп жарияланды. Үкіметке түскен кірістердің көп бөлігі импортталған күміс пен басқа да тауарлардан емес, салықтар мен акциздерден түсті. Осман империясы ұзақ уақыт бойы Австрия мен Солтүстік-Батыс Африкадағы Габсбургтер иелігінің шеттеріне қауіп төндірді. Оған жауап ретінде Фердинанд пен Изабелла Солтүстік Африкаға экспедиция жіберіп, 1497 жылы Мелильяны, 1509 жылы Оранды басып алды. Карл Осман империясына қарсы теңіз стратегиясымен күресуді жөн көрді, бұл Шығыс Жерорта теңізіндегі Венеция аумақтарына Осман әскерінің қонуына кедергі келтірді. Тек Испанияның шығыс жағалауына шабуылға жауап ретінде Карл жеке басқарып Солтүстік Африкадағы иеліктерге шабуыл жасады (1545). 1560 жылы Осман әскерлері Тунис жағалауында испан флотымен шайқасты, бірақ 1565 жылы Осман әскерлері стратегиялық маңызды Мальта аралына қонды, бірақ олар Әулие Иоанн орденінің қорғауында жеңілді. Келесі жылы Ұлы Сүлейменнің өлімі және оның орнын Селим Қаталдың иеленуі Филипптің батылдығын арттырды, ол соғысты Осман империясының отанына жеткізуді шешті. 1571 жылы испан, венеция және папа кемелерінен құралған аралас теңіз экспедициясы Карлдың заңсыз ұлы Австрияның Дон Иоанны басшылығымен Лепанто шайқасында Осман флотын талқандады, бұл б.з. 31 жылы Актиумнан бері Еуропа суларында болған ең ірі теңіз шайқасы болды. Кемеде болашақта испан романы «Дон Кихот» авторы болатын Мигель де Сервантес те болды. Жеңіс Осман теңізінің Еуропа аумағына, әсіресе Батыс Жерорта теңізінде төнген қауіпін азайтты, ал тәжірибелі теңізшілердің жоғалуы христиан флотына қарсы тұрудың үлкен кемшілігі болды. Бірақ түріктер бір жылдың ішінде өз флотын қайта құрып, Жерорта теңізінің Африка жағалауы мен шығыс аралдарының көп бөлігінде Осман үстемдігін нығайту үшін пайдаланды. Филипп Голландия мен Осман империясына бір уақытта қарсы күресуге ресурстары жетпеді, ал Жерорта теңізіндегі тұрақсыздық Испания 1580 жылы бітімге келгенше жалғасты. Мадридте қуанышқа толы уақыт ұзақ болмады. 1566 жылы кальвинистер Испанияның Нидерландында (қазіргі Нидерланды мен Бельгияға тең, Филипп Карл мен оның Бургундиялық ата-бабаларынан мұра еткен) көтерілістерді бастады, бұл Альба герцогының тәртіпті қалпына келтіру үшін әскери экспедиция жүргізуіне себеп болды. Альба одан кейін террорлық билікті бастады. 1568 жылы Уильям Үнсіз Альваны Нидерландыдан қуып шығаруға әрекет жасады. Бұл әрекет әдетте Сексен жылдық соғыстың басталуы деп есептеледі, ол Біріккен провинциялардың тәуелсіздігімен аяқталды. Нидерландыдан көп байлық алған және әсіресе маңызды порт болған Антверпеннен Испания тәртіпті қалпына келтіруге және провинцияларға билігін сақтап қалуға бейілді болды. 1572 жылы «Теңіз қашқын» деп белгілі голланд шабуылшыларының тобы бірнеше голланд жағалау қалаларын басып алып, Уильямға қолдау көрсеткенін жариялады және испан басшылығын айыптады. 1574 жылы Луис де Рекесенс басшылығындағы испан армиясы Лейден қамалынан ығыстырылды, өйткені голландтар Солтүстік теңізден төмен жатқан провинцияларды қорғаған бөгеттерді бұзды. 1576 жылы Филипп Нидерландыдағы 80 000 адамдық әскерінің және Лепантода жеңіске жеткен алып флотының шығындарына байланысты банкроттыққа келуге мәжбүр болды. Нидерландыдағы армия көп ұзамай бүлік көтеріп, Антверпенді басып алып, Оңтүстік Нидерландыны тонады, бұл бұрынғы тыныш Оңтүстік провинцияларының бірнеше қалаларын көтеріліске қосуға себеп болды. Испания келіссөздер жолын таңдап, 1579 жылы Аррас келісімімен Оңтүстік провинцияларының көп бөлігін қайтадан бейбіттендірді. Аррас келісімі бойынша барлық испан әскері осы жерлерді тастап кетуі керек болды. Сонымен қатар, Филипптің бүкіл Иберия түбегін өзінің билігіне біріктіруді көздеген дәстүрлі мақсаты болды. Мүмкіндік 1578 жылы Португалия королі Себастьян Марокконың Саади султанатына жорыққа шыққанда пайда болды. Экспедиция апатқа ұшырады және Себастьян Үш корольдер шайқасында жоғалып кетті. Оның қарт ағасы Генрих 1580 жылға дейін билік етті. Филипп Португалияны басып алуға ұзақ дайындалған болса да, ол әлі де Альба герцогы басшылығында әскери оккупацияны бастауға мәжбүр болды. Филипп Португалия королі атағын алды, бірақ ел өзінің заңдары, валютасы және институттарын сақтап қалды. Алайда, Португалия шетелдік саясаттағы тәуелсіздігінен бас тартты және екі елдің қарым-қатынасы ешқашан жылы болған жоқ. Франция испандық сыртқы саясаттың тірек тасы болды. Като-Камбрезис шайқасынан кейін 30 жыл бойы азаматтық соғыстарға ұшырады. 1590 жылдан кейін испандықтар Францияға Католик лигасы тарапынан тікелей араласып, шайқастарда жеңіске жетті, бірақ Генрих Наваррдың Генрих IV ретінде король болуына кедергі келтіре алмады. Испанияның наразылығына орай, Рим папасы Климент VIII Генрихті Католик шіркеуіне қабылдады. Нидерландыны бақылауда ұстау үшін кең ауқымды оккупациялық күштер қажет болды, ал Испания 1576 жылғы банкроттығынан бері қаржылық қиындықтарға тап болды. 1584 жылы Уильям Үнсіз католик тарапынан өлтірілді, ал голланд қарсылық көшбасшысының өлімі соғыстың аяқталуына әкеледі деп күтілді. Алайда, бұл орын алмады. 1586 жылы Англия королевасы Елизавета I Нидерланды мен Франциядағы протестанттарды қолдады. Сэр Фрэнсис Дрейк Кариб теңізінде және Тынық мұхитында испан саудагерлеріне шабуыл жасады, сондай-ақ Кадис портына аса агрессивті шабуыл жасады. Филипп испан Армадасын Англияға шабуыл жасау үшін жіберді. 130 кемесі мен 30 000 адамы бар Армаданы Медина Сидония герцогы басқарды. Армаданың мақсаты Нидерландыдан испан әскерін Англияға жеткізу болды. Англия флотымен үш күн шайқасқаннан кейін Армада шегініп, Шотландия мен Ирландия жағалауынан өтуге мәжбүр болды, көптеген кемелер дауылдардан қирады....

Филип II билігі кезінде Осман түркілері, Жерорта теңізі және Солтүстік Африка

Филипп II-нің 1556 жылдан 1566 жылға дейінгі билігінің алғашқы жылдарында негізгі назар түріктердің Триполи мен Алжирде орналасқан мұсылман одақтастарына аударылды. Осы базалардан корсар Драгут басқарған Солтүстік Африка (мұсылман) күштері христиан кемелеріне шабуыл жасады. 1560 жылы испандықтар басқаратын христиандық флот Триполиді қайтарып алу үшін жіберілді (испандықтар оны 1510 жылы басып алған), бірақ флот Джерба шайқасында османдықтар тарапынан талқандалды. 1563 жылы османдықтар Солтүстік Африка жағалауындағы Оран мен Мерс-Эль-Кебир испандық әскери базаларын басып алуға тырысты, бірақ олардың жолы кесілді. 1565 жылы османдықтар Мальтаға ірі экспедиция жіберіп, аралдағы бірнеше бекініске қоршау салды. Сицилиядан келген испандық көмекші күштер османдықтарды (ұзақ қоршаудан шаршаған) аралдан ығыстырды. Келесі жылы Сүлеймен Шайқаспан қайтыс болды және оның орнына одан кем қабілетті ұлы Селім II отырды, бұл Филипптің батылдығын арттырды, ол соғысты сұлтанның өзіне жеткізуді көздеді. 1571 жылы Филипптің жартылай інісі Иоанн Австрия басқарған христиандық флот Оңтүстік-Батыс Грекияның суларында Лепанто шайқасында османдық флотын талқандады. Алайда, маңызды жеңіске қарамастан, Киелі Лиганың біртілдігі болмағандықтан жеңімпаздар жеңіске жеткен мүмкіндікті пайдалана алмады. Христиандық әлем үшін Константинопольді қайтарып алу мақсатымен Дарданеллдерді басып алу жоспары одақтастар арасындағы кикірулерден уысып қалды. Осман империясы зор күш жұмсап, флотын қайта құрды. Алты ай ішінде жаңа флот Жерорта теңізінің шығысында османдық теңіз үстемдігін қайта орната алды. 1573 жылы Иоанн Тунисті (қазіргі Тунис) османдықтардан басып алды, бірақ ол көп ұзамай қайтадан қолдан шығып кетті. 1580 жылы осман сұлтаны Филипппен Жерорта теңізінде бітімге келді. Батыс Жерорта теңізінде Филипп бірқатар әскери бекіністер (президиолар) салған және Солтүстік Африканың кейбір мұсылман билеушілерімен бейбіт келісімдерге келді. 17 ғасырдың бірінші жартысында испандық кемелер Анатолия жағалауына шабуыл жасап, Келидония мүйісі мен Корво мүйісі шайқастарында османдық флотын жеңді. Марокконың Атлант мұхитындағы жағалауындағы Лараш және Ла Мамора, сондай-ақ Жерорта теңізіндегі Альхусемас аралы басылып алынды. Алайда, 17 ғасырдың екінші жартысында Лараш және Ла Мамора да қолдан кетті.

Солтүстік-Батыс Еуропадағы қақтығыстар

Филипп Испанияны Италия соғыстарының соңғы кезеңіне бастап, 1558 жылы Пикардиядағы Сент-Квентин шайқасында француз армиясын талқандап, Гравелин шайқасында француздарды қайтадан жеңді. 1559 жылы қол қойылған Като-Камбрезис бейбіт шарты Испанияның Италиядағы талаптарын толық мойындады. Франция келесі отыз жыл бойы созылмалы азамат соғысы мен тәртіпсіздікке ұшырады. Осы кезеңде ол Испания мен Габсбург әулетімен еуропалық билік үшін бәсекелесуден шеттетілді. Францияның тиімді қарсылығынан босатылған Испания 1559–1643 жылдары өзінің қуаты мен аумақтық ықпалының шыңына жетті. 1566 жылы Нидерландыда кальвинистер бастаған көтеріліс Альба герцогін үлкен әскермен Брюссельге аттандырып, тәртіпті қалпына келтіруге мәжбүр етті. 1568 жылы неміс дворяны Вильгельм Оранский Альбаны Нидерландыдан қууға тырысты, бірақ әрекеті сәтсіз аяқталды. Рейндален шайқасы сексен жылдық соғыстың ресми емес бастауы ретінде қарастырылады, ол солтүстік және оңтүстік Нидерландының бөлінуіне және Біріккен провинциялардың құрылуына әкелді. Нидерландыдан, әсіресе маңызды Антверпен портынан мол байлық алған испандар тәртіпті қалпына келтіруге және провинцияларды бақылауда ұстауға бел буды. Соғыстың алғашқы кезеңінде көтеріліс көбінесе сәтсіз болды. Испания көтерілісші провинциялардың көп бөлігін қайта бақылауына алды. Бұл кезең 1572 мен 1579 жылдар аралығындағы көптеген қырғындар, жаппай тонаулар мен бірнеше қаланың толық қирауы салдарынан «Испания ашуы» деп аталды. 1579 жылдың қаңтарында Фризеланд, Гелдерланд, Гронинген, Голландия, Оверайссель, Утрехт және Зеландия Біріккен провинцияларды құрды, олар қазіргі Голландиялық Нидерландының негізін құрады. Сол кезде Испания 20 мың жақсы жаттығудан өткен әскермен Алессандро Фарнезені Нидерландыға жіберді. Гронинген, Бреда, Кампен, Дюнкерк, Антверпен және Брюссель сияқты қалалар қоршауға алынды. Фарнезе ақырында Испания үшін оңтүстік провинцияларды бағындырды. 1579 жылы Маастрихтті испандықтар басып алғаннан кейін голландиялықтар Вильгельм Оранге қарсы көтеріле бастады. 1584 жылы Вильгельм Филипптің жақтасынан өлтірілді. Антверпен құлағаннан кейін Англия патшайымы солтүстік провинцияларға көмек көрсетуге кірісіп, 1585 жылы сол жерге әскер жіберді. Лестер графы, содан кейін лорд Виллоуби басқаратын ағылшын әскерлері Нидерландыда Фарнезе басқаратын испандықтармен бірқатар шешуші емес шайқастарға қатысты, бұл испандық әскердің көп бөлігін ұстап тұрды және голландиялықтарға қорғанысын қайта құруға уақыт берді. 1588 жылы испандық Армада ағылшыздардан жеңіліске ұшырады, ал Нидерландыдағы жағдайды басқару қиынға айналды. Вильгельмнің ұлы Нассаулық Морис Девентер, Гронинген, Ниймеген және Зуфенді қайта басып алды. Испаниялықтар қорғанысқа көшті, себебі олар Англияға басып кіруге және солтүстік Францияға экспедицияларға тым көп ресурстар жұмсаған еді. 1595 жылы Франция королі Генрих IV Испанияға соғыс жариялады, бұл Біріккен провинцияларға қарсы шабуылдау қабілетін одан әрі төмендетті. Филипп 1557, 1560, 1576 және 1596 жылдары банкроттық жариялауға мәжбүр болды. Алайда, теңізге бақылауды қайта алғаннан кейін Испания Америкадан алтын мен күміс әкелуді арттыра алды, бұл Англия мен Францияға қарсы әскери қысымды күшейтуге мүмкіндік берді. Қаржылық және әскери қысым астында 1598 жылы Филипп Испанияның Нидерландысын қызы Изабеллаға тапсырды, Франциямен Вервен шарты жасағаннан кейін.

Испандық Америка

Филипп II кезінде Үндістанға қатысты патшалық билік күшейді, бірақ тәж өзінің теңіз арқылы орналасқан иеліктері туралы аз білді. Үндістан Кеңесіне оларға бақылау жүргізу міндеті жүктелгенімен, кеңес тікелей отарлау тәжірибесі бар жоғары лауазымды шенеуніктердің кеңесінсіз әрекет етті. Тағы бір маңызды мәселе – тәж Испанияның қандай заңдары күшінде екенін білмеді. Бұл жағдайды түзету үшін Филипп Кеңес төрағасы болып тағайындалған Хуан де Овандоны кеңесші етіп тағайындады. Овандо «Үндістанның жылнамашысы және космографы» Хуан Лопес де Веласконы тәждің иеліктері туралы ақпарат жинау үшін тағайындады, нәтижесінде 1580 жылдары «Relaciones geográficas» жарық көрді. Тәж өзін жергілікті аристократия ретінде орнықтыруға тырысқан энкомендероларға бақылауды күшейтті, шіркеу иерархиясының билігін арттырды, Лима мен Мехикода Инквизицияны (1571) құру арқылы діни ортодоксалды нығайтты және 1540 жылдары ашылған Перу мен Мексикадағы күміс кен орындарынан түсетін кірістерді ұлғайтты. Ерекше маңызға ие болды тәждің екі қабілетті вице-корольді тағайындауы: Дон Франсиско де Толедо Перу вице-королі (1569–1581 жж.) және Жаңа Испанияда Дон Мартин Энрикес (1568–1580 жж.), кейіннен Толедоны Перуда алмастырып вице-король болып тағайындалды. Перуде ондаған жылдар бойы саяси тұрақсыздық, тиімсіз вице-корольдер мен энкомендеролардың орынсыз билігі, әлсіз патшалық институттар, Вилкабамбадағы инка мемлекетінің қарсылығы және Потосидегі Серро-Рико күміс кенінен түсімнің азаюы салдарынан Толедоның тағайындалуы патшалық билікті нығайтудағы маңызды қадам болды. Ол бұрынғы вице-корольдер кезінде жасалған реформаларды дамытып, Перуда патшалық биліктің түбірінен өзгеруіне үлкен үлес қосты. Толедо Анд халқының еңбекке жұмылдырылуын, митаны, Потосидегі күміс және Хуанкавеликадағы сынап кен орындарында жұмыс күшімен қамтамасыз ету үшін ресмилендірді. Ол коррегимиенто әкімшілік аудандарын құрды және туманді Анд халқын оларды тиімді басқару үшін редукцияларға қоныстандырды. Толедоның кезінде инка мемлекетінің соңғы бекінісі жойылды және соңғы инка императоры Тупак Амару өлімге кестірілді. Потосиден күміс Испания қазынасына ағылып, Испанияның Еуропадағы соғыстарын қаржыландырды. Жаңа Испанияда вице-король Энрикес солтүстік шахталардан күміс тасымалдау жолдарына шабуыл жасаған көшпелі және соғысқа құмар жергілікті тайпаларға қарсы солтүстік шекараны қорғауды ұйымдастырды. Діни саласында тәж діни ордендердің билігін бақылауға тырысты, Ordenanza del Patronazgo арқылы монахтарға үнділік приходтарынан бас тартып, оларды тәж бақылауындағы епархиялық дін қызметкерлеріне беруді бұйырды. Испан Инквизициясы 1565 жылы Үндістанға тарады және 1570 жылы Лима мен Мехикода орналасты. Ол көптеген колониялық испандарды азаптау камераларына тартты. Туманді американдықтар осыдан босатылды. Тәж өзінің жаһандық талаптарын кеңейтті және Үндістандағы бар талаптарын қорғады. Тынық мұхиты арқылы жасалған саяхаттар нәтижесінде Испания Филиппинге иелік етті және испандық елді мекендер мен Жаңа Испаниямен сауда қатынастарын орнатты. Жаңа Испанияның вице-корольдігіне Филиппинге қатысты юрисдикция берілді, ол Азия саудасының транзиттік пунктіне айналды. Филипптің 1580 жылы Португалия тағына мұрагерлікке өтуі Испания мен Португалия отарлаушылары арасындағы Үндістандағы жағдайды усложнитті, бірақ Бразилия мен испандық Америка Испаниядағы бөлек кеңестер арқылы басқарылды. Испания Индиядағы Испанияның теңіз бақылауына ағылшындардың, әсіресе сэр Фрэнсис Дрейк пен оның туысы Джон Хокинстің араласуымен күресті. 1568 жылы испандықтар Хокинстің флотын қазіргі Мексикадағы Сан-Хуан-де-Улуа шайқасында жеңді. 1585 жылы Дрейк Батыс Үндістанға жүзіп барып, Санто-Домингоны тонады, Картахена де Индиас және Флоридадағы Сент-Огастин қалаларын басып алды. Дрейк пен Хокинс 1595–96 жылдардағы Пуэрто-Рикого (Сан-Хуан шайқасы), Панамаға және испан теңізіндегі басқа да нысандарға жасаған апатты экспедиция кезінде аурудан қайтыс болды, бұл ағылшындардың адамдары мен кемелерінде ауыр шығынға ұшыраған ауыр жеңіліс болды.

Филиппин, Бруней сұлтандары және Оңтүстік-Шығыс Азия

Филиппинді жаулап алып, қоныстанғаннан кейін испан империясы өзінің ең үлкен шегіне жетті. 1564 жылы Мигель Лопес де Легаспиге Жаңа Испанияның (Мексика) вице-королі Дон Луис де Веласко, 1521 және 1543 жылдары Фердинанд Магеллан мен Рюй Лопес де Виллалобос қонған Тыншы мұхитындағы Дәмді аралдарды табу үшін экспедиция басқаруды тапсырды. Осман империясы Орталық Азиядағы маңызды сауда жолдарын бақылауда ұстағандықтан, дәмдеуіштердің бастапқы көздеріне батысқа қарай теңізде жүзу қажеттілігі сақталды. Испания мен Португалия арасындағы Атлантиканы бөлісу туралы келісім Тынық мұхитының ар жағындағы жаңа аймақтарға қалай әсер ететіні белгісіз болды. Испания 1529 жылғы Сарагоса шартында «Дәмді аралдарға» деген құқығын Португалияға өткізген, бірақ бұл атаудың және олардың нақты шекарасының мағынасы анық емес еді. Легаспи экспедициясын Филипп II патша бұйырды, ол таққа мұрагер болған кезде Рюй Лопес де Виллалобос Филиппинге осы атты берген болатын. Патша «бұл экспедицияның басты мақсаты – батыс аралдарға қайта оралу жолын табу, өйткені оларға жету жолының салыстырмалы түрде қысқа екені белгілі» деді. Вице-король 1564 жылдың шілдесінде қайтыс болды, бірақ Аудиенсия мен Мигель Лопес де Легаспи экспедицияға дайындық жұмыстарын аяқтады. Испания экспедицияға аттанған кезде патшаның шешімін басшылыққа алуға қажетті карталары мен ақпараты болмады. Бұл түсінік кейіннен империяның әр түрлі аймақтарынан географиялық есептер жинауға әкелді. Филиппин Мексиканың вице-корольдігінің құрамына кірді, ал Манила мен Акапулько арасындағы «Манила галеоны» қатынасы орнатылғаннан кейін Мексика Филиппиннің үлкен испан империясымен байланысына айналды. Испанияның отарлауы 1565 жылы Мексикадан келген Лопес де Легаспидің Себуде алғашқы бекіністерін құрған кезде басталды. 1567 жылы екі жүз сарбаздан тұратын отрядпен бірге ол португалдықтарды ығыстырып, архипелагты отарлаудың негізін қалады. 1571 жылы испандықтар, олардың мексикалық сарбаздары және филиппиндік (висаяндық) одақтастары Бруней сұлтандығының вассалды мемлекеті Майнилаға шабуыл жасап, басып алды және Бруней сұлтандығының билігінен босатылған Тондо корольдігін қосу туралы келіссөздер жүргізді. Олардың ханшайымы Кандарапа мексикалық конкистадор және Мигель Лопес де Легаспидің немересі Хуан де Сальседомен трагикалық махаббатқа түсті. Испандық-мексикалық-филиппиндік күштері мұсылмандық Майниланың өртенген қираған жерлерінің үстіне христиандық қабырғалы қала салып, оны испандық Шығыс Үндістанның жаңа астанасы етіп, Манила деп атады. Испаниялықтардың саны аз болды, өмір қиын болды және оларды көбінесе америкалық индейлер мен филиппиндік одақтастары басып өтті. Олар энкоменда жүйесі арқылы бағынышты халықты жұмылдыруға тырысты. Кариб теңізінен айырмашылығы, Филиппинде жергілікті халықтың саны азаймады. Бір испандық климатты «төрт ай топырақ, төрт ай лай, төрт ай барлығы» деп сипаттады. Легаспи Манилаға бекініс салып, Лакан Дуламен, Тондо лаканымен достық қарым-қатынас орнатты, ол келісім берді. Майниланың бұрынғы билеушісі, Бруней сұлтанының вассалы болған мұсылман раджасы Раджа Сулейман Легаспиге бағынудан бас тартты, бірақ Лакан Дуланың немесе солтүстікке орналасқан Пампанган мен Пангасинанның қолдауын ала алмады. Тарик Сулейман мен Капампанган және Тагалог мұсылман жауынгерлері Бангкусай шайқасында испандықтарға шабуыл жасағанда, ол жеңіліп, қаза тапты. Испаниялықтар қытайлық пират Лимахонның шабуылдарын да тойтарды. Сонымен қатар, христиандық Филиппиннің құрылуы қытай саудагерлерін тартты, олар жібегін мексикалық күміске айырбастады. Үнді және малай саудагерлері де филиппиндіктерге келіп, дәмдеуіштер мен асыл тастарды мексикалық күміске айырбастады. Филиппин содан кейін Жапонияға да бағытталған христиандық миссионерлік қызметінің орталығы болды. Филиппин тіпті Шогун оларды қуғаннан кейін христиандыққа өткен жапондықтарды да қабылдады. Испания Филиппинге жіберген сарбаздар мен қоныс аударушылардың көпшілігі Мексикадан немесе Перуден келген, ал Испаниядан тікелей келгендердің саны өте аз болды. Бір кезде Маниладагы патшалық лауазымды тұлғалар Жаңа Испаниядан жіберілген сарбаздардың көпшілігі қара, мулат немесе америкалық индейлер екеніне шағымданып, олардың арасында испандықтардың жоқтығына назар салды. 1578 жылы Филиппин архипелагын бақылау үшін христиан испандықтары мен мұсылмандық брунейліктер арасында Кастилия соғысы басталды. Испандықтарға жаңадан христиандыққа өткен, мұсылман емес Висаяндықтар, Маджа кедатының анимистері және Себу раджанатының индуистері, сондай-ақ Солтүстік Минданаодан шыққан және индуисттік-буддалық монархиясы бар Бутан раджанаты, сонымен қатар Ислам мемлекеттеріне, Сұлу сұлтандығы мен Майнила корольдығына қарсы соғысқан Дапитан кедатының қалдықтары қосылды. Олар Бруней сұлтандығына және оның Майнила мен Сұлу вассалды мемлекеттеріне қарсы күресті, олардың Брунеймен династиялық байланыстары болды. Испандықтар, мексикалық сарбаздары және филиппиндік одақтастары Брунейге шабуыл жасап, оның астанасы Кота Батуды басып алды. Бұл ішінара екі ақсүйек адам, Пенгиран Сери Лела мен Пенгиран Сери Ратнаның көмегі арқасында мүмкін болды. Біріншісі Испанияға Брунейді өзінің тағын басып алған бауыры Сайфул Риджалдан құтқару үшін көмек ретінде қарастыру үшін Манилаға сапар шекті. Испандықтар егер олар Брунейді жаулап алса, Пенгиран Сери Лела сұлтан болады, ал Пенгиран Сери Ратна жаңа Бендахара болады деп келісті. 1578 жылдың наурыз айында испандық флот, өзінің Капитан-генералы ретінде Франсиско де Санде басшылығында Брунейге қарай жолға шықты. Экспедицияға 400 испандық және мексикалық, 1500 филиппиндік жергілікті тұрғын және 300 борнейлік кірді. Науқан Минданао мен Сұлудағы әрекеттерді де қамтитын көптеген науқандардың бірі болды. Испандықтар 16 сәуірде 1578 жылы Пенгиран Сери Лела мен Пенгиран Сери Ратнаның көмегімен астананы басып алды. Сұлтан Сайфул Риджал мен Падука Сери Бегаван Сұлтан Абдул Кахар Мерагангқа, содан кейін Дерудонга қашуға мәжбүр болды. Дерудонгда олар испандық армияны Брунейден қууды жоспарлады. Испандықтар холера немесе дизентериядан ауырып, ауыр шығынға ұшырады. Олар аурудан соншалықты әлсірегендіктен, 26 маусымда 1578 жылы Манилаға қайту үшін Брунейді тастауға шешім қабылдады, бұл тек 72 күнге созылды. Кетуге дейін олар бес қабатты шатыры бар мешітті өртеп жіберді. Пенгиран Сери Лела 1578 жылдың тамыз-қыркүйек айларында, испандық одақтастарына соққан аурудан қайтыс болды, бірақ оны билеуші сұлтан улаған болуы мүмкін деген күдік болды. Сери Леланың қызы, брунейлік ханшайым испандықтармен бірге кетіп, христиан тагалог, Тондолық Агустин де Легаспиге үйленді және Филиппинде балалары болды. 1587 жылы Лакан Дуланың балаларының бірі Магат Саламат, Лакан Дуланың жүрегі және Тондоның және оның көршілес аймақтарының лордтары, Пандакан, Марикина, Кандаба, Навотас және Булакан, 1587-1588 жылдарғы Тондо қастандығы сәтсіз аяқталғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Жапондық христиан капитаны Гайомен және Бруней сұлтанымен жоспарланған үлкен одақ ескі аристократияны қалпына келтірген болар еді. Оның сәтсіз аяқталуы Агустин де Легаспинің асылып өлтірілуіне және Магат Саламаттың (Тондо тағының мұрагері) өлім жазасына кесілуіне әкелді. Содан кейін қастандық жасаушылардың кейбіреулері Гуамға немесе Геррероға, Мексикаға жер аударылды. Испандықтар Магуиндонао, Ланао және Сұлу сұлтандықтарына қарсы ғасырлар бойы созылған испан-моро соғысын жүргізді. Соғыс...

Португалия мен Иберия одағы 15801640

Иберия одағы кезінде Португалияның белгілі бір дәрежедегі автономиясы мен мәдени ерекшелігі сақталғанына қарамастан, көптеген тарихшылар династиялық одақтың шын мәнінде Испанияның Португалияны жаулап алуы екенін айтады. Бұл Португалия мен Португалия империясын Испанияның Филипп II және оның мұрагерлерінің Португалия мұрагерлік соғысындағы жеңісінен кейін Испанияның колониялық империясының бір бөлігі ретінде қарастырумен байланысты. 1580 жылы король Филипп Португалия король отбасының соңғы өкілі, Португалия кардиналы Генрих қайтыс болғанда, Ибериядағы өзінің беделін нығайту мүмкіндігін сезді. Филипп Португалия тағына құқығын жариялады және маусым айында Лиссабонға Альба герцогін әскермен жіберіп, мұрагерлігін қамтамасыз етуге тырысты. Португалия тағына ие болған Филипп: «Мен мұрагерлікпен алдым, сатып алдым, жауладым» деген сөзді айтқан, бұл Юлий Цезардың «Veni, Vidi, Vici» сөзінің өзгеше түрі. 1583 жылы адмирал Альваро де Базан басқарған испан әскерлері Азор аралдарын басып алып, Португалияны Испания империясына толық қосуды аяқтады. Осылайша Филипп өзінің иелігіне Африка, Бразилия және Шығыс Үндістанды қамтитын алып колониялық империяны қосты, бұл Габсбургтер әулетінің қазынасына мол кіріс әкелді. Ол империясының барлық аймақтарында отарлау ісін табысты жүзеге асырып, қаржылық жағдайын жақсартты, соның арқасында жауларына қарсы күшті қарсылық көрсетуге мүмкіндік алды. 1589 жылы ағылшын армадасы Португалияны азат етуге құлшынбады. Филипп корольдік кеңестер үлгісінде – Кастилия, Арагон және Индия кеңестері сияқты, белгілі бір билік салаларын бақылайтын Португалия кеңесін құрды, бірақ барлығы бір монархтың билігінде болды. Иберия одағының нәтижесінде Филипп II-нің жаулары Португалияның жауларына айналды, мысалы, голланд-португал соғысындағы голландтар, Англия немесе Франция. Голландтармен болған соғыс Азияның, соның ішінде Цейлонның көптеген елдеріне, сондай-ақ Жапония, Африка (Мина) және Оңтүстік Америкадағы коммерциялық мүдделерге шабуылдарға әкелді. 1640 жылы Филипп IV (Португалияның Филипп III) билігі кезінде португалдар көтеріліс көтеріп, Иберияның қалған бөлігінен тәуелсіздік алу үшін сәтті күресті, бірақ Испания 1668 жылға дейін көтерілісті басуға тырысты. Португалия кеңесі кейін таратылды.

Филип III

1598 жылы Филипп III әкесінен мұрагерлікке ие болды, бірақ саясатқа немесе үкіметке қызығушылық танытпады, оның орнына сәнді сарайлық той-думандарға, діни жұбатуларға және театрға ден қойды. Оған басқару ісін атқаруға біреу қажет болды, сондықтан ол Лерма герцогін таңдады. Лерманың басшылығымен Филипп III үкіметі Филипп II қарсы тұрған тактиканы қолданды, яғни бюджет тапшылығын инфляцияға алып келетін, құндылығы төмендеген vellones монеталарын жаппай соғу арқылы жабуға тырысты. 1607 жылы үкімет банкротқа ұшырады. 1598 жылы Франциямен, ал 1604 жылы Англиямен бейбітшілік орнату арқасында Испания Голландия провинцияларына билігін қайтаруға күшін жұмсай алды. Голландиялықтар, Вильгельм Ыңғайсыздың ұлы Нассаулық Морис басшылығымен, 1590 жылдан бері бірнеше шекаралық қалаларды, соның ішінде Бреда бекінісін басып алды. Англиямен келісімге қол қойғаннан кейін, жаңа испан қолбасшысы Амброзио Спинола голландиялықтарға қарсы күшті шабуыл жасады. Маврикийге теңдес қабілеттері бар генерал Спинола Нидерландыны жаулап алуға 1607 жылы Испанияның қайта банкротқа ұшырауы себепті кедергі келтірді. Әлденеге орай, испандықтар саяси жағынан бөлінген Біріккен провинцияларды 1609 жылы он екі жылдық бітімге қол қоюға көндіру үшін әскери бастаманы қалпына келтіре алды. Испания соғыс біткен кезде қаржысын тәртіпке келтіріп, беделін және тұрақтылығын қалпына келтіруге ұмтылды. Испан Нидерландтарында Филипп II-нің қызы Изабелла Клара Евгения мен оның күйеуі, эрцгерцог Альберт билігі тұрақтылықты қамтамасыз етті. Бірақ Филипп III және Лерма елдің сыртқы саясатында мағыналы өзгерістер жасауға қабілетсіз болды. Олар королева Елизавета қайтыс болғаннан кейін Инфанта Изабелланы ағылшын тағына отырғызу идеясынан айнымады және испандықтарға көмек көрсету үшін Ирландияға шектеулі әскери күш жіберді. Англия оларды жеңді, бірақ ондағы ұзаққа созылған соғыс Англияның ақшасын, адамын және рухын құртты: Елизаветаның мұрагері Джеймс I өзінің билігін жаңадан бастағысы келді. 1585 жылдан бері жалғасып келе жатқан соғыс, соңғы аяқталуға жетті. 1610 жылы Франциямен соғыс қаупі туды, бірақ одан кейін Генрих IV қаза тапты, ал бала патша Людовик XIII-нің регенттік билігі тұрақсыз болды. 1630 жылға дейін Испания бейбіт өмір сүріп, Еуропадағы үстемдік орнын сақтап тұрды. Осы уақытта Лерманың жаулары оны 1617 жылы қызметтен шеттетуге қол жеткізді, ал Балтасар де Зунига одан да агрессивті сыртқы саясатты жақтады. 1618 жылы Прагадан тасталған оқиғадан бастап, Австрия мен Киелі Рим императоры Фердинанд II Протестанттық Одақ пен Богемияға қарсы науқанға кірісті. Зунига Филиппті соғысқа австриялық Габсбургтерге қосылуға шақырды, ал испан армиясының жаңа жұлдызы Амброзио Спинола Фландрия армиясының басында араласу үшін жіберілді. Осылайша Испания Отыз жылдық соғысқа қатысты.

Филип IV

1621 жылы Филип III қайтыс болды және оның ұлы Филип IV таққа отырды. Әскери топтар енді билікті толыққанды өз қолына алды. Келесі жылы Зуниганың орнына Голландиядағы Испанияның барлық проблемаларының түбірлі себебі деп санайтын Гаспар де Гусман, Оливарес графы-герцогы тағайындалды. Богемиялықтар бастапқыда бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін 1621 жылы Ақ тауда және 1623 жылы Штудтлонда жеңілді. 1625 жылы Нидерландымен соғыс жаңадан басталды, Спинола Бреда бекінісін басып алды. Дания королі Кристиан IV соғысқа араласқаны кейбір адамдарды алаңдатты, себебі Кристиан қаржылық мәселелерге ұшырамаған Еуропаның санаулы монархтарының бірі еді. Алайда, 1626 жылы Дессау көпірінде және Луттерде императорлық генерал Альберт Валенштейннің даниялықтарға қарсы жеңісі қауіпті жойды. Мадридте Нидерландының ақыры империя құрамына қайта қосылатынына үміт болды, ал Дания жеңілгеннен кейін Германиядағы протестанттар бағынышқы болғандай көрінді. Франция тағы да өз ішкі тұрақсыздықтарына тап болды және 1627 жылы Ла-Рошельдің әйгілі қоршауы басталды. Испанияның билігі күйремейтіндей көрінді. Оливарес графы-герцогы: «Құдай испандық және қазіргі уақытта біздің ұлтымыз үшін күреседі» деп сеніммен айтты. Оливарес өзінің заманынан озған адам еді. Ол Испанияның реформа жасауы керек екенін және реформа үшін бейбітшілік қажет екенін түсінді. Нидерландының біріккен провинцияларын жою қажет болды. Голландияның отарлық саясаты испан және португалдық гегемонияны әлсіретуге тырысты. Спинола мен испан әскері Нидерландыға бағытталды және соғыс Испанияның пайдасына бұрылып жатқандай көрінді. 1627 жылы Кастилия экономикасы құлдырады. Испаниялықтар соғысты қаржыландыру үшін валюталарын девальвациялады және бағалар Испанияда, Австриядағы бұрынғы жылдардағы жағдай сияқты күрт өсті. 1631 жылға дейін Кастилияның бір бөлігі валюталық дағдарыстың салдарынан тауар айырбастау экономикасында жұмыс істеді, ал үкімет шаруалардан маңызды салықтар жинауға қабілетсіз болды, оның орнына испан қазына флоты арқылы өз колонияларына тәуелді болды. Германиядағы испан әскерлері жергілікті жерден «өзіне ақы төлеуге» көшті. Соғыс аяқталғанға дейін Испанияда белгілі бір салық шараларын қолдаған Оливарес Италиядағы нәтижесіз соғыс үшін, Мантуандық мұрагерлік соғысы үшін айыпталды. Он екі жылдық бітім кезінде әскери-теңіз флотын басымдыққа ие еткен голландиялықтар испан және (әсіресе) португалдық теңіз саудасын тонады, Испания экономикалық құлдыраудан кейін оған толыққанды тәуелді болды. Испанияның Германия мен Италиядағы жеңістері маңызды болмады және олардың теңіз флоты шығынға ұшырады. 1630 жылы Швеция королі Густав Адольф Германияға қонды және императорға қарсы шыққан неміс күштерінің континенттегі соңғы бекінісі болған Стральзунд портын азат етті. Густав оңтүстікке қарай жылжып, Брейтенфельд пен Лутценде маңызды жеңістерге қол жеткізді, одан әрі протестанттық мақсатқа қолдау көрсетті. 1632 жылы Густавтың Лутценде қаза болуымен және 1634 жылы Нордлингенде кардинал Инфанте Фердинанд пен Венгрияның Фердинанд III басшылығындағы императорлық күштердің сенімді жеңісімен католиктердің жағдайы жақсарды. Император күшті позициядан соғыстан шаршаған неміс мемлекеттеріне 1635 жылы бейбіт келісім ұсынды. Көптеген мемлекеттер, соның ішінде ең күшті екі мемлекет, Бранденбург-Пруссия және Саксония келісімге келді. Кардинал Ришелье соғыстың басынан бастап голландиялықтар мен протестанттарды ынталы түрде қолдады, Габсбургтердің Еуропадағы күшін тежеу үшін қаражат пен жабдықтар жіберді. Ришелье жақында қол қойылған Прага бейбітшілігінің Франция мүддесіне қайшы келетінін шешті және бейбітшілікке қол қойылғаннан кейін бірнеше ай ішінде Киелі Рим императоры мен Испанияға соғыс жариялады. Испандық әскерлер, тәжірибелі болғандықтан, бастапқыда сәттілікке жетті. Оливарес испандық Нидерландыдан Францияның солтүстігіне шабуыл жасауға бұйрық берді, король Людовик XIII министрлерінің ерік-жігерін жоюға және соғыс испандық қаржыны толығымен сарқып, Францияның әскери ресурстарын толыққанды пайдалануға мүмкіндік берместен бұрын Ришельеді құлатуға үміттенді. 1636 жылы «Корби жылы» испандық әскерлер Амиен мен Корбиге дейін оңтүстікке қарай жылжыды, Парижге қауіп төндіріп, соғысты өздерінің талаптары бойынша аяқтауға жақын болды. Алайда 1636 жылдан кейін Оливарес шабуылды тоқтатты. Осылайша француздар тиісті түрде жұмылдыруға уақыт тапты. 1639 жылы Даунс шайқасында голландиялық флот испандық флотты жойды және испандықтар өздерінің күштерін Нидерландыда жеткілікті түрде нығайтуға және жабдықтауға қабілетсіз болды. 1643 жылы Рокруадағы шайқаста испандық Фландрия армиясы, испандық әскерлер мен басшылардың ең жақсысы, Луи II де Бурбон, Конде принці басшылығындағы француздық шабуылға тап болды. Испандықтар, Франсиско де Мело басшылығында, талқандалды. Испанияның ең жақсы және әйгілі армияларының бірі шайқаста жеңіліске ұшырады және Испанияның төмендеп бара жатқан күші Францияның күшімен басылды.

Соңғы испан Габсбургтері (1643 1700)

Соғыс уақытындағы салықтармен ауырланған және француздық қолдаумен, каталониялықтар, португалдар және неаполитандықтар 1640 жылдары испандарға қарсы көтеріліс жасады. 1648 жылы Ленс шайқасынан кейін испандық Нидерланды француз және голланд әскерлерінің арасында қорғанысқа түскендіктен, испандықтар голландтармен бейбітшілікке келді және Вестфалия бейбіт шартында Біріккен провинциялардың тәуелсіздігін мойындады. Осымен Сегіз жылдық соғыс және Отыз жылдық соғыс аяқталды. Оливарес каталониялық көтерілісті басу үшін Францияның оңтүстігіне жорық ұйымдастырды. Испан әскерлерінің Каталония княздығында орналасуы жағдайды одан әрі ушықтырды. Каталониялықтар Испаниядан толығымен бөлініп, Франциямен бірігуді шешті. Француз әскерлері жақын арада Каталонияға келді, бірақ отандық азамат соғысы (Фронда) басталганда, ішкі мәселелерге ден қойған әскерлері 1652 жылы каталониялық және испандық Габсбург әскерлерімен қуылды. Англия соғысқа қатысып, Ямайканы басып алды. Ұзақ, қиын және шаршатарлық күрес Дуна шайқасында (1658) аяқталды, онда Виконт де Тюреннің басшылығымен француз армиясы (ағылшын көмегімен) Фландриядағы испан армиясын жеңді. 1659 жылы Испания Пиреней келісімін бекітіп, Францияға Артуа, Руссильон және Лотарингияның бір бөлігін берді. Ал португалдар каталониялық көтерілістің мүмкіндігін пайдаланып, 1640 жылы өз тәуелсіздігін жариялады. Португалия мен Испания арасындағы 60 жылдық одақ қанағаттандырмайтын болды. Португалия тілін жақсы білетін Филипп II екі рет елге келді, ал Филипп III бір рет қысқа сапармен келді. Филипп IV мүлде келмеді. Басқа жақтарда қиын жағдайға тап болған испандықтар португалияның теңіз үстіндегі колонияларын, голландтардың Бразилияның бір бөлігін аннексиялаудан тиісінше қорғамағаны үшін айыпталды. Экономикалық төмендеу кезінде испандық колониялар португалиялық әріптестерімен сауда жасауға және бәсекелесуге мәжбүр болғандықтан риза болмады. Сонымен қатар, Филипп II-ден кейін Португалияның одақтас ретіндегі автономиясы төмендеді және үлкен мемлекеттік кеңестерде провинция ретінде қарастырылды. Португалия тәуелсіздігін жариялап, Браганса герцогін король Жоао IV ретінде таңдағаннан кейін Испания Андалусиядағы көтеріліске алаңдады және оған қарсы шаралар қабылдамады. Португалиялық көтеріліс Испанияны 1659 жылы Франциямен бейбітшілікке келуге итермеледі. Бірақ үкімет 1647 және 1653 жылдары қайтадан банкротқа ұшырады, ал ақсүйектер қаржылық және салық реформаларына қатысты бір қадам да жасағысы келмеді. Португалияның 1663 жылы Амейшал және 1665 жылы Монтес-Кларос шайқастарындағы жеңістері олардың тәуелсіздігін қамтамасыз етті. 1668 жылы Лиссабон шартында Испания Португалияның егемендігін мойындады. Өмірі бойы Испания империясының ықпалының төмендеуін көрген Филипп IV 1643 жылы өзінің сүйікті сарайлық кеңесшісі Оливаресті қызметтен босатып, депрессияға түсті. 1646 жылы оның үлкен ұлы және мұрагері Дон Балтазар Карлос 16 жасында қайтыс болды. Карл II Габсбургтердің ұрпақтан-ұрпаққа жақын туыстық байланысынан зардап шекті және өмір бойы әртүрлі саяси топтардың манипуляциясына ұшырағандықтан, физикалық және психикалық тұрғыдан билік етуге қабілетсіз болды. Филипп IV-тің заңсыз ұлы Дон Хуан Хосе де Австрияның басшылығымен, ақсүйектер Испанияны қайтадан бақылауға алды. Көптегендері жеке мүдделерді қуып, бірақ Оропеза графы сияқты кейбіреулері құлдыраған дефляцияға қарамастан валютаны тұрақтандыруға қол жеткізді. Басқалары 1808 жылға дейін жойылмаған Инквизицияның билігін әлсіретуге және экономикалық дамуға ынталандыруға тырысты. Дегенмен, Испанияның экономикасы, әсіресе Кастилияда, төмендеді және 17 ғасырда халқы шамамен екі миллионға азайды. Бұл ішінара обаның таралуына, ішінара соғыстың салдарынан көптеген адамдардың қаза болуына байланысты болды. 1677-1686 жылдардағы кезең ашаршылық, індет, табиғи апаттар және экономикалық дағдарыспен сипатталды. Жаңа әлемге эмиграция артты. Франция Людовик XIV басшылығымен күшті және біріккен мемлекетке айналды және Пиреней келісімінен кейін (1659) Испанияның орнын Еуропадағы басым күш ретінде иеленді. Бұл кезеңде үш соғыс болды: Деволюция соғысы (1667-1668), Франко-голландия соғысы (1672-1678) және Ұлы одақ соғысы (1688-1697). Испанияның аумақтық жоғалтулары (Франш-Конте, Оңтүстік Нидерландының кейбір қалалары және Испаньола аралының бір бөлігі) салыстырмалы түрде аз болса да, ол белгілі бір осалдық танытты. Людовик XIV және басқа да еуропалық билеушілер Карл II қайтыс болған кезде жоспарлар жасады, өйткені ол бала тумайтыны және Испаниядағы Габсбург әулеті оның өлімімен аяқталады дегені анық болды. Соңы 1700 жылдың 1 қарашасында 39 жасында Карлдың қайтысымен келді.

Дін мен испан инквизициясы

Испания инквизициясы католик монархтарының тұсында ресми түрде басталды, оларды Габсбургтердің мұрагерлері жалғастырды және тек 19 ғасырда аяқталды. Карл I билігінде инквизиция Испания үкіметінің ресми бөліміне айналды, ал 16 ғасырдың басында бұл процесс бақылаудан шығып кетті. Филипп II инквизицияны кеңейтіп, шіркеудің православиесін мемлекеттік саясаттың мақсаты етті. 1559 жылы Филипп билікке келгеннен кейін үш жыл өткен соң, Испанияда студенттерге шетелге саяхаттауға тыйым салынды, инквизицияның басшылары цензураға жауапты болды және кітаптарды импорттау мүмкін болмады. Филипп Франциядағы қақтығыстан сақтану үшін Испаниядан протестантизмді жоюға тырысты. Филипп әкесіне қарағанда дінге берілгенірек болды және протестанттар әскери күш қолданса, ол да солай істеуі керек деп сенді. Ол еретиктермен күресу үшін және Испанияның гегемониясын сақтап қалу үшін барлық шараны қолдануға дайын болды, тіпті папа сайлауына араласып, испандық папаның таңдалуын қамтамасыз етуге дейін барды. Филипп үш рет папалар Урбан VII, Григорий XIV және Иннокентий IX сайлауына әсер етті. Бірақ төртінші рет француздық Климент VIII сайлануына кедергі келтіре алмады. Испаниядағы шіркеу XV ғасырда кардинал Циснерос тарапынан әкімшілік шамадан тыс артықшылықтарынан тазартылды. Инквизиция протестант реформаторларының шіркеу теологиясын өзгертуге тырысқан радикалды реформаторларын жоюға қызмет етті. Оның орнына Испания Реконкистадан кейін пайда болған Контрреформацияның алға басушысы болды. Испания Авилалық қасиетті Тереза және баск Игнатий Лойола есімдерімен Контрреформациялық ойдың екі ерекше бағытын қалыптастырды. Тереза қатаң монахинизмді және ежегір дәстүрлерді қайта жаңғыртуды жақтады. Ол испан мәдениеті мен өнеріне үлкен әсер еткен мистикалық экстазды бастан өткерді. Игнатий Лойола, иезуиттер орденінің негізін қалаушы, рухани және зияли жетістіктерге баса назар аударды және Еуропа бойынша білімнің қайта жандануына үлкен үлес қосты. 1625 жылы, испандық бедел мен биліктің шыңында, Оливарес графы Мадридте иезуиттердің императорлық колледжін құрды, онда испандық ақсүйектерді гуманитарлық ғылымдар мен әскери өнерге оқытуға арналды. Оңтүстік Испаниядағы морисктер 1502 жылы христиан дініне мәжбүрлеп ауыстырылған, бірақ Карл I билігінде христиан билеушілерінен белгілі бір төзімділікке қол жеткізді. Олар бұрынғы әдет-ғұрыптарын, киім-кешегін және тілін сақтауға рұқсат алды, ал діни заңдар жұмсақ қолданылды. Алайда Карл Limpieza de sangre заңын қабылдады, бұл заң таза ескі христиандық, яһуди емес қаннан тумағандарды мемлекеттік қызметтен шеттетуге бағытталған. Филипп бұрынғы буынның шектеуші заңдарын қайта қолдануды бастады және 1568 жылы морисктер көтеріліс жасады. Көтеріліс тек Австрияның Дон Жуан басқарған итальяндық әскерлерімен басылды. Одан кейін де морисктер таулы аймақтарға шегінді және 1570 жылға дейін жеңілмеді. Көтерілістен кейін 12 000 христиан шаруаны морисктердің орнына қоныстандыру бағдарламасы іске асырылды. 1609 жылы Ферма герцогының кеңесімен Филипп III Испаниядан 300 000 морискиді қуды. Еңбекқор яһудилердің, мористердің және морисктердің қуылғаннан кейін Испания экономикасы дамымады. Морисктердің шашыраңқы топтары маргиналды таулы аймақтарда немесе елде жұмыссыздық көп болғандықтан, білікті емес жұмыспен айналысып күн көріп өмір сүрді. Мәселені зерттеу үшін құрылған кеңес Кастилияда аз әсерін тигізді, бірақ Арагонның кейбір бөліктерінде және әсіресе Валенсияда, морисктердің жартысы тұрған және халықтың маңызды бөлігін құраған жерлерде, рентасын жоғалтқан ақсүйектер үшін әсері анық байқалды.

Әкімшілік және бюрократия

Испаниялықтар жаңа әлемдегі колониялардан олжа ретінде көп алтын алды, оның көп бөлігін Карл I Еуропадағы соғыстарын қаржыландыру үшін пайдаланды. 1520 жылдары Гуанахуатодағы бай кен орындарынан күміс алу басталды, бірақ 1540 жылдары ғана Потоси мен Закатекастағы кен орындары ашылған кезде күміс аңызға айналған байлықтың көзіне айналды. Испаниялықтар кен өндіруді жеке кәсіпкерлікке қалдырды, бірақ металдың бестен бір бөлігін мемлекет жинайтын "quinto real" салығын енгізді. Олар кең империяларында салықты тиімді түрде жинауға қол жеткізді. Барлық алтын-көміштер Севильядағы Сауда үйі арқылы өтуге тиіс болды, оны Индия Кеңесі бақылады. Күміс кенін өндіру үшін өте қажетті Алмаден сынабын мемлекет бақылап, испандық салық саясатының қатаңдығына үлес қосты. Испанияда да, Еуропаның қалған бөлігінде де инфляция негізінен қарыздың салдарынан туындады, бірақ күміс импортының артуы осы қарыз деңгейін мүмкін етті. Карл көптеген соғыстарын несиеге жүргізді. 1557 жылы, тақтан бас тарғаннан кейін бір жыл өткен соң, Испания алғаш рет қарызды тоқтатуға мәжбүр болды, бұл экономикалық жағдайдың нашарлауына әкелетін үлгіні қалыптастырды. Бастапқыда испандықтардың көпшілігі америкалықтардың жаппай қырғыны, құлдыққа түсірілуі және мәжбүрлеп дін аударуы туралы ойламады, бірақ Бартоломе де лас Касас сияқтылар оларға гуманитарлық қарым-қатынас жасауды талап етті. Бұл көптеген пікірталасқа және үкіметтік шараларға әкелді. Бургос заңдары, Жаңа заңдар және басқа да құқықтық және институционалдық өзгерістер америкалықтардың жағдайын жеңілдетті, соның ішінде барлық америкалық құлдарды босатуға мүмкіндік берді. Қарақшылықтың өсу қаупіне байланысты, 1564 жылы испандықтар өз заманына оқшау конвой жүйесін қабылдады, Америкадан сәуір және тамыз айларында қазыналы кемелер шығатын. Бұл саясат тиімді және сәтті болды. Тек екі конвой ғана қолға түсті: біреуі 1628 жылы голландтар, екіншісі 1656 жылы ағылшындар тарапынан, бірақ сол кезде конвойлар бұрынғы даңқынан айырылған еді. Дегенмен, толығымен қолға түспесе де, олар жиі шабуылға ұшырады, бұл сөзсіз зиян келтірді. Таралған империяның барлық кемелерін үлкен конвойлармен қорғау мүмкін болмады, бұл голланд, ағылшын және француздық каперлер мен қарақшыларға Америка және испандық жағалауларындағы саудаға шабуыл жасауға және оқшауланған елді мекендерге шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Бұл 1650 жылдардан бастап айрықша қатыгездікке ұшырады, барлық тараптар сол кездегі қатал стандарттармен де ерекше варварлық деңгейіне түсті. Испания да каперлікпен жауап берді, голланд, ағылшын және француз саудасына зиян келтіру үшін қайта басып алынған Дюнкерк қаласын өз Дюнкерк рейдкерлерінің базасы ретінде пайдаланды. Ең бастысы, империяның португалдық бөлігі, Африка мен Азиядағы жеткіліксіз қорғалған бекіністерімен, оларды тиімді қорғау мүмкін емес болды, ал Испания көптеген майданда толыққанды қатысқандықтан, оларды қорғауға аз уақыт қалдыра алды. Испанияға сонымен қатар Жерорта теңізінде Османдықтар қолдаған Барбариялық қарақшылармен күресуге тура келді, бұл Кариб теңізіндегі қарақшылықтан, сондай-ақ Филиппин айналасындағы сулардағы Шығыс және Голланд қарақшылықтан әлдеқайда үлкен қауіп болды. Испания империясының жаңа әлемдегі өсімі Мадридтегі басшылардың тікелей бақылаусыз Севильядан жүзеге асырылды. Карл I мен Филипп II негізінен Еуропадағы міндеттерімен айналысты, сондықтан Американы басқару іс жүзінде дербестікпен жұмыс істейтін вице-корольдер мен отарлаушы әкімшілерге жүктелді. Габсбург патшалары өздерінің колонияларын Испанияның ажырамас бөлігі емес, феодалдық бірлестіктер ретінде қарастырды. Ешбір испан патшасы жаңа әлемге сапар шеккен жоқ. Габсбургтар, олардың отбасы дәстүрлі түрде әртүрлі, жалғаспайтын домендерді басқарды және жергілікті әкімшілерге автономия беруге мәжбүр болды, Испанияда бұл феодалдық саясатты қайталады және жалғастырды, басктар, Арагон тәжі және оның әр құрамына кіретін патшалықтар өздерінің Фуэро құқықтарын сақтады. Бұл дегеніміз, салықтар, инфрақұрылымды жақсарту және ішкі сауда саясаты әр аймақпен дербес анықталды, бұл көптеген ішкі кедендік кедергілерге және алымдарға, тіпті Габсбургтер домендерінде де қарама-қайшылықты саясатқа әкелді. Карл I мен Филипп II әртүрлі сарайларды өздерінің зор саяси күшімен басқара алды, бірақ әлсіз Филипп III және IV оның ыдырауына жол берді. Соңында Карл II ештеңені бақылауға қабілетсіз болды. Испанияның өзінің дамуы Карл I мен Филипп II көп уақытын шетелде өткізгенімен шектелді. 16 ғасырдың көп бөлігінде Испания Брюссель мен Антверпеннен басқарылды. Филипп Голланд көтерілісі кезінде ғана Испанияға оралды, онда ол Эскориал монах сарайының усақ-түйектерінде көп уақытын өткізді. Бюрократияны біріктіріп ұстаған бейілді патшамен бірге ұсталған империя, одан аз сенімді басшы таққа отырғанда кері кетуге ұшырады. Филипп II аристократияға сенімсіздікпен қарады және олардың арасындағы тәуелсіз бастамаларды ынталандырмады. Заманаушы жазушылар Испанияның проблемаларын шешу үшін суаруды қолдану және экономикалық белсенділікті ынталандыру сияқты жаңа шешімдер ұсынды, бірақ аристократия ешқашан күрт реформалар жасауға қабілетті адамды өндірген жоқ. Карл I патша болған кезде Кастилия соғысындағы қауымдастықтар кезінде үкіметтік лауазымдарға тиімді голланд және фламанд шенеуніктерін тағайындауға тырысқанда аристократиямен қақтығысқа түсті. Филипп II Нидерландтағы билігін жүзеге асыруға тырысқанда үлкен қарсылыққа тап болды, бұл сол елдегі көтеріліске ықпал етті. Филипп IV-нің бас министрі, Оливарес графы Испанияның өмір сүруі үшін бюрократияны орталықтандырудың маңызды екенін қабылдады. Ол тіпті Португалияны Испаниямен толық біріктіруді қолдады, бірақ оның идеяларын жүзеге асыруға мүмкіндік болмады. Бюрократия осылайша үлкен және жемқор болды, Оливарес 1643 жылы қызметтен босатылған кезде оның нашарлауы оны көбінесе тиімсіз етті.

Экономика

Испания, Еуропаның көп бөлігі сияқты, 14-15 ғасырларда ашаршылық пен обадан зардап шекті. 1500 жылға қарай Еуропа осы демографиялық апаттардан көтеріле бастады және халық саны тез өсе бастады. 1500 жылы 60 мың адам тұрған Севилья қаласы ғасыр сотына қарай 150 мыңға жетті. Испанияның қалаларына жаңа мүмкіндіктерді пайдалану үшін кеме жасаушылар мен саудагерлер қоныс аударып, Испанияның күшті және дамитын империясына қызмет етті. 16 ғасыр Испанияда ауыл шаруашылығы мен сауданың даму кезеңі болды. Кастилияның шұғыл аймағында астық пен жүн өндірісі артты. Біріншісі халық санының өсуіне, ал екіншісі – жергілікті тоқыма өндірісіне және Нидерландпен табысты саудаға ықпал етті. Кастилияның Бургос, Сеговия, Куэнка және Толедо қалалары тоқыма және металлургия өнеркәсібінің дамуымен гүлденді. Атлантиканың солтүстік жағалауындағы Сантандер порты елдің ішкі аймақтарын Солтүстік Еуропамен байланыстырып, кеме жасау орталығы ретінде байлыққа ие болды. Кадис және Севилья сияқты оңтүстік қалалар Америка колонияларының сұранысымен дамыған сауда мен кеме жасау арқасында тез өсті және Испания Америкасымен саудаға монополия құрды. Орта ғасырларда Еуропаның маңызды сауда порты болған Барселона қаласы дамуын жалғастырды. 1590 жылға қарай Испания халқы бұрынғы кез келген кезеңге қарағанда көп болды. Осы соңғы онжылдықта Кастилия егін жинаудың нашарлауынан зардап шегіп, 1596 жылдан бастап оба ауруына ұшырады, бұл халық санының күрт төмендеуіне әкелді. Бұл цикл 17 ғасыр бойы елдің әртүрлі аймақтарында қайталануда болды. 16 ғасырдың соңында Испанияда инфляция шаруалар үшін қиындықтар тудырды. Бұл мемлекеттік қарыздың және, ең бастысы, Жаңа әлемнен күміс пен алтын импорттаудың салдары болды. 16 ғасырда Испанияда тауарлардың бағасы бес есеге өсті, оның ішінде жүн мен астық ең қымбат болды. 20 ғасырмен салыстырғанда бұл бағалар қолайлы болғанымен, 15 ғасырда бағалар көтерілмеді және Еуропа экономикасы «баға революциясы» деп аталатын құбылысқа ұшырады. Испания, Англиямен бірге Еуропаның жалғыз жүн өндірушісі болғандықтан, бастапқыда осы өсімнің пайдасын көрді. Алайда, Англиядағыдай, Испанияда да азық-түлік өндірісін тоқтатып, тұрғындары қалаларға көшуге мәжбүр болған ауылдарды құртқан жерді шоқыту қозғалысы басталды. Жоғары инфляция, Габсбургтердің соғыстарының ауыртпалығы және Америкамен сауданы шектеген елді бөлетін көптеген кедендік баждар қалалардағы өнеркәсіптің дамуын тежеді. Тағы бір фактор – Кастилия дворяндығының әскери сипаты, ол Иберия түбегін қайта басып алу ғасырларында қалыптасқан. Олар экономикалық қызметтен бас тартып, мемлекеттік бюрократияда, әскерде немесе шіркеуде мансап іздеді. Бұл әскерилік Испанияның байлығы мен еңбек ресурстарын үздіксіз соғыстарда сарп етуіне әкелді. Филипп II тұсында бұл соғыстардың көп бөлігі протестантизмге қарсы күреске қатысты, бірақ 17 ғасырда 1517 жылға дейін болған әлемді қалпына келтіру мүмкін емес екені анық болды. Испанияның сол ғасырдағы соғыстары Габсбургтер одағының Еуропадағы үстемдік күшін сақтаумен байланысты болды. Габсбургтер одағы протестантизмнің өрлеуіне қарсы католик шіркеуін нығайтуда сәттілікке жеткенімен, Кастилияда қой шаруашылығы кеңінен дамыды және жүн бағасының өсуімен патшаның қолдауымен тез өсті. Мерино қойлары жыл сайын қыста солтүстіктегі таулардан оңтүстіктегі жылы жерлерге көшіріліп, қойлардың егістік жерлерді таптап кетуіне жол бермеу үшін мемлекеттік жолдарды елемеді. Шопандар гильдиясы – Местаға қарсы шағымдар Филипп II тарапынан ескерілмеді, ол жүннен үлкен кіріс алды. Ақырында, салықтан қысылған Кастилия құнарсыз болып қалды және Испания, әсіресе Кастилия, егін жетіспеушілігін өтеу үшін үлкен көлемде астық импорттауға тәуелді болды. Бұл, тасымалдау құны мен қақтығыс қаупін ескере отырып, Испанияда негізгі азық-түліктерді басқа елдерге қарағанда әлдеқайда қымбат етті. Нәтижесінде Испания халқы, әсіресе Кастилия халқы, жалпы құрғақ, тасты, таулы түбекте тығыз қоныстанбады, Францияға қарағанда әлдеқайда баяу өсті. Людовик XIV тұсында (1661-1715) Франция халқы Испания мен Англия халқынан көп болды. 17 ғасырда несие испан бизнесінің кең таралған құралы ретінде пайда болды. Испанияның Нидерландындағы Антверпен қаласы Еуропа саудасының орталығы болды және оның банкирлері Карл V және Филипп II соғыстарын несиеге қаржыландырды. Антверпен банктерінің күшейе бастауымен «алмасу вексілдері» пайдалануы кеңіне тарады және баға өзгерісін күшейтуге көмектесетін үлкен спекуляцияларға әкелді. Бұл тенденциялар Испанияда және жалпы Еуропада капитализмнің дамуына негіз салды, бірақ ешқандай реттеудің болмауы және кең таралған коррупция шағын жер иелерінің бір реткілік қиындықпен барлығын жоғалтуына әкелді. Испанияда, әсіресе Кастилияда жерлер прогрессивті түрде үлкейді және экономика, әсіресе Филипп III және IV тұсында, қайталама спекуляциялық дағдарыстарға ұшырады. Орта ғасырлардан бері Католик шіркеуі испан экономикасы үшін маңызды болды. Бұл маңыздылық Филипп III және IV тұсында, олардың терең діни сенімдері мен шіркеуге қайырымдылықтары арқасында, елдің үлкен аудандарын шіркеуге сыйға тартқан кезде арта түсті. Кейінгі Габсбургтар жерді қайта бөлуге ешқандай көмек көрсетпеді. Карл II тұсының соңына қарай Кастилияның көп бөлігі аз ғана жер иелерінің қолында болды, олардың ең ірісі – шіркеу. 17 ғасырдың соңында испан шіркеуінің жер иеліктері Кастилия жерінің шамамен 20% құрады және Кастилиядағы ересек еркектердің 10% шіркеу қызметкерлерінен тұрады деген есептер бар. Келесі Бурбон әулетінің үкімет саясаты шіркеудің үлкен иеліктерін азайтуға бағытталды, олар бұл кезде елдің дамуына кедерілгі болып саналды.

Өнер және мәдениет

Испанияның алтын ғасыры – Испания өнері мен әдебиетінің гүлденген кезеңі, ол шамамен 1550 жылдан 1650 жылға дейін созылды. Осы кезеңнің көрнекті тұлғалары Эль Греко, Диего Веласкес, Мигель де Сервантес және Педро Кальдерон де ла Барка болды. Эль Греко – грек суретшісі, оның драмалық және экспрессионистік стилі замандастарына түсініксіз болды, бірақ 20 ғасырда бағаланды. Веласкестің туындылары 19 ғасырдағы реалист және импрессионист суретшілерге үлгі болды. Сервантес пен де ла Барка екеуі де жазушылар еді. Сервантестің "Дон Кихот де ла Манча" шығармасы – осы кезеңнің ең танымал туындыларының бірі және испан әдебиетінің барлық уақыттағы ең белгілі шығармасы. Бұл рыцарлықтың романтикалық және ерлікке толы жақтарының пародияссы және қазіргі заманғы әлеуметтік құрылымдар мен қоғамдық нормаларға сын. Осы алтын ғасырдың соңғы ұлы жазушысы Хуана Инес де ла Круз 1695 жылы Жаңа Испанияда қайтыс болды. Осы кезеңде Саламанка мектебі деп белгілі болған зиялылық қызмет те белсенді дамыды, ол бүкіл Еуропа бойынша оқылған ойшылдарды өндірді.