Кіріспе
Антилопа түрлері
Түрлер қорабы
| атауы = Хирола
| суреті = Damaliscus hunteri The book of antelopes (1894).png
| сурет сипаттамасы = 1894 жылы Филипп Склейтер салған сурет
| күйі = CR
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| таксон = Beatragus hunteri
| басты атау =
| авторы = (Склейтер, 1889)
| синонимдер дереккөзі = Оны алғаш рет 1888 жылы ірі аң аулаушы және зоолог Х. С. В. Хантер сипаттаған. Бұл Beatragus туысының жалғыз тірі өкілі, бірақ басқа түрлері қазба жәдігерлерінен белгілі. Хироланың бүкіл әлемдегі саны 300–500 шамасында бағаланады және олар табиғаттан тыс жерде кездеспейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағының құжатына сәйкес, "хироланың жоғалуы – қазіргі адамзат тарихында Африка құрлығындағы сүтқоректілер туысының тұңғыш рет жойылуы болар еді".
Speciesbox
| name = Hirola
| image = Damaliscus hunteri The book of antelopes (1894). png
| image caption = Illustration by Philip Sclater in 1894
| status = CR
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| taxon = Beatragus hunteri
| parent authority =
| authority= (Sclater, 1889)
| synonyms ref= It was first described by the big game hunter and zoologist H. C. V. Hunter in 1888. It is the only living member of the genus Beatragus, though other species are known from the fossil record. The global hirola population is estimated at 300–500 animals and there are none in captivity. According to a document produced by the International Union for Conservation of Nature "the loss of the hirola would be the first extinction of a mammalian genus on mainland Africa in modern human history".
Сипаттама
Хирола – орташа мөлшердегі антилопа, түсі қоңырдан қызғылт қоңырға дейін, құрсақ жағы сәл ашық, ішкі құлақтары көбінесе ақ, ал құйрығы жоғары жағынан ақ болып, тізеге дейін созылады. Оның өте өткір, лира тәрізді мүйіздері бар, олардың түбінде мүйіздік сабасы жоқ және ұзындығының үштен екі бөлігінде тік қырлы. Хирола есейген сайын түсі қараңғырақ, тақтадай сұр түске айналады және мүйіздеріндегі тік қырлардың саны артады. Хироланың үлкен, қараңғы орбитальды бездері бар, олар аумақтарын белгілеу үшін қолданылады, сондықтан оларды «төрткөзді антилопа» деп атайды. Көздерінің айналасында ақ көзілдірік және көздерінің арасында төңкерілген ақ шеврон бар. Мүйіздері, есірткіштері, сүт бездері, мұрын тесіктері, еріндері және құлақтарының ұштары қара түсті. Аталықтары мен аналықтары бір-біріне ұқсас, бірақ аталықтары сәл ірілеу, мүйіздері жуандау және түсі қараңғырақ. Көптеген дереккөздер тұтқындықтағы және жабайы хироланың нақты өлшемдерін тіркеген. Барлық дереккөздерден алынған ең жоғары және ең төменгі мәндер: иық биіктігі: 99–125 см, дене салмағы: 73–118 кг, бас және дене ұзындығы: 120–200 см, мүйіз ұзындығы: 44–72 см, мүйіздің ені (ең үлкен сыртқы ені): 15–32 см, құйрық ұзындығы: 30–45 см, құлақ ұзындығы: 19 см. Мүйіз ұзындығы түбінен ұшына дейін немесе мүйіздің қисығы бойынша өлшенгені туралы мәлімет жоқ. Жабайы табиғатта хирола қанша уақыт өмір сүретіні туралы мәлімет жоқ, бірақ тұтқындықта 15 жылға дейін өмір сүруі белгілі. Кейбір ғалымдар оны топ антилопасының бір түрі ретінде қарастырған, ал енділері жеке туысқа – Beatragus hunteri деп жіктеуді ұсынады. Жақында жүргізілген кариотиптік және митохондриялық ДНК талдаулары хирола топ антилопасынан ерекшеленетінін және оны жеке туысқа жатқызу қажеттігін көрсетеді. Сондай-ақ, хирола Дамалискке қарағанда Алцелафқа жақын екенін анықтады. Хироланы жеке туысқа жатқызуға мінез-құлықты байқаулар да қолдау көрсетеді. Алцелаф және Дамалиск екеуі де әйелдің зәрiн татып, оның жыныстық циклын анықтауға арналған флехмен әрекетін жасайды. Олар бұл мінез-құлықты жоғалтқан бовидтер туысының жалғыз өкілдері. Хирола әлі де флехмен жасайды, бірақ ол басқа түрлерге қарағанда аз байқалады. Beatragus туысы шамамен 3,1 миллион жыл бұрын пайда болған және бұрын Эфиопия, Джибути, Танзания және Оңтүстік Африкада табылған қазба қалдықтарымен кеңінен таралған.
Экология
Хирола құрғақ ортаға бейімделген, жылдық жауын-шашын мөлшері орташа. Олардың қоныстану ареалдары ашық шабындыдан бастап, сирек бұталы ағаштармен араласқан орманды саванналарға дейін, көбінесе құмды топырақтарда орналасқан. Хиролалар құрғақ ортада тіршілік етсе де, жер бетіндегі суға тәуелсіз тіршілік ете алады. Андже 674 бақылаудың ішінде тек 10 рет (1,5%) хироланың су ішкенін байқаған, ал барлық 10 жағдай құрғақшылықтың ең қызып тұрған кезінде тіркелген. Дегенмен, хиролалар қысқа, жасыл шөпті ұнатады және 674 бақылаудың 392-сінде (58%) су қоймаларының маңындағы қысқа жасыл шөптің өскіндерін жеп жатқандары анықталды. Осы су қоймаларымен байланыс хироланың жер бетіндегі суға тәуелді деген қате пікір тудыруы мүмкін. Олар жапырағының сабағына қатынасы жоғары шөптерді жақсы көреді, ал Chloris және Digitaria түрлері олардың рационында маңызды рөл атқарады. Олар аймақтағы басым шөптермен қоректенеді және Кингдон (1982) хироланың тамақтануында сападан гөрі саны маңызды деп санайды. Хиролалар малмен тікелей қарым-қатынастан аулақ болғанымен, мал жайылып өткен жерлердегі қысқа шөпті артық жақсы көреді. Жас хиролалар шамамен тоғыз айлық шағында аналық үйірден бөлініп, түрлі уақытша топтар құрайды. Олар аралас немесе бір жынысты топтарда үш басқа дейін біріге алады; ересек немесе жасрақ еркектер 2-38 басқа дейін еркектер үйірлерін құрауы мүмкін; жас әйелдер ересек еркекке қосылуы мүмкін, ал егер басқа хирола болмаса, жас хиролалар Грант газельдерінің үйіріне қосылып немесе көбінесе жалғыз тіршілік етеді. Аналық үйірлер аумақты қорғамайды, бірақ олардың мекендейтін аймақтары бірнеше ересек еркектердің аумақтарымен жапсасып жатады. Тұтқындағы өлім-жітімнің басты себептерінің бірі – хиролалар арасындағы, тіпті әйелдер арасындағы агрессиядан туындаған жарақаттар. Бұл хартбист мал шаруашылығында пайдаланылатын жерлерді ұнатады, бұл оларды туберкулез сияқты ауруларға шалдығу қаупіне ұшыратады. Олар браконьерлік құрбаны болуы мүмкін, сонымен қатар табиғи жағдайларда басқа жабайы шөп жеушілермен, әсіресе топи және Кокстің хартбистімен бәсекелестікке түседі, оларды IUCN «қауіп» деп атайды.
Халық саны мен таралуы
Хироланың табиғи қоныстану аймағы Кения мен Сомали шекарасындағы 1500 км²-ден аспайды, бірақ Саво Шығыс ұлттық паркіне көшірілген популяциясы да бар. 1970 жылдары табиғи популяцияның саны 10 000–15 000 жеке тұлғаға дейін жетеді деп есептелген, бірақ 1983 және 1985 жылдар аралығында 85–90% қысқарған. 1995 және 1996 жылдардағы халық санауы бойынша, популяцияның саны 500 мен 2000 жеке тұлға аралығында болды, ал ең орынды бағалау 1300 жеке тұлғаны құрады. 2010 жылғы халық санауы хироланың саны 402–466 жеке тұлғаға жетеді деп бағалады.
Қалыптануы мен сақталуы
Хиролалар өте сирек кездесетін және олардың саны табиғатта азаюда. Табиғатта 300–500 бас бар, ал қазіргі уақытта тұтқындықта ешқайсысы жоқ. 2014 жылға қарай, Ишақбиниде 23 км² аумақты қамтитын, жыртқыштардан қорғалған қорық құрылды және 48 хироладан бастап құрылған популяция қорықта жақсы көбейіп жатыр.