Кіріспе
Bovidae тұқымдасына жататын Alcelaphinae тұқымдасының түрі – жалпы цессебе немесе сассаби (Damaliscus lunatus lunatus) – Damaliscus lunatus-тың оңтүстік, номинативтік түрі, бірақ кейбір мамандар оны жеке түр деп санайды. Ол Баңгуэлу цессебесімен ең жақын туыс, кейде оны да жеке түр ретінде қарастырады, ал D. lunatus-тың топи, корригум, жағажай топи және тианг түрлерімен салыстырғанда азырақ байланысты. Жалпы цессебе Африкадағы ең жылдам антилопалардың бірі және сағатына 90 км жылдамдықпен жүгіре алады.
The common tsessebe or sassaby (Damaliscus lunatus lunatus) is the southern, nominate subspecies of Damaliscus lunatus, although some authorities have recognised it as an independent species. It is most closely related to the Bangweulu tsessebe, sometimes also seen as a separate species, less to the topi, korrigum, coastal topi and tiang subspecies of D. lunatus,
Common tsessebe are among the fastest antelopes in Africa and can run at speeds up to 90 km/h.
Сипаттама
Ересек цессебелердің ұзындығы 150-230 см аралығында болады. Олар өте ірі жануарлар, аталықтарының орташа салмағы 137 кг, ал аналықтарының 120 кг шамасында. Олардың мүйіздері аналықтарында 37 см-ден, аталықтарында 40 см-ге дейін жетеді. Аталықтарында мүйіздің мөлшері аумақты қорғау және ұрпақтарды тартуда маңызды рөл атқарады, алайда мүйіздің мөлшері ұрпақтарды таңдаудағы аумақтық факторлармен тікелей байланысты емес. Цессебе, ең оңтүстік түрі, және басқа топи түрлері арасындағы ең маңызды айырмашылық – мүйіздердің еңісінде. Цессебелердің мүйіздері ұшына қарай бір-бірінен алшақ орналасқан. Бұл олардың арасындағы кеңістіктің белгілі бір бұрыштан қарағанда ай тәрізді болуына себеп болады, ал емес лира тәрізді, көбінесе hartebeest-ке ұқсайды. Цессебе популяциясы Оңтүстік Африкадан Ботсванаға қарай өзгереді, оңтүстіктегі популяциялардың түсі орташа есеппен ашық, мөлшері кішкентай және мүйіздері нашар болады. Bangweulu цессебесінен, ең солтүстік популяциясынан, жалпы цессебе айтарлықтай ерекшеленбейді, бірақ Замбияның солтүстік бөлігіндегі популяциялардың түсі көбінесе қара болып келеді және мүйіздері мықтырақ болады, алайда айырмашылықтар шамалы және екі популяцияның да жекелеген өкілдері бұл сипаттамаларда айқын өзгешеліктер көрсетеді. Цессебелер өз аумағын әртүрлі мінез-құлық арқылы көрсетеді. Аумақтық мінез-құлыққа тік тұрып жүру, жоғары қадам басу, қысылып дефекация жасау, жерге мүйіз соғу, саз жағу, иық сүрту және ыңыршу кіреді. Аумақтық үстемдіктің ең маңызды агрессивті белгісі – жерге мүйіз соғу. Аумақты белгілеудің тағы бір ерекше түрі – көздеріне жақын бездерінен шығатын секретпен маңдайларын және мүйіздерін майлау. Олар үшін шөп сабақтарын орбиталық бездеріне енгізіп, секретпен жабады, содан кейін оны айналдырып, секреттерді бастарына және мүйіздеріне тамшытады. Бұл процеске жерге мүйіз соғу сияқты жиі кездеспейді, сондай-ақ оның мақсаты да толыққанды белгілі емес. Олар шөптекті далаларда, ашық жазықтарда және жеңіл орманды саванналарда кездеседі, бірақ кейде төбелі жазықтарда және теңіз деңгейінен 1500 м төмен жатқан жазықтарда да кездеседі. Серенгетидегі цессебелер әдетте таңертеңгі сағат 8:00-ден 9:00-ға дейін және кешкі сағат 16:00-дан кейін жем жейді. Жем жеуге дейін және кейін демалуға, ас қорытуға немесе құрғақ маусымда су ішуге уақыт жұмсалады. Цессебелер қолжетімді су көзіне дейін 5 км-ге дейін саяхаттауға қабілді. Аумақтық аталықтармен немесе аналықтармен кездеспеу үшін цессебелер әдетте аумақтық шекаралар бойымен жүреді, бірақ бұл оларды арыстан мен барыс шабуылдарына ұшыратады. Үстемдік құрған аталықтар лектердің орталық бөлігін иеленеді, сондықтан аналықтар лектердің шетіндегіден гөрі ортасында жұптасуға бейім.
Этимология
Батыстағы әлемде осы антилопаны алғаш рет суретке түсірген ағылшын суретшісі Сэмюэл Дэниелл болды, ол оны "Буш вана" жерінде суреттеп, "сассиби" деп жазды. Жануардың суреті алғаш рет 1820 жылы оның інісі оның өлімінен кейін жариялады. Уильям Корнуоллис Харрис өзінің 1840 жылғы үлкен аң аулау туралы кітабында Кашан таулары мен Куррихан төбелеріндегі бұл түрмен жақсы таныс болды және атауын "сассайб" деп берді. Осылайша, 19 ғасырдың соңында "сассаби" Оңтүстік Африкада осы антилопаның кең таралған аты болды. Кейіннен ағылшыздар антилопаның цвана тіліндегі атын tsessĕbe деп жазды, және 1895 жылы осы атаудан ағылшын тіліндегі сөздің шыққандығы болжалды. Шамамен осы кезде Фредерик Селус антилопаның басқа да аттарын жазды: Каприви аймағындағы масуби тайпасының тілінде – инквеко (лози тілімен байланысты), "Матебеле" isiNdebele тілінде – инколомо және инкомазан, Солтүстік Ботсвананың макуба тайпасының берген атауы – unchuru, макалака тайпасының – inyundo, ал масара тайпасының – luchu немесе lechu. Антилопаны исзизулу тілінде мянзи деп атаған, ал африканерлер оны бастард хартбист деп атады, шындығында ол хартбист пен жылқының араласуына ұқсайды. 2016 жылы Оңтүстік Африка, Свазиленд және Лесотоның сүтқоректілердің қызыл тізіміне енгізілгенде, Оңтүстік Африкадағы ең аз саны 2,256–2,803 жеке тұлға деп бағаланды, оның ішінде ең аз жетілген популяцияның жалпы саны 1,353–1,962 болды; бұл баға жеткілікті жауап алмаған жеке аң аулау қорықтарының себебінен төмендеуі мүмкін деп саналды. 1980 және 1990 жылдары Оңтүстік Африка мен Зимбабведе цессебе популяциясы айтарлықтай азайды, әсіресе ұлттық саябақтарда. 1999 жылы популяция тұрақтап, қайтадан өсе бастады, әсіресе жеке аң аулау қорықтарында. Бұл азаюдың себептері туралы әртүрлі теориялар айтылды, ал басқа түрлер жақсы дамыды. Бір зерттеу 1950 жылдардағы Танзаниядағы Руква көлі маңындағы жағдаймен салыстырды, онда аң популяциясы және піл мәселесі туралы мақала жазылған, олардың бұзушылық әрекеттерінен ашық орта тууы мүмкін.
Қолданылуы
2003 жылғы 57 нөміріндегі Қорғалған аумақтар туралы заңның 55-бабының 2-тармағы (b) тармақшасына сәйкес, артық цесебе Оңтүстік Африка Ұлттық парктерінен ойын аукциондары арқылы сатып алуға болады. Заң бойынша, цесебе Замбияда, Зимбабведе, Ботсванада, Намибияда және Оңтүстік Африкада трофейлік аң аулауға рұқсат етіледі, бұл елдердің кейбіреулерінде ойынды басқару концессияларында, ал кейбіреулерінде аң шаруашылығы ранчоларында, ал енді бірінде екеуінде де жүзеге асырылады. Цесебе терісі бұрын (1840 жылы) Оңтүстік Африкада кобо деп аталатын, былғарыдан жасалған мантияның бір түрін тігу үшін жоғары сұранысқа ие болған, оның серпімділігі мен жағымды түсіне байланысты. Құйрығы мойынның арт жағында, аттың құйрығы сияқты орналастырылып, жазып, қысылатын болған.