Кіріспе

Өсу есебі – экономикадағы әртүрлі факторлардың экономикалық өсуге тигізетін үлесін өлшеу және экономикадағы технологиялық прогрестің қарқынын, қалдық ретінде, жанама жолмен есептеуге арналған процедура. Өсу есебі экономиканың жалпы өнімінің өсу қарқынын пайдаланылған факторлардың мөлшерінің артуынан – әдетте капитал мен еңбек күшінің өсуінен – және факторларды пайдаланудағы байқалатын өзгерістермен түсіндірілмейтін бөлікке жіктеу арқылы анықтайды. ЖІӨ өсуінің түсіндірілмейтін бөлігі өнімділіктің артуын (бірдей көлемдегі ресурстармен көбірек өнім алу) немесе технологиялық прогрестің кең мағынадағы өлшемін көрсетеді. Бұл әдіс әлемдегі дерлік барлық экономикаға қолданылған, және ортақ нәтиже – байқалатын экономикалық өсу деңгейін экономикадағы капиталдың көлеміндегі өзгерістермен немесе халық саны мен еңбек күшінің өсу қарқынымен толыққанды түсіндіру мүмкін емес. Сондықтан, технологиялық прогресс елдердің экономикалық өсуінде, немесе оның болмауында маңызды рөл атқарады.

Тарих

Бұл әдістемені 1957 жылы Роберт Солоу және Тревор Сван енгізді. 1980 жылдары өсімді есепке алу басқару есебі үшін ұсынылды, бірақ олар басқару құралы ретінде кеңінен қолданылмады. Бұның себебі айқын. Өсімді есепке алудағы және басқару есебіндегі өндіріс функциялары әртүрлі түсініледі және қалыптастырылады. Өсімді есепке алуда өндіріс функциясы OUTPUT=F(INPUT) түрінде құрастырылады, бұл формула OUTPUT/INPUT орташа өнімділік коэффициентін максималдауға бағытталған. Орташа өнімділік басқару есебінде (бизнесте) ешқашан нәтижелерді бағалау критерийі немесе максималдауға тиіс мақсат ретінде қабылданған емес, себебі бұл табысты бизнес үшін өлім жазасымен тең болар еді. Оның орнына өндіріс функциясы INCOME=F(OUTPUT INPUT) түрінде құрастырылады, оны максималдау қажет. Мақсат – табысты максималдау, өнімділікті немесе өндірісті емес.

Абстрактілік мысал

Өсуді есепке алу моделі әдетте экспоненциалды өсу функциясы түрінде беріледі. Шартты мысал ретінде, жалпы өнім (ЖІӨ) жылына 3% өсетін экономиканы қарастырайық. Сол кезеңде оның капитал қоры жылына 6%-ға, ал еңбек күші 1%-ға өседі. Капитал өсімінің өнімге тигізетін үлесі – капиталдың жалпы өнімдегі үлесімен салмақталған капитал өсу қарқынына тең, ал еңбектің үлесі – еңбек өсу қарқынымен салмақталған еңбектің табыстағы үлесімен анықталады. Егер капиталдың өнімдегі үлесі болса, онда еңбектің үлесі (өндірістің жалғыз екі факторы деп есептесек) болады. Бұл өнім өсімінің факторлардың өзгеруіне байланысты бөлігі 0,06 × + 0,01 × = 0,027, яғни 2,7% құрайды дегенді білдіреді. Демек, өнімнің 0,3% өсімі әлі есепке алынбаған. Бұл қалдық – бұл кезеңде болған факторлардың өнімділігінің артуы, яки осы уақыт ішіндегі технологиялық прогрестің көрсеткіші.

Нақты мысал

Өсуді есепке алуды арифметикалық модель түрінде де көрсетуге болады, себебі ол сипаттамалық және түсінікті. Есепке алу моделінің принципі қарапайым: өндіріс факторларының салмақталған өсу қарқыны өнімнің салмақталған өсу қарқынынан алынады. Есепке алу нәтижесі азайту арқылы алынатындықтан, ол көбінесе "қалдық" деп аталады. Қалдық әдетте кіріс факторларының үлестік салмақтағы өсу қарқынымен түсіндірілмейтін өнімнің өсу қарқыны ретінде анықталады. Өнімділік есеп моделінің логикасын көрсету және өнімділік моделімен салыстырғандағы айырмашылықтарды анықтау үшін өндірістік модельдің нақты деректерін пайдалануға болады. Егер модельдердегі өндіріс деректері бірдей болса, есептеу нәтижелеріндегі айырмашылықтар есептеу модельдеріне байланысты болады. Өндіріс деректерінен келесідей өсуді есептейміз. Өсуді есепке алу процедурасы келесідей жүзеге асырылады: біріншіден, өнім мен кірістің өсу қарқыны 1-ші кезеңнің мәнін 2-ші кезеңнің мәніне бөлу арқылы есептеледі. Содан кейін кіріс салмақтары жалпы кірістің кіріс үлесі ретінде есептеледі (1-ші кезең). Салмақталған өсу қарқыны (СӨҚ) өсу қарқынын салмақтармен көбейту арқылы алынады. Есептеу нәтижесі кірістің өсу қарқынынан кірістердің салмақталған өсу қарқынын азайту арқылы алынады. Бұл жағдайда есептеу нәтижесі 0,015 құрайды, бұл өнімділіктің 1,5% өскенін көрсетеді. Сол өндіріс деректері бойынша өнімділік моделі 1,4% өсімді көрсетеді. Бұл айырмашылықтың себебі модельдерде қолданылған өндіріс көлеміне байланысты (1,4% және 1,5%). Өнімділік моделінде кіріс көлемі өндіріс көлемін өлшеу үшін пайдаланылады, бұл 1,063 өсімді береді. Бұл жағдайда өнімділік бірлік кіріске шаққандағы өнім көлемі ретінде анықталады. Өсуді есепке алу моделінде өндіріс көлемін өлшеу үшін өнім көлемі пайдаланылады, бұл 1,078 өсімді береді. Бұл жағдайда өнімділік бірлік өнімге жұмсалған кіріс ретінде анықталады. Бұл жағдайды өнімділікті өндіріс көлемі ретінде пайдалана отырып, өнімділік моделінің көмегімен тексеруге болады. Өсуді есепке алу моделінің есептеу нәтижесі индекстік сан түрінде көрсетіледі, мысалы, осы мысалда 1,015, бұл орташа өнімділік өзгеруін көрсетеді. Жоғарыда көрсетілгендей, орташа өнімділік сандарына сүйене отырып дұрыс қорытынды жасауға болмайды. Себебі өнімділік тәуелсіз айнымалы ретінде қарастырылады және оған тиесілі жүйеден бөлек есептеледі, яғни нақты табыс қалыптасуы. Сондықтан, егер біз практикалық жағдайда бір өндіріс процесінің екі өсу есебінің нәтижелерін салыстырсақ, қайсысы өндіріс көрсеткіштері тұрғысынан жақсы екенін білмейміз. Қай нәтиже жақсырақ және қаншалықты жақсырақ екенін түсіну үшін өнімділік өзгеруінің және өндіріс көлемінің өзгеруінің табысқа тигізетін әсерін жеке білуіміз керек немесе олардың біріктірілген табыс әсерін білуіміз керек. Анализдің дұрыс емес деңгейіндегі мұндай ғылыми қателік бұрыннан танылған және сипатталған. Выготский қарастырылып отырған мәселенің бөлігі болып табылатын жүйеден ажырату қаупі туралы ескертеді. Тек осы оқшауланған мәселені зерттеу арқылы біз дұрыс емес қорытындыларға келуіміз мүмкін. Бұл ескертуді екінші тәжірибелік мысал көрсетеді. Судың отты сөндіру қасиеттерін зерттейік делік. Егер біз шолуды кішкентай компоненттерге, яғни оттегі мен сутегіне назар аударсақ, сутегі жарылғыш газ, ал оттегі жану катализаторы деген қорытындыға келеміз. Демек, олардың қосылысы су жарылғыш болуы мүмкін және отты сөндіруге жарамсыз. Бұл қате қорытынды компоненттердің жүйеден бөлінуіне байланысты туындайды.