Кіріспе

Ресей патшасы 1605-1606 жылдар аралығында.

Жалған Дмитрий I (немесе Псевдо-Дмитрий I) 1605 жылдың 10 маусымынан 1606 жылдың 17 мамырына дейін Дмитрий Иванович деген атпен Ресейдің барлық патшасы болып биледі. Тарихшы Честер С. Л. Даннингтің айтуынша, Дмитрий "әскери науқан мен халық көтерілісі арқылы таққа отырған жалғыз патша" болды. Ол үш "самозванцы" (самозванцы (жекеше: самозванец)) тобының алғашқысы және ең табыстысы еді, олар Ұлы Жылыста Иван Қорқыныштың кіші ұлы, царевич Дмитрий Иванович екенін мәлімдеді, ол сегіз жасында 1591 жылы жасалған өлтіру әрекетінен құтылған деген сөз. Көптеген адамдар нағыз Дмитрий Угличте 1591 жылы қайтыс болды деп есептейді. Жалған Дмитрий анасы Мария Нагая Борис Годуновтың жоспарлаған өлтіру әрекеті туралы білгенін және оның Ресей патшалығындағы монастырға қашуына көмектескенін, ал кісі өлтірушілер оның орнына басқа адамды өлтіргенін айтты. Ол Борис Годуновтың назарына түсіп, тұтқындауға бұйрық бергеннен кейін Польша-Литва одақтастығына қашқанын мәлімдеді. Көптеген поляк ақсүйектері оның әңгімесіне сенбеді, бірақ оны қолдады. Польша-Литва одақтастығының қолдауымен Жалған Дмитрий 1605 жылы Ресей патшалығына басып кірді, бірақ соғыс Борис Годуновтың күрт қайтысымен аяқталды. Наразы болған орыс боярлары жаңа патша Федор II-ге қарсы төңкеріс жасады. Жалған Дмитрий 1605 жылдың 21 шілдесінде Мәскеуге кірді және патша болып таққа отырды. Мария Нагая оны ұлы ретінде қабылдап, оның әңгімесін "растады". Жалған Дмитрийдің билеуі католицизмге ашық қанатын созуымен және Ресейге шетелдіктерді кіргізуімен ерекшеленді. Бұл оны боярлардың ықыласын жоғалтты, олар сәтті төңкеріс жасап, таққа отырғаннан кейін он бір ай өткен соң оны өлтірді. Оның 10 күндік әйелі Марина кейін Жалған Дмитрий II-ні құлаған күйеуі ретінде "қабылдады".

Өмірбаян

Дмитрий 1600 жыл шамасында білімділігімен және сенімділігімен Мәскеу патриархы Әйүпке жағымды әсер еткеннен кейін тарихқа енді. Патша Борис Годунов жас жігітті тұтқындап, сұраққа алуға бұйырды. Дмитрий Польша-Литва одағының Острог қаласында князь Константин Острогскийге қашып, кейін поляктанған русиниялық Висьниовецки отбасының қызметіне кірді. Князьдер Адам мен Михаль Висьниовецки Дмитрийдің айтқан әңгімелеріне және ол кім екендігіне қызығушылық танытты, себебі бұл поляктарға Мәскеудегі саяси шиеленісті пайдалануға мүмкіндік берді. Дмитрийдің 1575-1586 жылдары билік еткен Польша королі Стефан Баторидің заңсыз ұлы екендігі туралы әңгіме тарады. Кейінірек айтылған аңыз бойынша, Дмитрий бірде қатал қожайынының шапалағынан кейін өзінің кім екенін айтып жіберді. Дмитрийдің өзінің әңгімесінше, анасы, патша Иванның жесірі, Борис Годуновтың қастандық жасауын сезіп, оны дәрігерге тапсырды, ол оны жылдар бойы түрлі монастырьларда жасырды. Дәрігер қайтыс болғаннан кейін Дмитрий Польшаға қашып, біраз уақыт мұғалім болып жұмыс істеді, содан кейін Висьниовецкилердің қызметіне кірді. Иван IV-ті білгендер кейін Дмитрийдің жас царевичке ұқсайтынын айтты. Ол сонымен қатар атқа міну, жазу-оқу және орыс, поляк, француз тілдерін білді. Дмитрийдің әңгімесінің рас емес екеніне қарамастан, Висьниовецки ағайындылары, Самуэль Тышкевич, Ян Сапиеха, Роман Розинский және басқа да поляк дворяндары оны және Борис Годуновқа қарсы талабын қолдауға келісті. 1604 жылдың наурыз айында Дмитрий Краковтағы Зигмунд III Ваза сарайына келді. Король оған шартты қолдау көрсетті, бірақ әскери көмекке уәде бермеді. Дмитрий өзінің ісіне ықпалды иезуиттерді тарту үшін 1604 жылдың 17 сәуірінде Рим католиктігіне ауысып, папалық нунций Клаудио Рангониді де өзінің талабын қолдауға көндірді. Сарайда Дмитрий поляк дворяны Ежи Мнишектің қызы Марина Мнишекті кездестірді. Дмитрий мен Марина бір-біріне ғашық болды. Ол оның әкесінен қолын сұрағанда, Мнишехтерге билікке келгеннен кейін Псков, Новгород, Смоленск және Новгород-Сіверский қалаларына толық құқық беруге уәде берілді.

Ресей тағына

Борис Годунов Дмитрийдің поляк тарапынан қолдау алғанын естіп, жас жігіттің Григорий Отрепьев (шын есімі Юрий Отрепьев; Григорий монастырда берілген есімі) деген қашқын монахтан басқа ештеңе емес екенін таратып айтты. Бұл мәлімдеме қандай ақпаратқа негізделгені белгісіз. Бірақ патшаның халықтан қолдауы азая бастады, әсіресе Дмитрийге адал жандар оған қарсы қарама-қарсы әңгімелер таратқанда. Бірнеше орыс боярлары Дмитрийге адалдықтарын білдіріп, осылайша патша Бориске салық төлемеудің «заңды» себебін өзіне жасады. Дмитрий Польшаның толық қолдауына ие болып, Польша мен Литваның жеке күштерінен құралған шамамен 3500 сарбаздық шағын әскер құрды. 1605 жылдың наурыз айында ол әскерімен Ресейге қарай жорыққа шықты. Бористің көптеген жауы, оның ішінде оңтүстік казактары Дмитрийдің әскеріне қосылып, Мәскеуге ұзақ жол жүрді. Осы біріккен күштер екі рет ресейлік әскерлермен шайқасты. Бірінші шайқаста жеңіске жетіп, Чернигов (қазіргі Чернихів), Путивль (Путивль), Севск және Курск қалаларын басып алды, бірақ екінші шайқаста ауыр жеңіліске ұшырады. Олардың ісі Борис Годуновтың 1605 жылдың 13 сәуірінде күрт қайтыс болғаны туралы жаңалықпен ғана құтқарылды. Халыққа ұнамайтын патшаның өлімі Дмитрийге соңғы кедергіні жойды; жеңімпаз орыс әскерлері оның жағына өтті, ал басқалары поляк қатарын толықтырып, олармен бірге жорыққа шықты. 1 маусымда Мәскеудің наразы боярлары сарай төңкерісі жасап, жаңадан таққа отырған Федор II және оның анасы Мария Скуратова Бельскаяны, Борис Годуновтың жесірін тұтқындады. 20 маусымда Дмитрий Исаак Массаның мәліметінше, 8000 казак пен полякпен Мәскеуге салтанатты түрде кірді, ал 21 шілдеде өзі таңдаған жаңа Мәскеу патриархы, грек Игнатийдің қолынан патша болып жарияланды.

Билік

Жаңа патша билігін бекіту үшін патша Иванның қабіріне және оның жесірі Мария Нагаяның монастырына барды, ол оны ұлы ретінде қабылдап, әңгімесін «растады». Годуновтар – патша Федор және анасы, Дмитрий бес ай бойы нағашы қызы ретінде ұстап зорлаған Ксения князінен басқа – өлтірілді. Патша Борис айдаған Шуйскийлер, Голицындер және Романовтар сияқты көптеген ақсүйек отбасылар кешіріліп, Мәскеуге оралуға рұқсат алды. Болашақ императорлық әулеттің арғы тегі Федор Романов жақын арада Ростов митрополиті болып тағайындалды, ал жаңа патшаны мойындамаған ескі патриарх Жоба жер аударылды. Дмитрий бірқатар саяси және экономикалық реформалар енгізуді жоспарлады. Ол Юрий күнін қайта орнатты, сол күні шаруаларға басқа жер иесіне көшуге рұқсат берілетін, шаруалардың жағдайын жеңілдетті. Ресей сарайындағы сүйіктісі, 18 жасар Иван Хворостинин князі, тарихшылардың пікірінше, Ресейдегі алғашқы батыстықтардың бірі болды. Сыртқы саясатта Дмитрий өзінің демеушісі – Польшамен және Рим Папасының мемлекетімен одақтасуға тырысты. Ол Осман империясына қарсы соғыс жүргізуді жоспарлап, соғысқа дайындық үшін қару-жарақтарды жаппай өндіруге бұйрық берді. Хабарламаларында ол өзін патша Петр I титулын қолданғанға дейін бір ғасыр бұрын «Ресей императоры» деп атады, бірақ сол кезде бұл атақ мойындалмады. Дмитрийдің патшалық бейнелерінде ол сақалсыз, шашы артқа сылатылған күйде бейнеленген, бұл сол дәуір үшін ерекше көрініс болды. 1606 жылдың 8 мамырында Дмитрий Мәскеуде Марина Мнишекке үйленді, ол католик болды. Ресей патшасы басқа дінді ұстанушы әйелге үйленгенде, әдетте ол православиеге өтетін. Дмитрийдің орыс православие шіркеуі мен Ватиканды қайта біріктіруге уәде беріп, Польша королі Сигизмунд пен Папа Павел V-нің қолдауын алғаны туралы әңгіме тарады, сондықтан, аңыз бойынша, царица Марина православиеге өтпеді. Бұл орыс православие шіркеуінің, боярлардың және халықтың наразылығын тудырды. Боярлардың басшысы, ашулы Василий Шуйский патшаға қарсы қастандық жоспарлап, оны католик және лютеран діндерін таратумен айыптай бастады. Бұл Дмитрийдің өзін орыс салтынан безген шетелдіктермен қоршап алғандықтан, әсіресе консервативті орыс қоғамы қабылдай алмаған нәрсеге ұласты. Ресейлік жылнамашы Авраам Палицынның айтуынша, Дмитрий орыс шіркеуі еретик деп санайтын католик және протестант әскерлеріне православие шіркеулерінде дұға етуге рұқсат беріп, көптеген москвиштерді ашуландырды. Шуйскийдің жақтастары патша Дмитрийдің поляк сарбаздарына қала қақпаларын жауып, Мәскеу халқын қырғынға ұшыратуға бұйрық беретіні туралы әңгіме таратты. Мұндай бұйрықтар болған-болмағанына қарамастан, Палицынның жылнамасында олар туралы айтылған.

Өлім

1606 жылғы 17 мамыр күні таңертең Дмитрийдің Маринамен некелескенінен кейін он күн өткен соң, Кремльге көптеген боярлар мен қара халық шабуыл жасады. Дмитрий терезеден секіріп қашып құтылуға тырысты, бірақ құлап аяғын сындырып алды. Ол моншаға қашып, ішінде жасырынбақ болды. Бірақ оны танып, боярлар сүйреп шығарды, халыққа шақырып көмек сұрауынан қорқып, өлтірді. Оның денесі кесіліп, өртеліп, күлі Польшаға қарай зеңбірекпен атылды. Палицын айтуынша, Дмитрийдің өлімі оның қолдаушыларына қарсы қырғынға алып келді. Ол өз жылнамасында "Мәскеу көшелерінде көптеген дінсіздердің қаны төгілді" деп мақтанды. Дмитрийдің билігі ханзада Шуйский оның орнына отырғанға дейін бар болғаны он бір ай ғана созылды. Кейін тағы екі жалған Дмитрий II және Дмитрий III пайда болды, олардың біріншісін патшайым Марина өз күйеуінің қазасы ретінде "қабылдады".

Әдебиеттегі суреттер

Жалған Дмитрий – Александр Пушкиннің бос өлең драмасы «Борис Годунов»тың басты кейіпкерлерінің бірі. Пушкиннің кейіпкері – жас монах, ол бала тірі болғанда сол жасқа жетер еді дегенді білгеннен кейін, патшаны сомдайды. Пушкиннің Жалған Дмитрийді жанына жақын ету шешімі Ресей императоры Николай І-нің наразылығын тудырды, ол пьесаның жарыққа шығуына немесе сахнада қойылмауына кедергі келтірді. Пушкин басылмаған алғы сөзінде: «Дмитрийде Генрих IV-тің көп бейнесі бар. Ол да оған ұқсас – батыл, жомарт, мақтанғақ, дінге бейжай, екеуі де саяси мақсаттар үшін сенімдерін бас тартады, екеуі де ләззат пен соғысты жақсы көреді, екеуі де қиялға берілген жобаларға ден қояды, екеуі де қастандықтардың құрбаны болады. Бірақ Генрих IV-тің бойында Ксения болған жоқ, бұл қорқынышты айыптама дәлелденбеген, ал мен оған сенбеймін». Пушкин Дмитрий мен Василийдың билік кезеңдері, сондай-ақ, Ұлы қасіретке дейінгі кезең туралы тағы да пьесалар жазуды жоспарлаған. Пушкиннің бұл жоспарларын орындауына 37 жасында дуэльде қаза табуы кедергі болды. Модест Мусоргскийдің осы аттас операсы Пушкиннің пьесасына негізделгенімен, Жалған Дмитрийді, поляк халқын және Рим-католик шіркеуін жаман көрсетіп бейнелейді. Жалған Дмитрийдің Марина Мнишекке жасаған ұсынысын иезуит бастаған деп бейнеленген. Марина сол жігітті азғырудан бас тартады, ал иезуит оны тозақ отымен қорқытып, аяғына жығылғызады. Ал Пушкин Маринаның әрекеттерін патологиялық амбиция жетеледі деп есептеді. Операның аясында, таққа талапкердің таққа отыруына қасиетті ақымақ Николай ашуланып зарланады, ол Пушкиннің пьесасында патша Борис нағыз Дмитрийді өлтіргені үшін сөккен болатын. Мусоргскийдің операсында қасиетті ақымақ: «Жасырайық, жасырайық, православие жаны!» – деп жариялайды және «дұшпан келеді» деп болжайды, бұл «түннен де қараңғылыққа» алып келеді. Жалған Дмитрийдің тарихын Шиллер («Дмитрий» пьесасында), Сумароков, Хомяков, Виктор Жонсьер («Дмитрий» операсында) және Антонин Дворжак («Дмитрий» операсында) айтқан. Райнер Мария Рильке Жалған Дмитрийдің құлауын «Мальте Лоридс Бридждің жазбаларында» баяндайды, бұл Рилькенің жалғыз ұзын прозалық еңбегі. Харольд Лэмб «Жылқы шебері» романында Жалған Дмитрийдің өлімін қиялға айналдырады, онда талапкер өлтірілуден аман қалып, шығысқа қашып кетеді, оған сатқындық жасаған казак оны қуалайды. «The Ninth Doctor Adventures: Back to Earth» (2 том, 1 бөлім) екінші әңгімесінде, Big Finish Productions компаниясының «Doctor Who» аудио драмаларының жинағында кездеседі.