Кіріспе
Месопотамиялық астық құдайы Ашнан немесе Эзина (dše. tir; екі оқылысы да жиі қолданылады) – Месопотамияда астықтың тұлғасы ретінде есептелген құдай. Оны Езина Кусу деп те атаған, соның салдарынан Кусу құдайы бастапқыда оның атауы болған, бірақ кейін дербес құдай болып қалыптасқан деген болжам бар. Оған Урук кезеңінде-ақ табынып, б.з.д. үшінші мыңжылдықтан бастап Месопотамияның көптеген қалаларындағы құжаттарда кездеседі. Ол сондай-ақ "Қой мен астық арасындағы тартыс" сияқты Месопотамия әдебиетінің түрлі туындыларында белгілі.
Ashnan or Ezina (dše. tir; both possible readings are used interchangeably) was a Mesopotamian goddess considered to be the personification of grain. She could also be called Ezina Kusu, which lead to the proposal that the goddess Kusu was initially her epithet which only developed into a distinct figure later on. She was already worshiped in the Uruk period, and appears in documents from many Mesopotamian cities from the third millennium BCE. She is also known from various works of Mesopotamian literature, such as the debate poem Debate between Sheep and Grain.
Атаулары мен кейіпкерлері
Логограммасы dŠE.TIR-ді Ezina және Ashnan деп оқуға болады. Джереми Блэктің сөзінше, қазіргі жарияланымдарда екеуі де бір құдайды білдіру үшін жиі алмастырылып қолданылады. Фрэнк Симонс осы екіншісін "Эзинаның аккад тіліне бейімделген түрі" деп түсіндіруге болатынын айтады. Шумер тіліндегі ezina сөзі сонымен қатар дәнді білдіретін жалпы атау болған. Аккад тіліндегі ašnan да осылай түсіндірілуі мүмкін. Дегенмен, екеуінің де нақты этимологиясы белгісіз. Осы есімдермен аталатын қасиетті әйел дәнді дақылдар мен егіншілікпен байланысты болған. Тарихының алғашқы кезеңдерінде ол маңызды құдай болған, бірақ кейінірек ол дәннің рухани жаратылысы ретінде қарастырылған. Басты қызметінен өзге, оны Нинтурмен бірге босанудан кейінгі қан кетуді тоқтату үшін шақыруға болар еді. Суретте Ashnan дәнді өсімдіктермен оралып, қасиетті әйел ретінде бейнеленген болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда ол таққа отырған күйінде көрсетілген.
Езина-Кусу
Езина Кусу, Езина және тазалау құдайы Кусу есімдерін біріктіретін күрделі теоним жақсы куәландырылған. Акад тіліндегі Ашнан Кусу түрі де ғылыми еңбектерде қолданылады. Ол ерте династиялық кезеңдегі дереккөздерде де кездеседі. Көптеген мәтіндерде ол Езинаға ұқсас құдайды білдіреді, мысалы, Гудеа цилиндрлерінің біріндегі жазуда: «Езина Кусу, таза сабақ, Гуэдинадағы ойыстарда басын жоғары көтереді», – делінген, ал «Қой мен Астық арасындағы тартыс» есімдерді астық құдайының есімімен алмастыра қолданады. Фрэнк Саймонс Кусу бастапқыда жеке құдай емес, эпитет болған, ал кейіннен жеке тұлғаға айналған деген болжам жасады. Дегенмен, Кусу эпитет ретінде қарастырылғанда тазалау құдайымен байланысты емес екендігі және оны «тазалыққа толы құдай» деген жалпы атау ретінде түсіну керек деген пікір де бар. Езина Кусу Нисаба мен Аруруға қатысты, өсімдіктермен байланысты рөлдеріндегі эпитет ретінде де куәландырылған.
Дін
Месопотамияның астық құдайы Урук дәуірінде-ақ табынылған. Архаикалық қалалар тізімінде оның есімімен аталған бір елді мекен Месопотамияда болғандығы айтылады, бірақ оның толық атының оқылуы әлі белгісіз. Ол ең ерте куәландырылған қала құдайларының бірі, одан басқа тек Нисаба, Нанше, Урук Инаннасы және Забалам Инаннасы ғана салыстырмалы дәуірдегі мәтіндерде кездеседі. Ерте династиялық зама гимнінде оның қаласы AB׊UŠ (U2) деп көрсетілген, бірақ осы атаудың да оқылуы белгісіз. Ол Фара және Әбу Салабих құдайлар тізімінде де бар. Оған Лагаш, Адаб, Умма, Ур, Ниппур және Шурппак қалаларында табынылған. Джоан Гудник Вестенхольц Ниппурда оған Кусу ғибадатханасында табыну болғандығын болжайды, Эндрю Р. Джорджтың пікірінше, ол ғибадатхана Эсаĝĝamaḫ, "көтерілген тазартқыш үйі" деп аталған. Альфонсо Арчи оның Ебладан табылған екі тілді лексикалық тізімде де кездесетінін айтады, онда dAšnan = A za na an теңдеуі берілген, бірақ ол осы қаланың әкімшілік мәтіндерінде жоқ. Оның есімін атаған теофоралық есімдер б.з.б. үшінші мыңжылдықтан белгілі. Мысалы, Адабтан табылған ерте династиялық және саргондық кезеңдердегі мәтіндерде "Ашнанның жас бұқасы" деп аударылатын Амар Ашнан есімді бірнеше адамдар кездеседі. Лагаштан алынған мәтіндерде "Ашнана - менің анам" деген мағына беретін Ашнана аммаму сияқты басқа да есімдер де кездеседі. Ишме Даган тұсында Езина, Энки, Ишкур және Шумуган "молшылықтың иелері" (en ḫegallakene) деп аталған. Ашнан есімі Маридың Яхдун Лимның қарғыс формуласында Шумуганмен бірге осы патшаның негізін қазуға тырысқандарды, олардың жерін кедейлендіру арқылы жазалау үшін шақырылған. Ашнан туралы куәліктер ежелгі Вавилондық жеке хаттар жинағында да кездеседі, онда ол Бау немесе Нисаба сияқты жиілікпен, бірақ Иштар, Аннунитум немесе Ая сияқты ең танымал құдайлардан сирек кездеседі. "Ашнанның қызметшісі" немесе "Езинаның қызметшісі" деген жазуы бар мөрлер де белгілі.
Мифология
"Қой мен дән арасындағы пікірталас" поэмасында Ашнан қой құдайы Лахармен (U8) қайсысының маңыздырақ екені туралы тартысқа түседі. Мәтін жаратылыс туралы әңгімемен басталады, онда адамзатқа тамақ жеуге де, киім киюге де шамасы келмегендіктен, екеуі де жаратылғаны айтылады. Ашнан да, Лахар да өзінің басымдығына қатысты көптеген аргументтер келтіреді, бірақ соңында Энки Энлильді дән құдайының жеңіске жеткенін жариялауға көндіреді, бұл Джереми Блэктің пікірінше, дәннің адамзаттың тіршілігі үшін үй жануарларынан гөрі маңыздырақ екендігіне сенуді көрсетеді. Ерте династиялық миф – "Езина мен оның жеті баласының оқиғасы" бірнеше көшірмеден белгілі және, көрінеу, атақты құдайша, кім екені белгісіз серіктесімен қарым-қатынасқа түскеннен кейін жеті бала туғандығын баяндайды. Олар бұрын белгісіз болған, мүмкін нан сияқты азық-түлікпен әлемді қамтамасыз етуге жауапты болған. Джулия М. Ашер Грев өсімдіктермен безендірілген құдайша, кейбір жағдайларда Езинаның таққа отырған бейнесімен бірге келіп, оның осы мифтан шыққан жеті баласының бірі болуы мүмкін екенін ұсынады. Езина "Энки және әлемдік тәртіп" мифінде еске алынады, онда ол "бүкіл әлемнің жақсы наны" деп аталады. Ғибадатхананы қайта жаңарту кезінде оқылған дұға Ашнанды Еаның сазбалшықтан жасаған құдайларының қатарына қосады.