Шұбар антилопа жайылымында

Кіріспе

Жайылым антилопасы

Топтасып тіршілік ететін хартебистер 20-дан 300-ға дейін жеке даралардан құралған топтарды құрайды. Олар өте сергек және агрессивті емес. Олар негізінен шөп жейтін жануарлар, олардың рационында көбінесе шөп болады. Хартебисттерде көбейтіну жыл бойы жүреді, бір немесе екі шарықталу нүктесі болады, бұл түрге және жергілікті факторларға байланысты. Аталық және аналықтары 1-2 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Жүктілік 8-9 айға созылады, содан кейін бір ғана бала туады. Бала туудың ең жоғары көрсеткіші әдетте құрғақ маусымда байқалады. Өмір сүру ұзақтығы 12-15 жылды құрайды. Құрғақ саванналар мен орманды далаларда мекендейтін хартебистер көбінесе жаңбырдан кейін құрғақ жерлерге көшеді. Олар Кения тауының биіктігінен хабарланған. Хартебист бұрын Африкада кеңінен таралған, бірақ оның саны мекендеу орындарының жойылғандығы, аң аулау, адамдардың қоныстануы және малмен азық үшін бәсекелестік салдарынан күрт төмендеді. Хартебистің сегіз түршесінің әрқайсысының қорғалу статусы әртүрлі. Бубал хартебисті 1994 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) жойылған деп жариялады. Қызыл хартебистің саны артып келе жатқанда, қазірдің өзінде жою қаупі төнген Тора хартебистің саны азайып барады. Хартебист Алжир, Египет, Лесото, Ливия, Марокко, Сомали және Тунис елдерінде жойылған, бірақ Эсватини және Зимбабвеге енгізілген. Ол өте бағалы еті болғандықтан танымал аңшылық нысаны болып табылады.

Этимология

"Хартебист" деген жергілікті атау ескірген голланд сөзі "гертебисттен" шыққан болуы мүмкін, сөзбе-сөз "елен аң" деген мағынаны білдіреді. Бұл антилопаның еленге ұқсастығынан туындаған (алғашқы голланд қоныс салушылары үшін). "Хартебист" сөзі Оңтүстік Африка әдебиетінде алғаш рет 1660 жылы голланд отаршылдық әкімшісі Ян ван Рибектің "Daghregister" күнделігінде қолданылған. Ол былай деп жазды: "Местер Питер эйн харт бист гешуотен гад (Местер Питер [ван Меерхофф] бір хартбисті атып өлтірді)". Хартбистің тағы бір атауы – конгони. Конгони көбінесе оның бір түрін, Кокстің хартбисін атау үшін қолданылады.

Таксономия

Хартебистің ғылыми атауы – Alcelaphus buselaphus. Алғаш рет 1766 жылы неміс зоологы Питер Симон Паллас сипаттаған, ол Alcelaphus туысына және Bovidae тұқымдасына жатқызылады. 1979 жылы палеонтолог Элизабет Врба Лихтенштейннің хартбисті үшін Sigmoceros жеке туыс ретінде қолдады, себебі ол оның Connochaetes (жабайы сиыр) туысымен байланысты екенін болжады. Бірақ, бұл тұжырымды Табиғат тарихы мұражайының Алан В. Джентри растамады, ол оны Alcelaphus туысының дербес түрі ретінде жіктеді. Джонатан Кингдон және Теодор Халтенорт сияқты зоологтар оны A. buselaphus түрінің кіші түрі деп санады. MtDNA талдауы Лихтенштейннің хартбистісі үшін жеке туыс болуын қолдайтын ешқандай дәлел таппады. Сондай-ақ, ол Alcelaphini тайпасының монофилеттік екенін көрсетті және Alcelaphus пен сассабилердің (Damaliscus туысы) арасындағы генетикалық және морфологиялық жақындық байланысын анықтады.

Эволюция

Алцелафтар туысы шамамен 4,4 миллион жыл бұрын пайда болды, оның өзге мүшелері – Дамалопс, Нумидокапра, Рабатицерас, Мегалотрагус, Ореонагор және Коннохатес. Хартбист популяцияларының филогеографиялық үлгілерін пайдалана отырып жасалған талдау Алцелафтың шығыс Африкада пайда болғанын ұсынды. Алцелаф Африка саванналарында жылдам таралып, бірнеше бұрынғы түрлерді (мысалы, хироланың туысы) ығыстырды. Флагстад және әріптестері шамамен 0,5 миллион жыл бұрын хартбист популяцияларының екі ерекше тарамға бөлінгенін көрсетті – біреуі экватордың солтүстігіне, екіншісі оңтүстігіне. Солтүстік тарам шамамен 0,4 миллион жыл бұрын шығыс және батыс тарамдарға одан әрі дифференциацияланды, бұл, әдетте, Орталық Африканың ылғалды ормандарының кеңеюі және одан кейінгі жаһандық жылыну кезеңінде саванна мекендеу орындарының тарылуы нәтижесінде болды. Шығыс тарамы Кокс, Суэйн, Тора және Лелвелл хартбистерін тудырды, ал батыс тарамы Бубал және батыс хартбистерін дамытты. Оңтүстік тарам Лихтенштейн және қызыл хартбистерін өндірді. Бұл екі таксон филогенетикалық жағынан жақын, олар тек 0,2 миллион жыл бұрын ғана дифференциацияланды. Зерттеу осы маңызды оқиғалардың барлығының хартбист эволюциясының барысында климаттық факторлармен тығыз байланысты екенін және шығыс Африкадағы тұрақты популяциядан – панадан – бірнеше рет сәулелену болғанын көрсетті. Бұл ғана емес, хартбисттің және Африка саваннасының басқа сүтқоректілерінің эволюциялық тарихын түсіну үшін де маңызды. Ең ерте қазбалық қалдықтар шамамен 0,7 миллион жыл бұрын да келген. Қызыл хартбистің қазба қалдықтары Оңтүстік Африканың Эландсфонтейн, Корнелия (Эркін штат) және Флорисбад қалаларында, сондай-ақ Замбияның Кабе қаласында табылған. Израильде хартбист қалдықтары Солтүстік Негев, Шефела, Шарон жазығы және Тель-Лахиш аймақтарында табылды. Бұл хартбист популяциясы бастапқыда Оңтүстік Леванттың оңтүстік аймақтарындағы ашық кеңістіктермен шектелген. Олар, мүмкін, Мысырда ауланған, бұл Леванттағы популяцияның санын әсер етіп, оны Африкадағы негізгі популяциясынан оқшаулаған.

The genus Alcelaphus emerged about 4.4 million years ago in a clade whose other members were Damalops, Numidocapra, Rabaticeras, Megalotragus, Oreonagor, and Connochaetes. An analysis using phylogeographic patterns within hartebeest populations suggested a possible origin of Alcelaphus in eastern Africa. Alcelaphus quickly radiated across the African savannas, replacing several previous forms (such as a relative of the hirola). Flagstad and colleagues showed an early split in the hartebeest populations into two distinct lineages around 0.5 million years ago – one to the north and the other to the south of the equator. The northern lineage further diverged into eastern and western lineages, nearly 0.4 million years ago, most probably as a result of the expanding central African rainforest belt and subsequent contraction of savanna habitats during a period of global warming. The eastern lineage gave rise to the Coke's, Swayne's, Tora and Lelwel hartebeest; and from the western lineage evolved the Bubal and western hartebeest. The southern lineage gave rise to Lichtenstein's and red hartebeest. These two taxa are phylogenetically close, having diverged only 0.2 million years ago. The study concluded that these major events throughout the hartebeest's evolution are strongly related to climatic factors, and that there had been successive bursts of radiation from a more permanent population—a refugium—in eastern Africa; this could be vital to understanding the evolutionary history of not only the hartebeest but also other mammals of the African savanna. The earliest fossil record dates back to nearly 0.7 million years ago. Fossils of the red hartebeest have been found in Elandsfontein, Cornelia (Free State) and Florisbad in South Africa, as well as in Kabwe in Zambia. In Israel, hartebeest remains have been found in northern Negev, Shephelah, Sharon Plain and Tel Lachish. This population of the hartebeest was originally limited to the open country of the southernmost regions of the southern Levant. It was probably hunted in Egypt, which affected the numbers in the Levant, and disconnected it from its main population in Africa.

Сипаттама

Ірі антилопа, ерекше ұзын маңдайлы және есімді мүйіздері бар, хартебист иықтан сәл биік тұрады, ал басы мен денесінің ұзындығы шамамен құрайды. Салмағы – аралығында. Құйрығы, ұзын, қара түстегі ұшымен аяқталады. Хартебистің тағы бір ерекшеліктері – ұзын аяқтары (көбінесе қара жолақтарымен), қысқа мойны және тік құлақтары. Бір зерттеуде хартебист түрлерінің мөлшері мекендеу ортасының өнімділігімен және жауын-шашынмен байланыстырылды. Батыс хартебистің ірі түршесі ерекше ақ сызықпен көздерінің арасында анықталады. Қызыл хартебист те ірі, қара маңдайлы және көздері арасында жарқын жолақпен ерекшеленеді. Ірі Левель хартебистің алдыңғы аяқтарында қара жолақтар бар. Кокстің хартебистің мөлшері орташа, басқа түршелерге қарағанда маңдайы қысқа және құйрығы ұзын. Лихтенштейннің хартебистің мөлшері кішірек, алдыңғы аяқтарында Левель хартебистіңдей қара жолақтары бар. Суэйннің хартебистің мөлшері Тора хартебистің мөлшерінен кіші, бірақ екеуінің де маңдайы қысқа және сыртқы түрі ұқсас. Жалпы қысқа және жылтыр, түсі түршесіне қарай өзгеріп тұрады. Левель хартебистің түсі қызғылт қоңыр. Суэйннің хартебистің түсі бай шоколадты қоңыр, ақ түсті ұсақ нүктелермен (шашының ақ ұштары). Оның беті қара, көз астындағы шоколадты жолақты қоспағанда. Иықтары мен аяқтарының жоғарғы бөлігі қара. Тағы бір зерттеуде көбейту маусымының ұзақтығы мүйіздер өсетін сүйек құрылымдары – педикулдың биіктігі мен бас сүйегінің салмағындағы айырмашылықтың жақсы көрсеткіші және мүйіздің көлденеңінің ең жақсы көрсеткіші екені анықталды.

Экология және мінез-құлық

Көбінесе күндіз белсенді, қарлығаш таңертең және кешкі мезгілде шөптесіп жайылады, ал түскі уақытта көлеңкеде демалады. Әлеуметтік жануарлар болып табылатын олар 300-ге дейін жететін топтарды құрайды. Көбірек саны шөпке толы жайлауларда жиналады. 1963 жылы Боцвананың Секома Пан жанындағы жазықта 10 000 бас жануардан тұратын топ тіркелді. Жалпы алғанда, мінез-құлқы тыныш, бірақ қоздырылғанда қаһарлы болуы мүмкін. Шөп жеп жүргенде, топтың бірі қауіптің алдын алу үшін қарауыл болады, көбінесе алысқа көру үшін термит үйіндісіне шығып тұрады. Қауіп сезілгенде, топтың бірі кенеттен қашқанда, бүкіл топ бір қатармен қашады. Қарлығаштың жіңішке, ұзын аяқтары ашық кеңістікте жылдам қашуға мүмкіндік береді; шабуылға ұшыраған жағдайда, оның құрылысқан мүйіздері жыртқыштың шабуылынан қорғану үшін қолданылады. Көздерінің жоғары орналасуы қарлығашқа жайылымда жүргенде де айналасын үнемі бақылауға мүмкіндік береді. Мұрны аз көлемдегі азықтан да максималды пайда алу үшін эволюциялық түрленген. Қарлығаш – Alcelaphini тайпасының (оған гну және сассабилер де кіреді) ең аз көшіп-қонып жүретін түрі, сонымен қатар суды ең аз мөлшерде тұтынады және тайпа мүшелері арасындағы ең төменгі метаболизм деңгейіне ие. Қарлығаш Rhipicephalus evertsi және Theileria түрлеріне байланысты теилиреозбен зарарлануы мүмкін. Сахараның оңтүстігінде Loewioestrus variolosus, Gedoelstia cristata және G. hassleri сияқты кең таралған паразиттер кездеседі. Соңғы екі түр энцефалит сияқты ауыр ауруларды тудыруы мүмкін. Дегенмен, паразиттер әрқашан зиянды емес – Замбиядағы бір қарлығаштың басынан 252 личинка табылды, олардың патогендік қасиеттері жоқ. Сондай-ақ, нематодтар, цестодтар, парамфистомалар және Setaria labiatopapillosa дөңгелек құрттары да қарлығаштан оқшауланды. 1931 жылы Гобабисте (Оңтүстік-Батыс Африка) қызыл қарлығаш ұзын, жіңішке құрттармен зарарланды. Бұл құрттарды коллекционері Т. Мейердің құрметіне Longistrongylus meyeri деп атады.

Диета

Хартбистер негізінен шөп жейтін жануарлар, олардың рационының көп бөлігі – шөптерден тұрады. Буркина-Фасодағы Назинга аң ауру фермасында жүргізілген зерттеу хартбистің бас сүйегінің құрылымы жоғары талшықты азықтарды алу мен шайнауды жеңілдететінін көрсетті. Тағы бір зерттеуде хартбистің топи мен гнуге қарағанда тамақтың үлкен бөлігін қорыта алатыны анықталды. Суы аз аймақтарда ол қарбыз, тамыр және түйірлермен де тіршілік ете алады.

Көбею

Хартебисттерде жұптасу жыл бойы жүзеге асады, бірақ бір немесе екі шарықталуы болуы мүмкін, бұл азық-түліктің жеткілікті болуына байланысты. Ересек еркек жас хартебисттердің өлім көрсеткіші жоғары, себебі олар аумақтық ересек еркектердің агрессиясына тап болады және сонымен қатар олардың жақсы шөптен айырылады. Найроби ұлттық паркіндегі (Кения) ұрғашылардың жеке қоныстану аймақтары бар, олардың көлемі шамамен , және бұл аймақтар әдетте нақты бір ұрғашылар тобымен байланысты емес. Орташа ұрғашының қоныстану аймағы 20-30 еркектердің аумағын қамтуға жетеді. Тунисте 19 ғасырдың соңында жойылып кеткен. Соңғы бір данасы 1925 жылы Миссурде (Алжир) атып өлтірілген. Коктың хартебистің жағдайы «Тәуекел төмен» деп бағаланады. Бұл түрдің қоныстану ортасының жойылғандығына байланысты үлкен әсерге ұшырады, және қазіргі таңда Мара, Серенгети ұлттық паркі және Танзаниядағы Тарангире ұлттық паркі мен Кениядағы Цаво-Ист ұлттық паркінде шамамен 42 000 Коктың хартебисті кездестіруге болады. Халық саны азайып келеді, және халықтың 70% қорғалатын аумақтарда өмір сүреді. Лелвел хартебистің жағдайы «Қауіпті» деп бағаланады, және оның саны 1980-ші жылдардан бері күрт төмендеді, сол кезде оның саны 285 000-нан асып түскен. Бұрын ол негізінен Орталық Африка Республикасында, Эфиопияда, Конго Демократиялық Республикасының солтүстігінде және солтүстік-шығысында, сондай-ақ Оңтүстік Суданда таралған. Қызыл хартебистің жағдайы «Тәуекел төмен» деп бағаланады. Бұл ең кең таралған түр, және қорғалатын және жеке аумақтарға қайта орналастырылғаннан кейін саны артып келеді. Алайда, ол 20-шы ғасырдан бері Лесотода жойылып кеткен. Диндир ұлттық паркінің оңтүстік-шығысында Тора хартебисті жергілікті тұрғындар көргені туралы расталмаған хабарлар бар, ол 1960 жылға дейін осы аймақтан жоғалып кеткен. Сенкелдегі хартебистер Оромо халқының малдарымен бәсекелесуге мәжбүр. Батыс хартебистің жағдайы «Жақында қауіпті» деп бағаланады. Ол өзінің ареалының көп бөлігінен, соның ішінде Оңтүстік-Батыс саванналарынан және Малидегі Букле-ду-Бауле ұлттық паркінен; Оңтүстік-Батыс Нигерден; Оңтүстік Сенегалдан; Гамбиядан; Кот-д'Ивуардан; Буркина-Фасодан қуылып шығарылған. Шағын популяциялар Малидегі Бафинг ұлттық паркінде және Бамако, Бугуни және Сикассомен шектелген ауданда сақталған; Нигердегі Таму қорығында; Сенегалдағы Ниоколо-Коба ұлттық паркінде; Кот-д'Ивуардағы Комоэ ұлттық паркінде; Буркина-Фасодағы Диефула орман және Назинга аң ауру паркінде; Бениндегі Пенджари ұлттық паркінде; Камерундағы Буба Нжида, Беноуэ және Фаро ұлттық парктерінде тіршілік етеді. Бірақ оның экономикалық маңызы газельдерге және басқа да шөл далалық жануарларға қарағанда төмен болған.

Mating in hartebeest takes place throughout the year, with one or two peaks that can be influenced by the availability of food. Often the mortality rate of male juveniles is high, as they have to face the aggression of territorial adult males and are also deprived of good forage by them. Females in the Nairobi National Park (Kenya) have individual home ranges stretching over , which are not particularly associated with any one female group. Average female home ranges are large enough to include 20 to 30 male territories. It was extinct in Tunisia by the late 19th century. The last individual was shot in Missour (Algeria) in 1925. Coke's hartebeest is listed as Least Concern. This species has been greatly affected by habitat destruction, and about 42,000 Coke's hartebeest occur today in Mara, Serengeti National Park, and Tarangire National Park in Tanzania and Tsavo East National Park in Kenya. The population is decreasing, and 70% of the population lives in protected areas. The Lelwel hartebeest is listed as Endangered, and numbers have declined greatly since the 1980s, when its population was over 285,000. It was formerly distributed mainly in the Central African Republic, Ethiopia, northern and northeastern Democratic Republic of Congo and southern Sudan. The red hartebeest is listed as Least Concern. It is the most widespread, with increasing numbers after its reintroduction into protected and private areas. However, it has been extinct in Lesotho since the twentieth century. There have been unconfirmed reports of sightings by locals of the Tora hartebeest southeast of the Dinder National Park, from where it had disappeared before 1960. The hartebeest in Senkele have to compete with the livestock of the Oromo people. The western hartebeest is listed as Near Threatened. It has been eliminated from most of its range, including the southwestern savannas and Boucle du Baoulé National Park in Mali; southwestern Niger; southern Senegal; Gambia; Ivory Coast; Burkina Faso. Small populations survive in Bafing National Park and the area bounded by Bamako, Bougouni and Sikasso in Mali; Tamou Reserve in Niger; Niokolo Koba National Park in Senegal; Comoé National Park in Ivory Coast; Diefoula forest and Nazinga Game Ranch in Burkina Faso; Pendjari National Park in Benin; and Bouba Njida, Bénoué, and Faro National Parks in Cameroon. but its economic significance was lower than that of gazelles and other desert species.