Кіріспе

Ирандық Захедиях суфилік ұлы ұстаз Тадж әл-Дин Ибрагим ибн Рушан Әмір әл-Курди әл-Санжани (немесе Синджани; парсы тілінде: تاج الدين ابراهيم كردی سنجانی) (1218 – 1301), Шейх Захед (немесе Захид) Гилани атымен танымал, Лахижан қаласындағы танымал Захедиях суфилік орденінің ирандық ұлы ұстазы (муршид и камил) болған. Ол сондай-ақ Сұлтан уль-Халватийя және Таджад әд-Дин Ибрахим Захид әл-Гейлани деп те белгілі. Менорский мен Элвелл Саттонның "Ислам энциклопедиясында" келтірілген мәліметтерге сәйкес, Шейх Захедтің мазары Ланкаран қаласынан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. Дегенмен, Лахижан қаласында оған арналған тағы бір мазар бар.

Өмір

Захед Гилани, мүмкін, талыш болған. 13 ғасырдың ортасынан бастап шейх Захед рухани тұлға ретінде құрметке ие болды және оның Иранның Гилан провинциясындағы Лахижан қаласының жанында, Каспий теңізінің жағалауындағы мазары Шейханвар ауылына көптеген қажыларды тартады. Оның ата-бабалары ежелгі Иранның Хорасан аймағындағы Санжан қаласынан (қазіргі Түрікменстан) шыққан. Селжуқтардың Персияның көп бөлігін басып алуы мүмкін болған шабуылынан қашып, оның ата-бабалары 11 ғасырдың соңында Гиланға қоныстанды. Тадж ад-Дин Захед Гилани Селжуқтар билігінен кейін келген Шыңғыс ханның ұрпақтары – Ильханид әмірлеріне (1256–1353) мәдени және діни ықпал етті. Оның ең белгілі шәкірті – Сафи ад-Дин Ардабили (1252–1334), Сафавид әулетінің (1501–1736) негізін қалаушысы. Ол Захедтің қызы Биби Фатимаға үйленді және Захедтің үлкен ұлы Гамал ад-Дин Алидің мүддесін ескермей, оған Ұлы шебердің Захедия суфи орденін тапсырды, оны өзінің Сафавия (суфи ордені) орденіне айналдырды. Захед Гиланидің екінші ұлы Садр ад-Дин Сафи ад-Диннің бұрынғы некеден туған қызына үйленді. Сафи ад-Диннің қайтысынан 170 жыл өткен соң (және шейх Захед Гиланидің қайтысынан 200 жыл өткен соң) Сафавия жеткілікті саяси және әскери күшке ие болып, Сафавид мұрагері Шах Исмаил I Сафави үшін (Солтүстік) Иран тағына талап етуге мүмкіндік алды. Осы екі отбасы көптеген ғасырлар бойы қандық байланыс арқылы және ортақ рухани мақсаттармен байланысты болды. "Sil silat al-nasab e Safaviyeh", яки "Сафавилердің шежіресі" атты еңбекті 17 ғасырдағы Захед Гиланидің ұрпағы Пир Хосейн Абдул Захеди жазды. Сафавидтердің бабаларын мақтаған бұл хагиография Сафавид суфи шеберлерінің тегін баяндады. Түрік Байрами және Желвети ордендері де Захед Гиланидің Захедия суфи орденінен бастау алды.